1969–1972: te wā anake i kīia ai kua tae ngā tāngata ki te marama.
He aha rawa i tupu?
Neil Armstrong: "Kāore au e maumahara."
He aha kāore tātou i hoki mai i roto i ngā 50 tau kua pahure?
Kua rangahau a Bart Sibrel i tēnei kaupapa mō ngā tekau tau.
Bart Sibrel: "Tāpiri tō ringa ki runga i te Paipera, ā, whakapuaki ki te Atua kua tae koe ki te marama."
I tēnei rā kei Kla.TV ia hei uiui mā mātou.
Neil Armstrong: "...kia tangohia ngā paparanga tiaki i te pono..."
Kei konei mātou me Bart Sibrel, he kairīpoata rangahau, he kaituhi.
Bart, tēnā koe e tino mihi mō tō whakaae ki tēnei uiui.
Āe rā. Kei te koa ahau ki te noho ki konei, e Dan.
He pai. Ki taku whakaaro, kua mōhio pea ētahi o ā mātou kaiwhakarongo kua patua koe e tētahi kaipūtaiao ātea.
Ko tēhea tērā?
Edwin Aldrin Jr.
He aha ētahi atu mea pōrangi kua pā atu ki a koe?
He aha ngā mea kua tino mau ki tō hinengaro mō tō mahi?
He maha rātou.
Ko te mea e whai ake nei e puta ana ki taku hinengaro, ko te mea i hanga e mātou te kiriata
tuatahi, "A Funny Thing Happened on the Way to the Moon".
Ā, i pūtea e tētahi tangata whai miriona tāra e hanga ana i ngā rākete mō NASA.
E mōhio ana ia he teka ngā mīhini ki te marama.
Ā, i whakaaro ia he haepapa ā-motu tōna kia whakapuaki i tēnei.
I whakaputa e au te kiriata i runga i te whakaaro pea he pono, ahakoa he teka rānei rātou.
I utu tata ki te miriona tāra te kiriata.
Ka taea te tiro ki te whārangi kāinga o sibrel.com.
Ka kīia ko: "I tupu he mea whakakatakata i te huarahi ki te Marama".
I te tata ki te toru tau me te haurua o te kaupapa e whitu tau te roa, i whiwhi mātou i tētahi hopuoro—he rauemi huna nā tētahi
kaiwhakaputa kōrero o NASA—o te kapa Apollo 11, te haerenga tuatahi ki te marama e ai ki ngā kōrero, e whakakē ana i
tētahi wāhanga o taua haerenga ki mua tonu i ō rātou kanohi.
I roto i te hopuoro, i reira he ara oro tuatoru i whakamārama ai te CIA ki a rātou me pēhea te mahi. Nā tērā i whakapono ai au.
Kua whakapono ia ki ngā kaiwhakahaere e rua o NBC News kua tino hanga e NASA te taunga ki te marama.
Ā, he wheako i hurihia taku oranga.
I muri i te putanga o tēnei kiriata, i hanga e mātou tētahi kiriata i tapaina ko "Astronauts Gone Wild".
Heoi, i puta mai tēnei taitara i muri iho anake, i muri i taku patua e tētahi kaipūtaiao ātea, i whakatumatumia ahau
e tētahi atu ki ngā patunga, i whiua ahau e tētahi atu, ā, i te mutunga i whakatumatumia ahau kia puhia.
I tētahi wā, i waiho hē e mātou he mīkrofōnō mō tētahi kaihōpara ātea, ā, i wareware te
kaihopu whakaata ki te whakamutu i te hopu.
Nō reira, i te wā i noho ai te kāmera ki te tūru o muri o te motokā rēti i te ara urunga o te kaipūtaiao ātea – i whakaatu
mātou ki a ia ngā riipene huna i mua, ā, nā reira i tino riri ia – i tuhia tōna kōrero tūmataiti ki
tōna tama i roto i tōna whare me te kuaha kua kati.
Ā, kei te matapaki rātou mēnā me karanga ki te CIA kia whakamatea ahau.
Kāore i hiahiatia tēnei mēnā i tino tae atu rātou ki te marama.
