WEBVTT

00:00.992 --> 00:05.718
Kajeno re na le moeti ea sisinyang metheo ea saense ea bongaka.

00:05.718 --> 00:11.492
Motho ea ipolelang hore livaerase ha li eo. Kapa
bonyane hore ha ho na bopaki bo ka sebelisoang.

00:11.492 --> 00:16.075
Motho ea tummeng hampe ea ipitsang setsebi? Setsebi sa
liphiri se hlanyang kapa esita le mohlahlami oa nalane

00:16.075 --> 00:19.371
ea fetolang nalane ka tsela e feteletseng? Re tla bona.

00:19.371 --> 00:23.539
Lintlha tsa bohlokoa tse latelang li
hlalositsoe webosaeteng ea sethala sa hae sa Next Level:

00:23.539 --> 00:26.843
Re nka tsela ea ho botsa lipotso ka sebete le ho nahana bocha.

00:26.843 --> 00:34.776
Re hlahloba litaba tsa baeloji ea livaerase le tsa
bongaka ka pono e ncha, re supa likhohlano le ho batla bonnete.

00:34.776 --> 00:39.112
Lintlha-taba tsa rona li thehiloe ka tieo
mehloling e ka netefatsoang, 'me li fana ka

00:39.112 --> 00:42.320
motheo o tiileng bakeng sa lipuisano tse hahang.

00:42.320 --> 00:49.961
Re ntse re buletse maikutlo a macha 'me re khothaletsa
boitlhahlobo bo sa khaotseng saense." Mokhoa o motle!

00:49.961 --> 00:56.383
Ha re amoheleng 'muelli oa boralitaba oa Next Level, Monghali
Marvin Haberland, ka har'a studio sa Kla.TV. Rea u amohela!

00:56.383 --> 00:59.039
Thapama e monate, mme ke leboha haholo ka memo.

00:59.039 --> 01:02.710
E, nka thabela! Ka lehlakoreng le
leng, seo se utlwahala se kgahlisa haholo.

01:02.710 --> 01:07.639
Monghadi Haberland, takatso ena e hlompheha ebile e
na le thuso, empa ka lehlakoreng le leng, potso e

01:07.639 --> 01:10.841
hlaha: na e hlile e hlokahala mabapi le taba ya vaerase?

01:10.841 --> 01:15.557
Na potso ea vaerase ha e so rarolloe ka lilemo
tse fetang lekholo, 'me e pakiloe ka mokhoa o ke

01:15.557 --> 01:18.513
keng oa hanyetsoa ke liphuputso tse ngata-ngata?

01:18.513 --> 01:26.380
Hobaneng ho kgutlisetswa dintho morao, ha re ka rialo, jwalo
ka ha eka ho se na diphuputso tse tiileng tsa dikokwanahloko?

01:26.380 --> 01:32.869
E, ke potso e ntle. Haeba re sebelisa
litekanyetso tseo u li qapileng kapa u li balileng

01:32.869 --> 01:36.802
qalong ho lihlooho tsohle, re ke ke ra etsa mekhelo.

01:36.802 --> 01:45.171
Mme ha re sebedisa sena ho thuto ya dikokwanahloko mme re
hlahloba dingolwa tsa borathuto ba dikokwanahloko, re hlahloba

01:45.171 --> 01:51.797
mosebetsi wa bona le diphetho tse tswang thutong ya
dikokwanahloko, jwalo ka meriana, ente kapa

01:51.797 --> 01:59.084
ditlhahiso, bakeng sa bonnete ba saense, ho hlaha
mathata a matona a amanang le mokgwa wa saense.

01:59.084 --> 02:02.263
Mme ke sona seo re tlo bua ka sona kajeno.

02:02.263 --> 02:10.099
E, empa ha ho potang hore livaerase li ile tsa fumanoa 'me tsa
hlahisoa ho rona mecheng ea litaba le lingoliloeng tsa litsebi.

02:10.099 --> 02:17.123
Ke tlile le ditshwantsho tse mmalwa tsa vaerase ya bluetongue,
vaerase ya HIV, vaerase ya smallpox le vaerase ya corona.

02:17.123 --> 02:20.334
Ho thweng ka diphihlello tsena tse tlang pele?

02:20.334 --> 02:22.771
Ke bopaki bo hlakileng.

02:22.771 --> 02:32.223
Kahoo haeba o qala ka kgopolo-taba ya hore, mohlala,
batho ba babedi ba ka tshwaetsana, jwale ke tlameha ho

02:32.223 --> 02:37.880
etsa teko e tshehetsang kapa e tiisang kgopolo-taba ya ka.

02:37.880 --> 02:45.782
Mme ho saense ya dikokwanahloko, kgopolo ke hore dikarolwana tse
nyenyane di tlolela ho tloha ho A ho ya ho B, mohlala ka moya,

02:45.782 --> 02:50.201
mme dikarolwana tsena tse nyenyane di qetella di tshwaetsa motho.

02:50.201 --> 02:57.615
Sena se bolela hore ke tlameha ho paka ketane ena eohle
ea sesosa le phello e le hore ke tiise khopolo-taba ena.

02:57.615 --> 03:05.660
Leha ho le jwalo, ditshwantsho tsena ha di a etswa tekong kapa
tekanyetsong e jwalo. Ditshwantsho tseo le di bontshitseng mona

03:05.660 --> 03:13.449
di entswe ke ditsebi tsa dikokwanahloko ha di etsa diteko
laboratori – eseng ho batho ka ho toba, empa ditekong tsa disele

03:13.449 --> 03:19.259
laboratori – ka ho nka disele, hangata tse
tswang ho dikgabo, ho tswa dithishung tsa diphio

03:19.259 --> 03:23.115
tsa tsona, ebe di a chefwa le ho hlokiswa dijo.

03:23.115 --> 03:30.701
Mme jwale ditshwantsho tsena di hlaha. Hape sena
se tsejwa e le phello ya cytopathic, hara tse ding.

03:30.701 --> 03:37.932
Empa nnete ke hore ha o pheta teko e tshwanang ka dithishu tse
phetseng hantle tsa diphoofolo tse phetseng hantle, kapa

03:37.932 --> 03:45.240
ha o sa kenyeletse disampole dife kapa dife tsa diphoofolo
tse kulang, o fumana ditshwantsho tse tshwanang hantle.

03:45.240 --> 03:51.459
Sena e ka ba seo ho saense ho tsejoang e
le teko ea taolo kapa taolo e fapaneng.

03:51.459 --> 03:56.964
Ha e le hantle, sena se reretsoe ho qhelela ka
thoko monyetla oa hore ebe ke tokisetso ea liteko

03:56.964 --> 04:00.201
laboratoring ea ka ka boeona e hlahisang sephetho sena.

04:00.201 --> 04:04.832
Seo se bolela hore haeba ke etsa teko hona
joale mme ke nka disampole tse phetseng hantle, ke

04:04.832 --> 04:07.248
tla fumana ditshwantsho tse tshwanang hantle.

04:07.248 --> 04:12.802
Empa litsebi tsa livaerase ha li etse joalo. Li etsa
teko e le 'ngoe feela, ebe li nka linepe tsa

04:12.802 --> 04:16.435
litšoantšo tsena 'me li re ke likokoana-hloko tse bakang mafu.