He teka nō te Atua kino, he tino nui rawa atu, te kī kua rere tētahi ki te marama.
Mitchell: Kāore au e patu i ngā tāngata, engari ka whakamate ahau i a koe mēnā kāore koe e puta i taku whare.
Kei te haere mai au.
Mitchell: Me tiki tātou i tētahi pū, ā, ka pu tātou ki a koe i mua i tō taraiwa atu?
Kei te rere tō mātou kāmera ataata, mēnā e hiahia ana koe ki te mahi i tērā. He ataata whakamīharo tēnā mā mātou.
Tirohia koe ā muri ake nei, ko te tūmanako ka kite tātou i te kōti.
Tama a Mitchell: Kei te hiahia koe ki te waea atu ki te CIA kia patua rātou?
Nō reira ko ēnei ngā wā e rua i tino tū mai, ā, mēnā ka tirohia e koe te pukapuka kua whakaputaina ināianei ki te reo Tiamana e
Kopp Verlag (...), i mauheretia tūturu ahau e te CIA, ā, i uiuitia ahau me te rongoā pono nā te mea i kitea e au ngā
riipene kiriata e whakaatu ana kāore rātou i tae ki te marama.
I whakaae hoki e rua o ngā kaiwhakahaere o NBC News ka whakaatu tēnei kāore ngā Amerikana i tae ki te marama.
Heoi, i whakatūpatohia a NBC kia whakakorehia tana raihana mēnā ka whakatau ia ki te whakaputa i te hōtaka.
Nō reira, i mataku rātou.
Nō reira, e Bart, ki te mea—ā, ka mea au he tino tuwhera te hinengaro o tō mātou hunga whakarongo ki ngā ariā hou, tae atu ki
ngā ariā whakaparahako—nō reira, mehemea me tuku koe i tētahi whakarāpopototanga tere, ko te kōrero mō te
hanga teka i te ataata o te Ao e puta ana mā te matapihi, koia tō tino kōrero 30-hēkona?
Me pēhea koe e whakamanawa ai i tētahi tangata e whakahē ana i ngā mea katoa e tohu ana i tētahi ariā whakakotahitanga huna?
He aha te huarahi e tika ana kia whiriwhiria?
Me tuwhera koe kia kite i te pono.
I kōrero au ki ngā kaiako matua o te whare wānanga, ā, i mea rātou ahakoa mēnā ka whakaae tētahi kaipūtaiao Apollo he
teka tērā, ka whakapono tonu rātou kua hikoi ia ki te marama.
I roto i ngā 30 hēkona i roto i te lifti, ka taea e koe te whakamahi i te arorau
hei whakaatu he teka te taunga ki te marama.
I tēnei rā, i muri i te 55 tau, me ngā rōketa me ngā rorohiko kua pai ake, ka taea e NASA te tuku i tētahi kaipūtaiao ki
te ātea mō te kotahi mano wāhanga o te tawhiti ki te marama.
Nō reira, ko tā rātou e kī nei, i te wā i kotahi miriona noa iho o te kaha rorohiko o ngā rorohiko katoa o NASA i whakakotahitia
ki te kaha rorohiko o tētahi waea pūkoro, i tukuna e NASA ngā kaipūtaiao rangi ki te mokowā i te mano ngā
wā tawhiti ake i tō rātou whakamātau tuatahi, i whakaritea ki āna e taea ana i ēnei rā.
Nō reira, e kī ana mō te wā tuatahi i roto i te hītori o te ao, he pai ake ngā hangarau o mua i ngā hangarau ā muri ake. He mea
kāore e taea, ā, he tohu noa iho kāore rātou i rere ki te marama.
Āe, e hiahia ana ahau kia hoki mai ā muri ake ki ngā hangarau tawhito kua ngaro ināianei.
I mua i tō tātou kuhu ki ngā taipitopito, kei a au tēnei pātai: kōrero mai he aha te tino
hiranga o te ako i te pono mō te taunga ki te marama.
Kua kōrero au ki ētahi tāngata i mea, "Titiro, kāore au e hiahia ki te kōrero mō te 9/11; 24 tau ki muri i tērā."
Me anga whakamua tātou ki te rā nei. I tū te taunga ki te marama i te tau 1969.
Me ngā mea katoa e tupu ana i Ukaraina me te Rohe o Gaza, me te nama ā-motu me te raru manene, me ngā mea katoa e hiahia ana tātou
kia aro atu, he aha ai he mea nui rawa te taunga ki te marama?
Nō reira, me kī, e Dan, ko koe rāua ko au e noho ana i tētahi takiwā noho, ā, kotahi i ia marama mō ngā
rima tekau tau kua pahure, ka ngaro tētahi tamaiti.
Ka mea tātou, "Āe rā, ka puta ēnei āhuatanga." Ranei aha rānei.
Kāo. Kei te noho kore mau tonu ēnei tāngata. Ā, ehara i te mea i whakapae noa i te taunga ki te
marama, i patu hoki rātou i ētahi tāngata kia huna ai.
Ehara tērā i taku ake whakaaro, engari ko te whakaaro a ngā wāhine kua mate ā rātou tāne me ngā whanaunga o ngā
kaipūtaiao ātea kua mate, nā rātou i kōrero mai ki ahau.
Ko te tangata i whakaarohia kia tuatahi ki te tū ki runga i te marama i patua e te CIA nā te mea
kāore ia i hiahia ki te mahi tahi me te teka a NASA.
Nō reira, ehara i te mea e whakapae noa ana ēnei tāngata i ngā taunga ki te marama e utua ana e mātou.
Ka utu hoki mātou mō te whakapohehe.
Ka utua hoki e mātou ngā utu mō ngā māngai o te CIA i patu i ā mātou tuākana, nā te mea i ngana rātou
ki te whakaatu i ngā hara a te kāwanatanga pokanoa.
I whakatūria tō tātou whenua nā te mea i huri a Kīngi Hōri hei rangatira whakatoi, ā, e ai ki ngā kōrero, he tika ki te iwi kia
whakarerekē, kia whakakore rānei i tētahi kāwanatanga mēnā ka pā kino ki tō rātou oranga, ki
tō rātou rangatiratanga, me te whai i te hari.
Nō reira, ko te mea tuatahi ko te ora.
Ka patu rātou i ā rātou ake iwi kia whakatinana i ēnei tinihanga motuhake.
Ā, ko te take tūturu e hira ai – kotahi noa iho i ēnei mea e rua e pono ana:
Ahakoa i taea e rātou te rere ki te marama, te whakatū i tētahi haki ki runga i te toka tata, ka hoki mai, ā,
kāore rātou i mate, e ai ki te kī: "Auē, tata rawa atu!"
Ahakoa, i muri i te rima tekau tau, ka taea e rātou te hipoki i te kotahi mano wāhanga noa iho o te tawhiti.
Rānei ko te whenua kaha rawa atu o te ao i whakakē i te whakatutukitanga nui rawa atu a te tangata, ā, i patu
i ētahi o āna ake tāngata hei huna i ngā mahi, i te wā e kī ana ia, he teka, e tū ana mō te pono me te tika.
Mēnā he pono te tuarua, ā, e whakapūmau ana au ki a koe he pono, ka taea e koe te tiro i ngā
taunakitanga katoa mō te kore utu i sibrel.com.
Mēnā he pono tērā, he tino hōhonu ake te teka o te taunga ki te marama i tōna tūturu.
Kei te mārama koe ki tērā?
He tino tino hira tēnei, ā, mēnā kāore te iwi whānui e mōhio ki te pono, arā, kei te teka ēnei hara i
runga i tēnei taumata, ka mate mātou i a mātou anō.
He aha tāu e whakaaro ka tupu mēnā ka mōhiotia whānuitia te pono mō te taunga ki te marama, ā, ka mōhio te nuinga o ngā Amerikana,
arā, te nuinga nui o ngā Amerikana, ki ngā mea e tupu ana?
Nō reira, i tae au ki Berlin i ngā wā e rua i te wā e tū tonu ana te Parepare o Berlin, ā, he tino whakamataku te wheako.
I āwhina hoki au i tētahi tangata nō te KGB kia huri ki te Hauāuru.