04:16.435 --> 04:23.097
Leha ho le jwalo, ha ba so bontshe, sa pele, hore
sena se etsahala feela ho batho ba kulang, mme sa

04:23.097 --> 04:26.553
bobedi, hore dibopeho tsena di hlile di baka lefu.

04:26.553 --> 04:34.380
Hobane mohatong o latelang, setšoantšo feela ha se bopaki
ba hore karoloana kapa sebopeho ke sona se bakang lefu.

04:34.380 --> 04:39.647
Nka bontša ntlo e senyehileng 'me ka re
tšenyo e bakiloe ke litšisinyeho tsa lefatše,

04:39.647 --> 04:42.708
empa setšoantšo se le seng se ke ke sa paka seo.

04:42.708 --> 04:46.599
Ho ka be ho bile le sesosa se seng se bakileng tshenyo.

04:46.599 --> 04:53.659
Seo se bolela hore kamora hore ke nke senepe sa setshwantsho
sena, se fumanehang feela ho batho ba kulang;

04:53.659 --> 04:59.950
ha ke fumane dihlopha tsena ho batho ba
phetseng hantle, ke ne ke tla tlameha ho di arola.

04:59.950 --> 05:05.736
Mme jwale, tekong e latelang, e fe
diphoofolo kapa batho ebe o bontsha:

05:05.736 --> 05:11.185
Aha, ba tla kula ka matšoao a
tšoanang hona joale ha nka ba fa meaho ena.

05:11.185 --> 05:13.833
Litsebi tsa baeloji tsa livaerase le
tsona ha li etse sena ka nako efe kapa efe.

05:13.833 --> 05:16.536
Ka hona, mosebetsi oohle o etswa feela ka laboratori.

05:16.536 --> 05:24.724
Lisele li chefoa, li bolisoa ka li-antibiotic joalo-joalo, ebe ho
hlaha litlamorao tsena, tse bitsoang litlamorao tsa cytopathic.

05:24.724 --> 05:29.553
Jwalokaha ho boletsoe, tsena di etsahala ka tsela e tshwanang
hantle, di sa kgethwe leha e le moseleng o phetseng hantle.

05:29.553 --> 05:34.927
Mme ho na le diphuputso tse ngata haholo tsa baeloji ya
dikokwanahloko le dingolwa tsa baeloji ya dikokwanahloko,

05:34.927 --> 05:40.444
haholoholo tse tswang matsatsing a pele a baeloji ya
dikokwanahloko ya sejwalejwale dilemong tsa bo-1940 le bo-1950,

05:40.444 --> 05:45.009
mme ka mora moo di phatlaladitswe makgetlo a sa
balweng, tse bolelang hore phello ena e boetse e

05:45.009 --> 05:48.087
etsahala ha ho sebediswa dithishu tse phetseng hantle.

05:48.087 --> 05:55.405
Mme ho tloha dilemong tsa bo-1980 le bo-1990,
ditsebi tsa dikokwanahloko di ntse di qoba ho

05:55.405 --> 05:59.165
laola diteko tsena ka dithishu tse phetseng hantle.

05:59.165 --> 06:04.342
Seo ha se sa etswa. Ke bile le
dipuisano tse ngata mabapi le sena.

06:04.342 --> 06:10.731
Ka lebaka lena, ke kentse dikopo tse ngata
tlasa Molao wa Tokoloho ya Tlhahisoleseding.

06:10.731 --> 06:18.129
Lefats'eng ka bophara, machabeng, Robert Koch Institute, Public
Health Service England, naheng ea Italy, CDC naheng ea

06:18.129 --> 06:25.678
Amerika, Pasteur Institute naheng ea Fora, Univesithi ea
Melbourne naheng ea Australia, Doherty Institute, joalo-joalo.

06:25.678 --> 06:30.379
Bakeng sa dikokwanahloko tsohle tse ka bang teng,
maselese, SARS-CoV-2, HIV. Mme molaetsa o dula o tshwana:

06:30.379 --> 06:37.769
Che, ha re etse liteko tsa taolo kapa litekolo tse sa
atleheng ka thepa e phetseng hantle. Hantle-ntle ha ho etswe.

06:37.769 --> 06:45.734
Empa haeba ba tseba phapang ena, tlhaloso ea
bona ke efe? Joale ke hobane'ng ha ba sa e etse?

06:45.734 --> 06:49.840
Na ba re, "E, re se re rarollotse
taba eo ka bo-1940, ha re sa e hloka"?

06:49.840 --> 06:59.460
Hantle, likarabo lia fapana. Ka linako tse ling o utloa
hore ha ho na bokhoni ba ho phethahatsa liteko tsena.

06:59.460 --> 07:04.706
Hore o tsepamise maikutlo ka ho feletseng ditekong tse ntle.

07:04.706 --> 07:09.581
Seo e ne e le, mohlala, karabelo e
tswang Australia mabapi le SARS-CoV-2.

07:09.581 --> 07:18.732
Maemong a mang, jwaloka ho qhoma ha lefu la maoto le molomo ha
jwale Setsing sa Friedrich Loeffler, re ile ra bolelloa

07:18.732 --> 07:27.989
hore sena se ne se sa hlokehe, kaha mekgwa e meng, e sa
tobang, e ne e se e pakile hore sampole e na le vaerase.

07:27.989 --> 07:33.918
Mme tseo ke maikemisetso a
tlwaelehileng, nka re, ao o a utlwang kgafetsa.

07:33.918 --> 07:41.872
Leha ho le joalo, tsena ha di kgotsofatse ka tsa mahlale hape di
tlola mokgwa wa saense, o tlamang ditsebi tsohle tsa

07:41.872 --> 07:49.715
dikokwanahloko le mekgatlo yohle ho ya ka Karolo ya 1 ya
Molao wa Tshireletso kgahlanong le Tshwaetso wa Jeremane.

07:49.715 --> 07:53.896
Ho bolelwa hore bohle ba tlameha ho sebetsa
ho ya ka diphuputso tsa moraorao tsa mahlale.

07:53.896 --> 08:03.969
Mme Motheo wa Dipatlisiso wa Jeremane naheng ya Jeremane o
hlalosa melao ya mosebetsi wa saense bakeng sa borasaense bohle.

08:03.969 --> 08:11.064
Mme ho hlakile hore re tlameha ho etsa ditekolo tsa
taolo, kapa re hlahlobe mekgwa ya rona, le hore re tlameha ho

08:11.064 --> 08:14.828
ngola tsohle fatshe e le hore bohle ba ka di utlwisisa.

08:14.828 --> 08:19.256
Mme seo se tlolwa feela ka ho
feletseng ho saense ya dikokwanahloko.

08:19.256 --> 08:26.833
Empa ha o etsa diteko tsa taolo, jwalo ka ha rona ka bo rona re
se re phatlaladitse, mohlala, re phatlaladitse diteko tsa taolo

08:26.833 --> 08:34.232
moo o kenyang diantibiotiki tse tshwanang hantle tseo ditsebi tsa
dikokwanahloko di di sebedisang hodima disele tse phetseng

08:34.232 --> 08:40.138
hantle, o sebedisa mekgwa e tshwanang hantle ya ho
di bolaya ka tlala eo ditsebi tsa dikokwanahloko

08:40.138 --> 08:43.445
di e sebedisang, mme o fumana diphello tsena hantle.