Ā, i te heke iho o te pakitara, ko tētahi o ngā wā tino ātaahua o te rautau rua tekau.
Ka taea e koe te whakaaro noa i ā mātou waea e tangi ana, ā, ka kī te kaihanga, "Waiho ngā mea katoa,
whakakāhia te pouaka whakaata, kei te whakapuaki hara tētahi o ngā kaipūtaiao o Apollo!"
Ka tino marie te ao, ka whakatā tātou, ka mea, "Aue e taku Atua, he tino kino rawa atu rānei? E hia tā tātou hinga?"
Ehara i te mea i whakapae noa iho i te taunga ki te marama, i patu hoki rātou i te tokomaha o ngā tāngata kia huna ai.
He kaiwhiwhi matatau tā mātou i kite i a rātou e hopu ana i ngā riipene ataata i te turanga rererangi hōia i te tau 1968,
ā, i whakapuaki ia i tana patunga i tētahi atu kaimahi i te Cannon Air Force Base kia noho muna ai ngā mea katoa.
He tino hōhonu ake tērā i te mea kua rere rātou ki te marama.
Ko te rerekētanga, ahakoa ko wai i patu i a JFK, ka taea tonu e koe te whakapae ki tētahi
tangata i whai take ki te mahi – he pōraruraru tonu.
Ka pērā anō mō te 11 o Hepetema; ka taea e koe te whakarerekē i te kaiwhakatumatuma me
ngā take i muri iho. He mea pōraruraru tonu.
Ki tērā, he teka pai tēnei! Kei te kite?
Ā, ka tae mai au, ka hiahia ki te tango i tēnei kai reka i a rātou, ā, ki te kī atu ki a rātou i te pono kawa.
Ināianei, kei te tiaki te iwi whānui, tae atu ki ngā kaihanga podcast e kī ana he hunga
whakahē i te pokanoa, i ngā kaihē o ēnei hara katoa.
Ka taea e Trump te kī i te pono mō JFK, RFK me MLK (Martin Luther King), engari mēnā kāore ia e whakaae ki te
pono mō te tinihanga taunga ki te marama, kua toa te Deep State, ā, kei te whai wāhi ia.
Nō reira, mēnā e hiahia ana ia kia whiwhi tautoko ā-iwi mō te whakahou i te kāwanatanga, mēnā e hiahia ana ia ki te whakapai i
ngā mahi a te kāwanatanga, e ai ki te tumuaki o NBC News, kāore he huarahi pai ake hei whakaatu ki te iwi te
kino o ngā āhuatanga i tēnei wā, i te whakapuaki i te tinihanga mō te taunga ki te marama.
I muri iho, ka mea ngā Pāremata Pāremata me ngā Pāremata Demokarata, "Kāore mātou i mōhio he tino kino pēnei."
Ko te mea pono, ko Robert Kennedy Jr., he nui ake tōna uru ki ngā kōnae JFK i a Oliver Stone , kua kī ia me te tino pono (100%) i
patua tōna koroua, te Perehitini o Amerika, e te CIA, nā te mea i hiahia ia ki te tango
i ngā wāhanga kino i roto i te kāwanatanga.
Ā muri ake nei, ko Robert McNamara, te Hekeretari ārai, i mea i mua i tōna matenga, ko te Pakanga o Vietnam, i whakahēhia
e te iwi whānui, i tīmata noa iho nā te mea i whakamanahia e te Whare Pāremata tētahi ture i hangai ki tētahi teka.
I mea ia kāore i tupu te whakaeke i te Whanga o Tonkin.
Ko tāku e kī nei, e Dan, mēnā kei te rite te CIA ki te patu i tōna ake perehitini, ki te patu i te 58,220 o
ōna ake tāngata kāore he take, kāore he raruraru ki a rātou ki te hanga whakaahua ataata teka.
Ā, e whā ngā wā atu o ngā taunakitanga i te nui e hiahiatia ana hei whakaatu i te kōti i whakapae rātou i te taunga ki te marama!
Engari he pono tēnei kāore ngā tāngata e hiahia ki te whakarongo; he pai ake ki a rātou te whakapono ki tētahi teka.
He tino rite ki a Santa Claus mō ngā pakeke!
Ka whakamā mō te wā poto i te United States te kōrero pono.
Engari, ki te kore tēnei e mahia, ka tino kino ake ina ka whakamanahia e ngā ākonga, ngā ākonga
kura tuatahi, me ngā pukapuka hītori tētahi teka.
Me mōhio tātou ki tērā.
I kī tā mātou kaimātakitaki i tae ā-tinana a te Perehitini Johnson ki te Pāmu Hōia Rererangi o Cannon i te 1 o
Pipiri 1968 kia mātakitaki i te hopuataata o te taunga ki te marama, ā, i whakaae a Nixon ki tērā i te tau i muri mai.
Nō reira, kei reira ngā perehitini nō te Pāti Reporepore me ngā perehitini nō te Pāti Demokarata e
tautoko ana i tēnei teka whakamataku, whakahīhī hoki.
He tino teka whakaparahako tēnei.
Kei te mōhio koe ki te Pourewa o Pāpēla, kāore i oti; i whakaaro kia eke ki ngā rangi.
He aha te tikanga o te whakatakoto i tētahi tangata ki te marama?
Tāpae ki te rangi?
I mea tētahi kaituhi rongonui mō te Pourewa o Pāpēla: "I huri te tohu whakahīhī hei maumaharatanga mō tō rātou pōrangi."
Kāore i oti.
Ka mea te Karaiti, "Ki te hanga pourewa, ā, kāore e oti, he whakakatakata koe ki a koe anō."
Ā muri ake, kei te whārangi kāinga sibrel.com hoki taku kiriata.
Ka whakaatu mātou i te Titanic me Dan i reira; i tuhi rātou, "te kaipuke kāore e taea e te Atua anō te whakawhāwhā."
Ā, ahakoa i mōhio a Richard Nixon kāore rātou i te marama, i kī tonu ia, "Ko te whakatū tangata ki te marama te
tuarua o ngā whakatutukitanga nui rawa atu i muri i te hanga a te Atua i te ao whānui. He mea nui tēnei pono."
He tino hōhonu rawa atu te mea i whakapae a te tangata i te taunga ki te marama.
Ki te kore tātou e kōrero i te pono, kāore tātou e rongoā i tēnei tipu mate pukupuku.
E anga ana i a Trump ki a Nixon: e whakapono ana koe i tino mōhio a Nixon?
Āe mārika, i mōhio ia! Kāore ia i tae ki te whakarewatanga o te mīhini tuatahi ki te marama!
Kei reira te perehitini o Hapani, kei reira te kansela o Tiamana, kei reira ngā upoko katoa o ngā kāwanatanga o te ao, engari kāore
te perehitini o Amerika i tae mai, i mataku ia kia puta — ā, kia whakaahua ia e whakawhiti ringa ana me Neil
Armstrong, nā te mea ka mau pea rātou, ā, ka kino ake te āhua.
I muri i tō rātou angitū, i tae mai ia i muri i te ono marama ki te whakarewatanga tuarua, i te wā i whakapono kē
ngā tāngata ka taea e mātou te tuku tangata ki te marama.
He whakamārama ā-ture āna mō tōna kore i tae i te tīmatanga tuatahi?
Ki taku whakaaro i mea ia me kawe tōna kurī ki te hīkoi.
Aue, haere mai!
He kata iti tērā. Engari kāore he take e kore ai te perehitini e tae ki reira.
Ka whakaroa rātou i te whakaritenga kia taea ai e ia te noho i reira.
Ka mahia e rātou tērā.
Āe, he tika.
I tae koe ki te hōtaka a Joe Rogan i ngā rā tata nei mō te toru haora. Me te haurua.
Ki tō whakaaro, he tika te uiuitanga ki a ia?
He tika?
Nō reira, ko te mea mō te tika, e whakaaro ana te tangata me whakarongo tātou ki te taha ā-ture o te pūrongo kia tika ai.
He hē tērā ki te pono.
Kua rongo mātou i te pūrongo ā-ture mō te 55 tau.