08:43.445 --> 08:49.241
Mme ehlile, sena se se se phatlaladitswe makgetlo a mmalwa nakong
e fetileng ke ditsebi tsa dikokwanahloko ka botsona, empa jwalo

08:49.241 --> 08:53.958
ka ha ke boletse, re bua ka nako ho tloha dilemong tsa
bo-1940 ho isa ho tsa bo-1960 le bo-1970. Ho tloha

08:53.958 --> 08:57.313
dilemong tsa bo-1980 le bo-1990, sena ha se sa etswa ho hang.

08:57.313 --> 09:03.616
Re dula re bua ka dikokwanahloko. Hobaneng ho na le
di-antibiotic mehlaleng ena ya disele? Di etsang moo?

09:03.616 --> 09:07.086
E, eo hape ke potso ya bohlokwa haholo-holo le e ntle.

09:07.086 --> 09:14.438
Litsebi tsa livaerase li sebelisa li-antibiotic
litekong tsena tsa kholo ea lisele laboratoring hobane

09:14.438 --> 09:17.117
li batla ho bolaea likokoana-hloko kholong ea lisele.

09:17.117 --> 09:23.899
U batla ho thibela libaktheria kapa
likokoana-hloko tse ling ho ama teko.

09:23.899 --> 09:30.461
Ba batla feela likokoana-hloko, tseo ha e le hantle
li sa pheleng, e seng libopuoa tse phelang, ba

09:30.461 --> 09:34.235
batla feela hore likokoana-hloko tsena li be le phello.

09:34.235 --> 09:38.555
Mme ba batla ho batla ba felisa, ho
fedisa dibaktheria tsohle tse ding.

09:38.555 --> 09:44.932
Leha ho le jwalo, ditsebi tsa dikokwanahloko hangata di
iphapanyetsa taba ya hore di-antibiotic ka botsona di beha

09:44.932 --> 09:48.547
kgatello e kgolo dithishung, hodima kotlo ena ya disele.

09:48.547 --> 09:56.294
Mme tshebediso ya di-antibiotic, hangata ho sebediswa tse pedi,
penicillin le streptomycin ka kopanelo, tse bakang kgatello ho

09:56.294 --> 10:02.997
temo ya disele, mme ka hona ho hlaha phello ena, e leng phello e
senyang disele (cytopathic effect), moo temo

10:02.997 --> 10:10.331
ya disele e qhibilihang ebe e rekisetswa rona
e le setshwantsho sa vaerase, ha re ka rialo.

10:10.331 --> 10:15.455
Hape ho na le lipolelo tse tsoang ho litsebi tsa vaerase tse
ngolisitseng lipuisano, ho kenyeletsa le tse tsoang mekhatlong

10:15.455 --> 10:17.855
e kang Friedrich Loeffler Institute, tse hlakisang hore:

10:17.855 --> 10:23.943
Sena se tsebahala haholo. Litsebi tsa livaerase li
tseba hore liantibiotiki li baka mathata liseleng

10:23.943 --> 10:27.530
tsa 'mele 'me li ka baka phello ena e senyang lisele.

10:27.530 --> 10:35.968
Mme ke ka lebaka leo, ho ya ka saense, motho a tlamehang ho
etsa teko ya papiso, moo sampole e phetseng hantle le yona e

10:35.968 --> 10:41.241
phekoloang ka di-antibiotic, mme le hona ha ho etswe le ka mohla.

10:41.241 --> 10:44.981
Sena se bolela hore le ka mekhoa ea sejoale-joale ka ho fetisisa
le ka li-scanning electron microscope tse

10:44.981 --> 10:48.640
hloahloa ka ho fetisisa, litlamorao tse tšoanang li ka
bonoa ho batho ba phetseng hantle le ba kulang.

10:48.640 --> 10:49.170
E.

10:49.170 --> 10:49.955
Ha ho phapang?

10:49.955 --> 10:53.453
Ha ho phapang, ha e kgethwe.

10:53.453 --> 10:58.207
Ho na le ntlha e 'ngoe eo Mokhatlo oa Lipatlisiso oa
Jeremane o e kopang, e sa sebelisoeng le ka mohla ho

10:58.207 --> 11:01.624
saense ea livaerase, 'me ke hore ho etsoe 'blinding'.

11:01.624 --> 11:10.221
Ha e le hantle ho bohlokoa hore litsebi tsa baeloji ea livaerase
laboratoring li se tsebe hore na ke sampole efe e tšoaelitsoeng

11:10.221 --> 11:18.216
le hore na ke efe, mohlala, e tsoang mohloling o phetseng hantle,
e le hore li se be le leeme kapa maikutlo a seng a thehiloe.

11:18.216 --> 11:21.732
Sena le sona ha se etswe nako efe
kapa efe lekaleng lohle la thutavairase.

11:21.732 --> 11:24.841
Sena se bolela hore ha e le hantle re na
le litlolo tse 'maloa tsa mokhoa oa saense.

11:24.841 --> 11:31.153
Tlhokeho ea liteko tsa taolo, tlhokeho ea litokomane tse
feletseng le tlhokeho ea ho pata lintlha, 'me sena

11:31.153 --> 11:35.950
sohle se lula se tlōloa – esita le ke Setsi sa Robert Koch.

11:35.950 --> 11:42.805
Mme jwalo ka ha ke boletse, ha se feela nyatso ya mokgwa wa
saense, empa re a tseba hore ha o etsa diteko tsena tsa

11:42.805 --> 11:47.300
taolo, sephetho se tshwanang se hlaha ka tsela e sa kgetholoeng.

11:47.300 --> 11:54.073
Hoo ke khanyetso e tobileng le bopaki ba bohata ba
thuto ea livaerase – bonyane mabapi le phello ena.

11:54.073 --> 11:57.830
Jwale re se re buisane ka ditshwantsho
tsena mona, e leng diteko tsa kgolo ya disele.

11:57.830 --> 12:02.817
Litsebi tsa livaerase ebe li nka mohato oa
bobeli, e leng ho latellanya jenomo, oo bashebelli ba

12:02.817 --> 12:05.713
bang ba ka 'nang ba se ba kile ba utloa ka oona.

12:05.713 --> 12:13.432
Ebe ho lekoa ho tsebahatsa jenoumo kapa
tlhahisoleseding ya lefutso ya vaerase.

12:13.432 --> 12:17.112
Sena sohle se etswa ho sebediswa
mohlala wa khomphutha, ha re ka rialo.

12:17.112 --> 12:20.440
Hona ke papiso feela ea khomphutha
e sebelisang mananeo a software.

12:20.440 --> 12:28.020
Ha e amane le tatellano ea sebele,
'me ha ho na tlhahlobo e etsoang mona.

12:28.020 --> 12:33.026
Mme hape o tla tlameha ho hlophisa ka tatellano kholo ea lisele
tse phetseng hantle e bakang hantle-ntle litlamorao tsena.

12:33.026 --> 12:37.555
Mme ka mohlolo, ha o etsa jwalo, o fumana
dijenome tse tshwanang, divairase tse tshwanang,

12:37.555 --> 12:40.112
le tsona kgasong ya disele tse phetseng hantle.

12:40.112 --> 12:44.934
Sena se bolela hore nka lekanya dikokwanahloko tsohle ho
tswa pokellong ya disele tse phetseng hantle tseo ke di

12:44.934 --> 12:47.768
tshetseng meriana ya dikokwanahloko mme ka di bolaisa ka tlala.