Mēnā ka kōrero mātou i tō mātou taha o te pūrākau mō te 55 tau, ka taurite noa tātou.
Kua mōhio kē mātou ki āu whakaaro, kua mōhio kē mātou ki āu kōrero.
I kōrero mai a Joe Rogan ki ahau i te tūmataiti, i mea ia me mahi ia i tēnei, nā te mea
kei te kite tuatahi ngā tāngata hou i tēnei.
Kāore au i whakaae ki tērā, engari tērā pea he tika ia, nā te mea kei te whārangi kāinga o Sibrel.com tēnei rerenga
kōrero nā tētahi i arotake i taku pukapuka i runga i Amazon.
I mea ia, i te nuinga o te wā, i whakapono ia he tūturu ngā haerenga ki te marama, ā, kāore ia i pātai mō ēnei
haerenga kia kite ia i a Bart Sibrel i te hōtaka a Joe Rogan, ā, ka tino mārama ia he mea teka ēnei haerenga.
Kua pānui ia i te pukapuka, ā, ināianei kua mārama ake.
He mea pōrangi te whakapono i whakamātau tuatahi rātou me te kotahi miriona wāhanga iti o te kaha rorohiko o tētahi
waea pūkoro, ā, i muri i te rima tekau tau, kāore tonu rātou e taea te kapi i te kotahi mano wāhanga iti o taua tawhiti.
Kei te mārama koe ki tērā? He rite ki te kī i rere a Lindbergh i te rima mano kiromita whakawhiti i te Moana-ā-Tāte i te tau
1927, engari i muri i te rima tekau tau, i te tau 1977, ka taea anake e tētahi rererangi te rere i te rima kiromita.
Kei te mōhio koe, i muri i te pahūtanga o te pōro pahū ngota tuatahi i te tau 1945, i te tekau tau i
muri mai, he mano ngā wā kaha ake ngā pōro pahū ngota?
Nō reira, mēnā i taea e mātou te rere ki te marama i tō mātou whakamātau tuatahi me te kotahi miriona wāhanga iti rawa o te
kaha rorohiko o tētahi waea pūkoro, kua tae kē mātou ki Mars i muri i te tekau tau, ā, kei tētahi atu pūnaha rā
mātou ināianei, ā, ka puta ngā turanga puta noa i te marama.
Kua kī ngā perehitini e waru ka hoki anō tātou ki te marama i roto i ngā tau e rima, tīmata ki a Reagan, katahi ko
Bush Matua, katahi ko Clinton, katahi ko George Bush Taitamariki i kī rua ngā wā, katahi ko Obama, katahi ko Trump.
I kī katoa rātou ka rere tātou ki te marama i roto i ngā rima tau, ā, kāore rātou e taea.
I te tau 2014, i kī rātou, "A te tau 2018, ka whai tāngata tātou i roto i te porowhita o te Marama," ā, i muri rātou e rua
tau i te hōtaka, ā, kāore i tukuna he tangata tūturu, engari he tangata whakamātautau anake ki te porowhita o te Marama.
I ngā tau 1960, i taea e rātou te taraiwa motokā me te tākaro korowha i runga i te marama, engari i ēnei rā ko
te mea pai rawa ka taea e rātou ko te tuku i ngā tāngata whakamātautau ki te porowhita o te marama.
Kei mua tonu i ō karu te pono!
Kāore au e mōhio he aha e kore ai e kite ngā tāngata i tērā?
Āe, ko tērā tētahi o ngā mea tino whakamīharo i kite au.
Kei te kōrero mātou mō te hangarau nō te tau 1969, ā, kāore anō mātou kia whakapai i a ia kia taea anō ai?
Ehara i a mātou anake; kei ētahi atu whenua kua tino whai rawa ināianei, pērā i a
Haina, Rūsia, Hapani, Inia me te Uniana o Europi.
He tino pūtea, he hangarau hoki ā rātou kia taea ai tēnei.
I aro a Rogan ki tēnei take i te tīmatanga tonu, ā, ka mea ia, "Āe, engari kāore te rahi o te whakahaere,
i whai wāhi ai te 400,000 tāngata, me te hiahia kia tae ki ēnei taumata kia mahia anō."