12:47.768 --> 12:51.034
Nka fumana HIV moo habonolo feela ka lenaneo la khomphutha.

12:51.034 --> 12:56.212
Nka fumana SARS-CoV-2 moo, hammoho le mefuta e mecha ea eona.

12:56.212 --> 13:04.872
Mme nka nolofatsa sena sohle le ho feta ka ho kenya
tsamaiso ena ya disele mehatong e meng e eketsehileng, jwalo ka

13:04.872 --> 13:09.424
PCR, moo ke atisang tsamaiso ena ya disele, ha re ka rialo.

13:09.424 --> 13:11.276
Seo se bolela hore ke atisa thepa feela.

13:11.276 --> 13:16.745
Sena se etsa hore ho be bonolo le ho feta hore lenaneo la
khomphutha le fumane le ho bala livaerase, ha re ka rialo.

13:16.745 --> 13:24.213
Mme re nyatsa sena sohle hobane re bona hore ha o ka se laola ka
kelello, jwalo ka ha ho lokela ho etswa ka

13:24.213 --> 13:31.142
saense, jwale re qhala le ho hanyetsa dipolelo
tse entsweng ke ditsebi tsa dikokwanahloko.

13:31.142 --> 13:37.288
Mme – seo sohle se utlwahala eka se rarahane, kahoo o ka nna wa
hloka ho se mamela hape hang kapa habedi – empa jwale ho

13:37.288 --> 13:43.597
tla ntlha e bonolo le ya bohlokwa ka ho fetisisa, e
lokelang hape ho utlwahala e na le kelello ho bashebelli bohle.

13:43.597 --> 13:48.696
Ho sa natswe ditshwantsho tsena tseo re di bontshwang kgafetsa,
le ho sa natswe diteko tsa ho holisa disele le ho hlophisa

13:48.696 --> 13:52.074
dijini tsa khomphutha – ho sa natswe hoo ka ho feletseng:

13:52.074 --> 13:58.944
Liteko tsohle tsa tšoaetso tse kileng tsa etsoa nalaneng,
ke hore, ho kopanya batho ba phetseng hantle le ba kulang,

13:58.944 --> 14:02.385
ebang ke liphoofolo kapa batho, li hlotsoe. Kaofela ha tsona!

14:02.385 --> 14:08.290
Seo se bolela hore nako le nako ha ke leka ho kopanya
batho ba kulang le ba phetseng hantle mmoho tekong e

14:08.290 --> 14:11.754
laolehileng ho paka phetetso, ha ho mohla ho sebetsang!

14:11.754 --> 14:15.866
Mme hoo ke kganelo e nngwe hape e
tobileng ya thuto ya dikokwanahloko.

14:15.866 --> 14:23.983
E, mohlomong ka tsela e sa tobang. Empa o ke ke wa re
dikokwanahloko ha di bake mafu ha o bona ditshwaetso tsena.

14:23.983 --> 14:25.553
Ke bolela hore, o ka se bona ka phaposing ea borutelo.

14:25.553 --> 14:28.509
Ebe ngoana a le mong o a kula, e latelang le eena oa
kula, matichere a kula, halofo ea sehlopha e se na baithuti.

14:28.509 --> 14:31.992
Re sa tsoa boela ra ba le seo
hape. Seo se lokela ho etsahala joang?

14:31.992 --> 14:38.408
Haeba ho ka pakoa hore libaktheria ha li na letho ho
etsahala, empa ho na le matšoao ana a sa tobarelang ao hangata

14:38.408 --> 14:41.780
re tobanang le ona, empa a lulang a boela a hlaha khafetsa.

14:41.780 --> 14:47.735
Ke tliliniki e tloaelehileng e hlahang. U e hlalosa joang?

14:47.735 --> 14:52.886
E, ha re shebile lintho tsena, ho
hlaha likhopolo-taba tsa saense.

14:52.886 --> 14:55.892
Ka mohlala, hore hona joale ke
likaroloana kapa livaerase tse ntseng li hasana.

14:55.892 --> 14:59.799
Eo ke khopolo-taba e ntle haholo. Empa ha o e leka, ha e sebetse.

14:59.799 --> 15:02.697
Kahoo re hloka mehopolo e mengata, le likhakanyo tse ngata.

15:02.697 --> 15:05.713
Ehlile, re ile ra nahana ka sena haholo.

15:05.713 --> 15:10.650
Haeba e se livaerase, e ka ba eng? Kapa likokoana-hloko?

15:10.650 --> 15:19.445
Sena se re tlisa ka ho hlaka dintlheng tse kang phepo e
nepahetseng, ditšusumetso tsa tikoloho, chefo le ho pepesehela

15:19.445 --> 15:24.309
ditšusumetso tsa kantle, ho ya ka diphuputso tsa saense.

15:24.309 --> 15:32.999
Ehlile, mehloli ea mahlaseli, mabaka a kelello
le khatello ea maikutlo le tsona li ka nahanoa.

15:32.999 --> 15:40.504
Tsena kaofela ke lisosa tse ka netefatsoang
hantle haholo ka liteko, mohlala tekong efe kapa efe.

15:40.504 --> 15:48.231
Nka baka matšoao ka lijo feela. Nka baka maqhutsu ka chefo.

15:48.231 --> 15:51.050
Nka baka lihlahala ka liteko tsa mahlaseli.

15:51.050 --> 15:55.558
Nka bulela kapa nka tima matšoao ka ho tobetsa
konopo feela ha ke sebelisa liphetoli tsena.

15:55.558 --> 16:01.467
Sena se bolela hore re se re ntse re tseba ho hongata
ka matšoao a mangata, hore na re ka a hlahisa joang

16:01.467 --> 16:05.730
litekong, le hore na ke eng se a bakang, ha re ka rialo.

16:05.730 --> 16:12.232
E seng kaofela ha tsona, empa ke tse ngata haholo. Ke ka lebaka
leo re reng ho utlwahala haholoanyane ho tswela pele ka

16:12.232 --> 16:18.024
dipatlisiso sebakeng sena le ho etsa dipatlisiso tse sa
lekanyetswang moo, ho ena le ho tsepamisa maikutlo

16:18.024 --> 16:25.605
hodima sehlooho sena ka nako tsohle, se seng se
hanyetsitswe ka ho feletseng ho tloha qalong ho isa qetellong.

16:25.605 --> 16:30.098
Sena se boetse se sitisa temohisiso e tebileng,
lipatlisiso tse tsoelang pele, le tsebo e eketsehileng.

16:30.098 --> 16:41.392
Le hona ke ntho eo re e nyatsang ka matla, kaha e
fokotsa haholo moeli oa tsebo ho taba e seng e phetiloe.

16:41.392 --> 16:46.629
Na ke utlwisisa hantle? Ha se
dikokwanahloko kapa dibaktheria tse bakang tshwaetso?

16:46.629 --> 16:57.135
Ke nnete. Ho ea ka saense, haeba u etsa liteko tsena ka livaerase
kapa ka seo u reng ke livaerase, u ke ke ua paka tšoaetso.

16:57.135 --> 17:05.620
Empa le ha o etsa sena ka libaktheria, tseo o ka li bonang ka
sebonela-bobeli, ka hona li le teng kannete,

17:05.620 --> 17:13.729
leha ho le joalo, ha re ka arola libaktheria tsena,
ha re khone ho baka tshwaetso tekong e laolwang.

17:13.729 --> 17:20.942
Mohlala: Haeba ke nka salmonella kapa libaktheria tse ling tseo
ho thoeng ke tsona tse bakang matšoao a itseng,

17:20.942 --> 17:27.459
ha ke khone ho tšoaetsa kapa ho silafatsa
sebopuoa se phetseng hantle ka tsona. Ha ho sebetse.

17:27.459 --> 17:34.863
Motho o dula a hlokomela hore ha sebopuwa se phelang se se se
kula kapa se na le matshwao a bokulo, dibaktheria

17:34.863 --> 17:41.732
le tsona di ata hona moo ka nako e tshwanang, e
le phello e tsamaisanang le yona, ha re ka rialo.

17:41.732 --> 17:47.740
Empa seo ke, mohlala, ho etsetsa
moshebelli papiso, joaloka ntlo e tukang.

17:47.740 --> 17:54.256
Ha ke bona matlo a cha, hangata kapa hoo e ka bang
kamehla ke hlokomela hore ho na le batima-mollo moo.

17:54.256 --> 17:57.975
Seo se bolela hore kamano, tlatsetso, e phahame haholo-holo.

17:57.975 --> 18:03.521
Leha ho le jwalo, sena ha se paka hore
batimamolelo le bona e ne e le sesosa sa mollo.

18:03.521 --> 18:06.014
Li hlaha feela ka nako e le 'ngoe le mollo.

18:06.014 --> 18:11.107
Kahoo o tlameha ho ba hlokolosi haholo-holo ka
likokoana-hloko le libaktheria, 'me o li shebisise.

18:11.107 --> 18:16.717
Hore feela hobane li hlaha hammoho le
matšoao ha ho bolele hore ke tsona sesosa.

18:16.717 --> 18:21.401
Hobane, jwalo ka ha ke sa tswa bua, ha ke di
arola mme ke fa motho ya phetseng hantle ya sa

18:21.401 --> 18:23.566
kuleng dibaktheria, ha ho letho le etsahalang.

18:23.566 --> 18:32.838
Mme ha e le hantle, ke eona khanyetso ea hore mafu a
tšoaetsanoang ha a eo ho hang ka livaerase tse kang libaktheria.

18:32.838 --> 18:36.040
Empa hoo ho boetse ho kenyeletsa
diparasite le diboko. Ha ho sebetse le moo.

18:36.040 --> 18:41.136
Ha o ka tšoaetsa batho ba phetseng
hantle ka tsela eo. Ha ho sebetse.

18:41.136 --> 18:44.705
E, empa ha re kgutlela boemong bona ka phaposing ya borutelo.

18:44.705 --> 18:52.080
Ha se bana bohle ba jang ntho e tšoanang. Ha se
bohle ba nang le maemo a bophelo a tšoanang hantle.

18:52.080 --> 18:56.632
Ho ka etsahala joang, he, hore
kaofela ba be le matšoao a tšoanang?

18:56.632 --> 19:01.111
Kahoo, ha re re re na le matšoao a tšoanang sehlopheng:

19:01.111 --> 19:04.431
Sa pele, sena ha se ame bana bohle ka nako
tsohle, empa se ama ba seng bakae feela.

19:04.431 --> 19:09.713
Mme re tlameha ho batla moo re dumellanang
teng. Bana bohle ba ka phaposing e le nngwe.

19:09.713 --> 19:12.369
Kaofela ha tsona li na le lithuto tse tšoanang.

19:12.369 --> 19:15.635
Kaofela ha tsona di pepesehetse maemo a lehodimo a tshwanang.

19:15.635 --> 19:19.478
Kaofela ha bona ba pepesehetse maemo a
tikoloho a tšoanang ka phaposing ena.

19:19.478 --> 19:27.617
Mme seo se ka ba diphetolwa kapa mabaka a lekaneng,
tse neng di tla tlameha ho lekoa tekong e utlwahalang.

19:27.617 --> 19:34.750
Eo e ka ba mohato oa bobeli. Empa ha re
na khaello ea likhopolo-taba. Hantle-ntle.

19:34.750 --> 19:42.038
Empa haeba o re hore ho ba teng ha livaerase tsena tse bakang
mafu ha ho so pakoe le hore saense ha e le hantle

19:42.038 --> 19:49.436
ha e tsebe seo e se etsang kapa seo e se batlang,
mehato ea thibelo e kang liente e na le thuso e kae?

19:49.436 --> 20:00.475
E, li ka boela tsa ba le molemo le ntle le bopaki ba
livaerase haeba li ka bontša molemo tekong e utloahalang.

20:00.475 --> 20:05.832
Kahoo, ho sa tsotellehe hore na livaerase
li teng kapa che, ente e ntse e ka sebetsa.

20:05.832 --> 20:10.525
Empa ha ho joalo ha liteko li etsoa ka liente.

20:10.525 --> 20:17.000
Sa pele, boholo bo boholo ba diphuputso ka
meento le tsona ha di latele melao ya saense.

20:17.000 --> 20:19.681
Sena se bolela hore bonyane re na le dihlopha tse pedi.

20:19.681 --> 20:24.165
E mong o fumana ente, e mong o fumana placebo e loketseng.

20:24.165 --> 20:30.179
Mme ka mora moo, ho hlahlojwa
setshwantsho se hlakileng sa maemo a bokulo.

20:30.179 --> 20:32.876
Ho ne ho le jwalo ka coronavirus,
mohlala, ka mekento ya coronavirus.

20:32.876 --> 20:35.915
Ho ile ha eloa hloko hore ho kenyeletsoe sehlopha sa placebo.

20:35.915 --> 20:41.689
Eaba o fuoa motsoako oa saline, o ka bo-ona
o neng o ke ke oa ba placebo e loketseng.

20:41.689 --> 20:48.584
Hobane placebo tekanyong e loketseng ea taolo e sa sebetseng e
lokela ho fapana le motsoako o sebetsang feela ka ntlha e le 'ngoe

20:48.584 --> 20:51.869
e fetohang, e le hore ntlha ena feela e fetohang e ka bonoa.

20:51.869 --> 20:53.931
Ka hona, e ka ba karolo ena e ata ka potlako.

20:53.931 --> 20:59.064
Mokelikeli oa letsoai o fapane le
ente ea 'nete ka liphapang tse makholo.

20:59.064 --> 21:01.580
Empa hoo ke taba e sele ka ho feletseng.

21:01.580 --> 21:06.197
Ho entsoe eng lithutong tsena tsa coronavirus bakeng
sa liente tsa coronavirus? Mohlala, BioNTech-Pfizer?

21:06.197 --> 21:11.501
Ka nako eo, batho ba ne ba lekoa feela ka liteko tsa PCR.

21:11.501 --> 21:14.705
Leha ho le jwalo, ha o bala dintlha tse
qaqileng tsa phuputso, o tla bona hore palo e

21:14.705 --> 21:16.962
tshwanang ya batho dihlopheng ka bobedi e ne e kula.

21:16.962 --> 21:21.119
Dithutong tsena, sena se bitswa
"diketsahalo tse belaellwang tsa Covid-19".

21:21.119 --> 21:22.770
Seo se bolela hore palo e batlang e lekana ya batho e ne e kula.

21:22.770 --> 21:26.220
Ho ne ho sa kgonehe ho etsa phapang ya
mofuta ofe kapa ofe tleliniking ka boyona.

21:26.220 --> 21:32.197
Sena se bolela hore ente ha e a ka ya ba le kgahlamelo efe kapa
efe ya bongaka. Ke teko ya PCR feela e bontshitseng phapang.

21:32.197 --> 21:34.190
Mme le moo, re nyatsa mekento.

21:34.190 --> 21:42.580
Ha ho so ka ha pakahala ka mahlale hore lia sebetsa
kgahlanong le mafu. Mme ho tlatseletsa moo, ha re ka rialo:

21:42.580 --> 21:53.128
Ha o sheba maselese le sefuba sa ho honyetsa, kapa mafu a mang a
amanang le liente, moo meriana e tloaelehileng e reng liente li

21:53.128 --> 22:01.781
felisitse mafu ana, o ka bona hore nnete ke hore nako e telele
pele liente li ka hlahisoa, lipalo-palo li

22:01.781 --> 22:09.470
bontša hore ho ata ha mafu ana ho ne ho se ho
ntse ho theoha, ebile ho ne ho theoha haholo.

22:09.470 --> 22:13.657
Maemong a mang, jwaloka ho sewa, palo ya batho ba neng ba
tshwaeditswe e ne e theohile ka hoo e ka bang diphesente

22:13.657 --> 22:15.775
tse 95 naheng ya Jeremane pele ente e qala ho sebediswa.

22:15.775 --> 22:19.350
Sena se bolela hore mafu a ne a se a
felile ka nako eo ente e neng e hlahisoa.

22:19.350 --> 22:24.173
Sena se bolela hore le ho se
hlahise ditlamorao ho tswa datseng ena.

22:24.173 --> 22:28.244
Ke ka lebaka leo re nyatsang liente, feela
jwalo ka ha re nyatsa thuto ya dikokwanahloko.

22:28.244 --> 22:36.033
Hape, ka tsela, meriana e mengata e meng e
boetse e nkuoa e se na thuso ebile e sa hlokahale.

22:36.033 --> 22:37.900
Empa hoo ho utlwahala eka ke bomenemene.

22:37.900 --> 22:42.847
Ka maikutlo a hao, na litsebi tsohle tsa livaerase le
bafuputsi ba tsa bongaka ke baferefere le batho ba khopo?

22:42.847 --> 22:48.119
Che, ho hang. Re tlameha ho dula re nahanela le karolo ya botho.

22:48.119 --> 22:54.423
Hobane batho bana ba nehetse maphelo a
bona kaofela tabeng ena, phuputsong ena.

22:54.423 --> 22:59.754
Ba na le leeme, joalokaha ho ka thoe ka Senyesemane, kapa ba na
le kahlolo ea pele, ba na le pono e khelohileng,

22:59.754 --> 23:04.330
ha ba khone ho nahana ka bolokolohi, 'me
hangata bophelo bohle ba bona bo itšetlehile ka hona.

23:04.330 --> 23:10.009
Seo se bolela hore ba na le malapa, ba na le bana
joalo-joalo, mme ba kanna ba se na bokgoni ba ho nyatsa.

23:10.009 --> 23:14.783
O tlameha ho dula o hopola seo; ha ho
etse hore batho e be dikgopo ka boyona.

23:14.783 --> 23:17.983
Bo-ramahlale ba bangata ba baeloji ea
vaerase ba se ba ka qosoa ka ho hloka tsebo.

23:17.983 --> 23:21.337
Hobane ba dula ba hana ditshisinyo tsa rona tsa ho buisana.

23:21.337 --> 23:27.966
Ka nako e 'ngoe re fumana likarabo tsa lipotso tse
ngotsoeng, empa eseng kamehla, 'me ho thata haholo-holo ho

23:27.966 --> 23:31.345
ba le ngangisano e sa nkeng lehlakore, ea saense moo.

23:31.345 --> 23:38.272
Ruri o ka ba qosa ka seo, empa nna nke ke ka fihla
hole hoo ke reng lingaka kaofela kapa litsebi

23:38.272 --> 23:42.345
tsohle tsa livaerase joalo-joalo ba etsa sena ka boomo.

23:42.345 --> 23:50.001
Ke haholo mofuta oa boitšireletso,
hammoho le ho se tsebe ho itseng ka taba ena.

23:50.001 --> 23:55.724
Leha ho le jwalo, batšehetsi ba khopolo-taba ya vaerase ba pheha
kgang ya hore e bile feela ka ho hlahiswa ha bohloeki, mohlala,

23:55.724 --> 24:00.118
ke Ignaz Semmelweis lekaleng la mafu a basadi le
Robert Koch ka khopolo-taba ya dikokwana-hloko, moo

24:00.118 --> 24:02.384
mafu a tshwaetsanang a ileng a qala ho fokotseha.

24:02.384 --> 24:07.470
Na ka seo ha o be o ipeha kotsing ea hore katleho ena
e tla qhaqholloa hape ka lebaka la lipolelo tsa hao?

24:07.470 --> 24:14.954
O tlameha ho lula o etsa phapang. Mehato e kang bohloeki bo
ntlafetseng e ka ba le tšusumetso, mohlala,

24:14.954 --> 24:21.955
hobane feela ke kenya lintho tse fokolang tse sa
tloaelehang leqebeng la ka kapa 'meleng oa ka.

24:21.955 --> 24:26.447
Ehlile, 'mele o arabela litšila tse
sa tloaelehang ka ho ruruha, nka re.

24:26.447 --> 24:28.884
Hoo ho hlakile haholo, mme ho lokile.

24:28.884 --> 24:31.798
Empa seo ha se bolele hore e amana le livaerase.

24:31.798 --> 24:38.022
Thutong ea livaerase, polelo e hlakile
haholo: ho na le likaroloana tse nyenyane tse

24:38.022 --> 24:41.415
bakang mafu, 'me ke tsona sesosa sa 'ona.

24:41.415 --> 24:46.548
Mme ke tlameha ho paka seo ka
mahlale. Nke ke ka mpa ka tlohela taba moo.

24:46.548 --> 24:52.718
Ka sebele, bohloeki bo ntlafalitse maemo. Leha ho
le jwalo, sena le sona se na le meedi e meholo.

24:52.718 --> 24:58.141
Mohlala, nakong ea seoa sa coronavirus, ho ile ha etsoa
liphuputso tse ngata haholo, joalo ka ha ho bile le

24:58.141 --> 25:01.460
tšoaetso ea sefuba, moo ho ileng ha hlahlojoa lihlopha tse peli.

25:01.460 --> 25:04.890
E mong o ile a sebelisa mehato ea
bohloeki, e mong ha a ka a e sebelisa.

25:04.890 --> 25:07.890
Kapa e 'ngoe e ne e sebelisa limaske
'me e 'ngoe ha ea ka ea li sebelisa.

25:07.890 --> 25:16.093
Mme dithutong tsena tsohle tse bitswang maemo a hodimo tsa
di-RCT, moo ho nang le dihlopha tse pedi mme ho

25:16.093 --> 25:24.343
fapana feela ntlha e le nngwe, o fumana hore mehato
ya bohloeki le maske ha a na le tshusumetso ho hang.

25:24.343 --> 25:28.914
Dihlopha tsena tse pedi di ne di dula di na le palo
e tshwanang ya bakudi ba kulang ba nang le matshwao.

25:28.914 --> 25:36.763
Kahoo ho ne ho se phapang e bonahalang ka lipalo.
Mme seo se boetse se hanyetsa khopolo-taba ena.

25:36.763 --> 25:41.468
Leha ho le jwalo, bohloeki bo kgothaletswa hona jwale
bakeng sa maqeba a bulehileng, jwalo ka ha ke sa tswa bolela.

25:41.468 --> 25:48.116
Hobane 'mele o phela hantle ka ho fetisisa ha ho se na lintho
tse sa tloaelehang liseleng tsa oona. Seo se hlakile haholo.

25:48.116 --> 25:51.085
Mme jwale, nalaneng, ho bile le
maiteko ana a maholo a ho tshwaetsana.

25:51.085 --> 25:54.968
Pakeng tsa lintoa tsa lefats'e, nakong ea lintoa tsa lefats'e.

25:54.968 --> 26:02.282
Na sena ha se a ka sa lebisa qeto ea hore,
ntle le libaktheria, ho na le mekhoa e meng e

26:02.282 --> 26:07.270
bakang mafu e ka amanngoang le likaroloana tsena?

26:07.270 --> 26:13.820
Hantle, ha e le hantle ho bile le liteko
tse ngata tsa tšoaetso ho theosa le nalane.

26:13.820 --> 26:20.179
Nakong ea seoa sa feberu ea Spain, e, empa hape le hamorao ka
maselese le mafu a mang a mangata, feberu ea influenza le a mang.

26:20.179 --> 26:23.757
Mme ke se ke boletse qalong hore ba dula ba hloleha.

26:23.757 --> 26:31.039
Kahoo o ke ke wa ka mohla wa paka hore o ka tshwaetsa
batho ka mokgwa o laolehileng. Ha se kamehla e sebetsang.

26:31.039 --> 26:36.390
Mme ho tloha ntlheng ena, motho o lokela ho qala ho
nahana le ho hlokomela hore ho na le ho hong ho sa lokang.

26:36.390 --> 26:39.972
Ka tlhaho, dingaka kapa basebeletsi ba diphuputso
ba neng ba kenetse diphuputso tsena ba ne ba dula

26:39.972 --> 26:41.929
ba ipotsa ka sena. Hei, seo se ka etsahala jwang?

26:41.929 --> 26:51.242
Mona, re leka ho sebedisa mafu a tshwaetsanang haholo ka
diteko, mme ha ho mohla ho sebetsang. Hoo ho ka ba jwang?

26:51.242 --> 26:56.324
Ebe, ehlile, ho hlaha dikgang tse kang "E, mohlomong
dikokwanahloko di ne di sa kopanngwa ka ho

26:56.324 --> 27:02.429
lekana, kapa mohlomong batho bana ba neng ba
lekoa ba ne ba na le masole a mmele a sireletsang"

27:02.429 --> 27:05.359
Tsena kaofela ke likhopolo-taba tse ntle, ha ho potso ka hona.

27:05.359 --> 27:11.093
Nnete, leha ho le jwalo, ke hore ha re
eso ka re kgona ho paka tshwaetso tekong.

27:11.093 --> 27:17.015
Mme o tlameha ho qala ka ho utlwisisa seo ka botebo, o tlameha ho
se monya pele, mme o tlameha ho qala ka ho hlokomela seo pele.

27:17.015 --> 27:27.218
Mme seo se hanyetsa qoso ea hore re na le tšoaetso efe
kapa efe mona ho hang le hore e sebetsa ka likaroloana tsena.

27:27.218 --> 27:28.945
U ka bona seo lithutong tsena tsa limaske.

27:28.945 --> 27:33.921
Haeba, mohlala, limaske tsa FFP2 li ne li
roaloa kannete, kapa haeba livaerase li ne li le

27:33.921 --> 27:36.710
teng, joale ho ne ho tla tlameha ho ba le phello.

27:36.710 --> 27:39.929
Kapa limaske tsa bohloeki li ne li lokela
ho ba le phello, empa ha li e-na le eona.

27:39.929 --> 27:47.507
Sena se bolela hore re na le khanyetso ea thuto ea vaerase
ho tloha lintlheng tse fapaneng le litekong tse fapaneng.

27:47.507 --> 27:54.773
Ehlile, motho a ka leka ka matla ohle le mekhoa eohle ho e boloka
e phela, e leng seo ruri se ntseng se etsoa, hobane ho na le

27:54.773 --> 27:59.618
lintho tse ngata tse itšetlehileng ka eona,
indasteri e ngata e itšetlehile ka eona,

27:59.618 --> 28:02.820
phallo e kholo ea moruo, chelete joalo-joalo.

28:02.820 --> 28:07.526
Motho a ka nahana hore ha sena se ka qala ho
putlama, ho ne ho tla ba le tšisinyeho e kholo ea

28:07.526 --> 28:11.080
lefatše, eo ka tlhaho motho a neng a tla batla ho e qoba.

28:11.080 --> 28:17.506
Mme re batla feela ho bontsha ka saense le ka ho se nkele
lehlakore hore ho na le mathata a maholo-holo le

28:17.506 --> 28:23.197
dikganyetsano tse kgolo-kgolo ha o sheba
saense eo, mme seo ha se amohelehe jwalo ka rasaense.

28:23.197 --> 28:27.189
Joaloka rasaense ea nang le maikutlo a
tebileng, motho a ke ke a amohela sena.

28:27.189 --> 28:33.869
Seo se bolela hore mehlodi e jwalo ka hore kgopolo ena ha
e na motheo o tiileng. Na o kile wa ipalla mehlodi ena?

28:33.869 --> 28:41.162
Hantle, ho Next Level, jwalo ka ha ke sa tswa bolela, re
ntse re ngollana le ditheo tse ngata, ha e le hantle tse

28:41.162 --> 28:44.866
fetang 200, ho kenyeletsa le ditsebi tsa dikokwanahloko.

28:44.866 --> 28:50.810
Re ile ra etsa dipuisano mme ra romela dipotso ho
Robert Koch Institute le ditheong tse ding kaofela

28:50.810 --> 28:54.609
lefatsheng ka bophara tse nang le ho tlaleha ka taba ena.

28:54.609 --> 29:00.532
Mme bohle ba tiisa hore ha ho na litaolo tse fosahetseng ka
disampole tse phetseng hantle, hore ha ho na

29:00.532 --> 29:06.874
litaolo tse fosahetseng ho hang ho hlophiseng
tatelano ea jenomo. Kahoo li haella ka ho feletseng.

29:06.874 --> 29:14.428
Taba ea hore liteko tsa tšoaetso ha li etsoe,
ka mabaka a boitšoaro mohlala, ke khang e

29:14.428 --> 29:18.968
fosahetseng feela e sebelisoang e le boitšireletso.

29:18.968 --> 29:24.968
Le ka etsa ntho e tšoanang ka liphoofolo, joalokaha le etsa
ka linako tsohle ka liente le meriana e meng, empa se makatsang

29:24.968 --> 29:27.515
ke hore melao ea boitšoaro e sebelisoa e le khang mona.

29:27.515 --> 29:36.558
Kahoo o leka feela ho itšireletsa khahlanong le lihlotlano tsena,
mme mohlokomeli ea hlokolosi kapa esita le motho ea nang le

29:36.558 --> 29:43.720
monahano oa saense o tla hlokomela kapele hore ho
na le mathata a maholohali mona mabapi le kahlolo

29:43.720 --> 29:47.610
ea saense le hape kamanong ena ea sesosa le phello.

29:47.610 --> 29:52.824
Mme ho kgutlela ditshwantshong tsena, ho meaho ena.

29:52.824 --> 29:59.223
Ho na le mosebetsi o moholo oa Karlheinz
Lüdtke oa Setsi sa Max Planck sa Nalane ea Saense.

29:59.223 --> 30:06.354
O ithutile nalane ea pele ea thuto ea livaerase mme hape o
fihletse qeto ea hore litšoantšo tsena li baka mathata a maholo,

30:06.354 --> 30:11.513
hobane ha se litšoantšo tsa pono tse tsoang
ka har'a maekorosekope joalokaha re li tseba,

30:11.513 --> 30:14.504
empa ha e le hantle ha se litšoantšo ho hang.

30:14.504 --> 30:18.019
Mona, ho sebediswa maekorosekoupo ya eleketorone.

30:18.019 --> 30:21.735
Lisampole tse behiloeng ka har'a maikroskoupu
ena ea eleketorone, ka phaposing e se nang

30:21.735 --> 30:23.629
moea, li tlameha ho tšoaroa ka hloko e kholo.

30:23.629 --> 30:31.036
Ka mohlala, li tlameha ho koaheloa ka tšepe e le hore li ka
fetisa motlakase, ebe li tlameha ho hatsetsa kapa ho tiisoa

30:31.036 --> 30:34.949
lipakeng tsa lipoleiti tse peli tsa khalase ka epoxy resin.

30:34.949 --> 30:44.268
Hoo ke khatello e kholo haholo liseleng tsena, tse seng li
ntse li le tlas'a khatello, 'me hoo ho ka baka liphetoho.

30:44.268 --> 30:50.498
Karlheinz Lüdtke oa Setsi sa Max Planck le eena o hlokometse
hore ho na le mathata a maholohali, hore ho hlaha lintho tse

30:50.498 --> 30:53.613
entsoeng ka matsoho – ke kamoo li bitsoang kateng saenseng.

30:53.613 --> 31:01.385
Ditshwantsho ke feela diphetho kapa meaho
e hlahang feela ka lebaka la maemo a teko.

31:01.385 --> 31:07.478
Mme tsena ha se ditshwantsho, ke mekgwa ya
motlakase e fetotsweng ke khomphutha, ebe e fetolwa

31:07.478 --> 31:11.070
ka dipalo hore e be setshwantsho, ha re ka rialo.

31:11.070 --> 31:16.617
Mme eo ke bothata bo bong. Sena se bolela hore, maemong a
matle ka ho fetisisa, re sebetsana le bopaki bo sa

31:16.617 --> 31:19.875
tobang, empa le ka mohla ha re sebetsane le bopaki bo tobileng.

31:19.875 --> 31:25.071
Bopaki bo tobileng e ka ba: Ke na le motho ea
kulang, ke na le motho ea phetseng hantle, ke ba

31:25.071 --> 31:27.750
kopanya, e mong oa tšoaetsa e mong, ebe oa kula.

31:27.750 --> 31:35.133
Ke nka mathe kapa makhopho ho motho ea kulang, ke fane ka
makhopho ana ho motho ea phetseng hantle, 'me motho eo o kula.

31:35.133 --> 31:38.945
Seo e ka ba bopaki bo tobileng. Seo ha se
etsahale le ka mohla ho saense ea livaerase.

31:38.945 --> 31:47.141
Ha o etsa jwalo, ha e sebetse. Mme ke
yona nyatso e kgolo ya taba ena kaofela.

31:47.141 --> 31:49.750
Kahoo, ha re akarelletse sephetho.

31:49.750 --> 31:54.274
Saense le dipatlisiso di ka etsa
hantle ka ho boloka dipuisano di butswe.

31:54.274 --> 31:58.758
Hobane ho ka etsahala hore re sebeletsa tlas'a
mehopolo e fosahetseng ea motheo, mohlomong eseng

31:58.758 --> 32:01.742
feela thutong ea vaerase, empa le lithutong tse ling.

32:01.742 --> 32:10.596
Mme seo, jwalo ka ha o supa, se ne se tla tlola metheo
ya saense. E, qetellong se ne se tla e fetola booatla.

32:10.596 --> 32:19.502
Mme hoo, ehlile, e ka ba boemo boo re sa batleng ho
iphumana re le ho bona, moo re khutlelang morao

32:19.502 --> 32:26.750
mehleng e lefifi moo lintho li sa ka ke tsa pakoa ka tieo.

32:26.750 --> 32:28.456
Monghadi Haberland, re a leboha ka ho bua le rona.

32:28.456 --> 32:33.089
Ke labalabela ho utlwa hore na bamamedi ba reng ka sena.

32:33.089 --> 32:39.272
Kla.TV e hlahisa mantsoe a sa thibeloe a
hananang e le hore re ka bona 'nete. Kea leboha haholo.

32:39.272 --> 32:43.089
E, kea leboha le ka monyetla ona
hape. Ke nahana hore ho bohlokoa haholo.

32:43.089 --> 32:47.628
Bashebelli ba bangata ka sebele ba utloile ho hong ka
taba ena, empa boholo ba bona ka nnete ha baa utloa.

32:47.628 --> 32:53.307
Mme jwalo ka ha ke se ke boletse, ho
thata haholo ho bua ka taba ena phatlalatsa.

32:53.307 --> 32:57.581
Ha e le hantle o fumana ho haneloa
hohle feela ha o batla ho bua ka taba ena.

32:57.581 --> 33:04.206
Ka hona, ho lokile ho bolela hore ho na le
maiteko a ho hatella tlhahisoleseding ena.

33:04.206 --> 33:12.260
Mme ke mema bashebelli ho netefatsa dipolelo tsa ka
kaofela webosaeteng ya rona wissen-neu-gedacht.de.

33:12.260 --> 33:17.651
Re phatlalalitse lingoliloeng tse ngata tse
nang le mangolo ohle a tsamaiso, mehloli

33:17.651 --> 33:21.432
eohle, le mekhoa e mengata ea makhotla tabeng ena.

33:21.432 --> 33:29.297
E, hape re na le app, Nexiqa, , moo o ka hlahlobang lihlooho
tsena kaofela o sebelisa mokhoa oa ChatGPT oa

33:29.297 --> 33:36.572
"potso le karabo" le ho bala lingoliloeng tsena
kaofela tsa virology ka thuso, ha re ka rialo.

33:36.572 --> 33:44.025
Nka tseba jwang hantle-ntle ho tswa phatlalatsong hore
saense e ile ya hlokomolohuwa, ya tlolwa, kapa hona ho

33:44.025 --> 33:48.290
dikorrespondenseng le ditsebi tsa dikokwanahloko jwalo-jwalo?

33:48.290 --> 33:52.029
Kahoo o fumana tlhahisoleseding e ngata moo.

33:52.029 --> 33:57.906
Ho lokile haholo, joale ho saletse bashebelli hore ba ikhlahlele
lintlha ka bo bona le ho le botsa lipotso. Ke leboha haholo.

33:57.906 --> 33:58.554
Kea leboha le wena.