Ehara tērā i te mea pono.
Ka mahi te kāwanatanga i tāna e hiahia ana, ahakoa mēnā e tautoko ana te iwi, e whakahē rānei.
Tirohia noa ngā pakanga katoa i whai wāhi ai mātou, i whakahē ai te iwi whānui, engari i mahia tonu e rātou.
Ā, ko tērā tētahi o ngā take e kī ana te tangata me tūturu tonu, nā te mea kāore e taea e koe
te huna i tētahi mea huna i ngā rau mano tāngata.
Āe rā, ehara hoki tērā i te pono.
Ko te pōroka ngota te tino muna o te Pakanga Tuarua o te Ao.
I whai wāhi atu ngā tāngata e 129,500 ki tōna hanganga, ā, waru noa iho i mōhio he aha tā rātou e hanga ana.
He rite tērā ki te kī kei a Bank of America he 500,000 kaimahi papamātua.
Engari, e whakapono pono ana koe he rite tonu ngā mōhiotanga a ēnei kaimahi mō te pokanoa i roto i tō
rātou pēke ki ngā mōhiotanga a tō rātou Tumuaki Matua?
E tino whakapono ana koe he pōrangi rawa te CIA kia mea atu ki te tangata e hanga ana i te karapu, i te kakau
tatau, i te hū rānei, "E hoa, kāore mātou e tūturu rere ki te marama, kaua e kōrero ki tētahi"?
Ko te mea pono, ko Eugene Krantz (Eugene Francis Kranz, te kaiārahi rerenga o mua o NASA i ngā hōtaka Gemini me Apollo, tae
atu ki te tuatahi o te taunga ki te marama), te kaiārahi rerenga i kōrero ā-tinana au ki a ia, i mea kāore he tangata i te Pokapū
Whakahaere Mīhini i taea te wehe i te rere whakamātautau me te – ā, e kī ana ia – 'rere tūturu' i te wā o te whakarewatanga.
He kohinga nama noa e whiti ana i runga i te mata.
Nō reira, me pēhea rānei e taea ai e tātou te mōhio ki tēnei, ahakoa he tamariki whā tau tātou i tō tātou rūma
noho, i te wā rānei ka kite tātou i tēnei i runga i te riipene ataata i muri i te rua tekau tau?
He maha rawa ngā āhuatanga o tēnei kaupapa.
Ka titiro au ki ngā kōrero e whakapuaki ana e ētahi tāngata i runga i YouTube, i te whārangi Wikipedia rānei, e ngana ana ki te
whakahē i ngā mea katoa kua kitea e koe me ētahi atu kaiwhakahē i te taunga ki te marama, ā, he nui ngā pārongo kei reira.
Engari, i runga ake i ngā mea katoa: kei reira ētahi tautohetohe e whakahē ana i te taunga ki te marama, kāore rānei
a Wikipedia rāua ko NASA e ngana ana ki te whakahē i ēnei?
He tino pūmau rawa ēnei, nō reira kāore rātou e whakapau kaha ki te whakautu ki a rātou.
Nō reira, e whakaatu ana aku riipene ataata i kitea e au kei te whakakē rātou e haurua
ana ki te marama i mua tonu i ō tātou kanohi.
He tino whakapono.
I roto i tēnei wāhanga, ka whakatikahia ā muri ake nei, ka whakaaturia ki ngā mātakitaki pouaka whakaata o te ao, ka
whakapae a Neil Armstrong i a ia anō i te mea e kī ana ia kei tawhiti atu ia i te 130,000
maero, kei te haurua o te huarahi ki te marama.
E ai hoki ki tā te rangitaki rere a NASA i tuhia mō taua rā.
I te ao tūturu, kei roto ia i tētahi orobita iti o te Ao, e rua rau māero pea te teitei.
Armstrong: "Rōra, Hōstona. Kei te karanga mai a Apollo 11 i te tawhiti tata ki te 130,000 maero."
I tētahi atu wāhanga, i whakaritea hoki kia whakaaturia i muri i te arotake, i whakamārama hē a Neil Armstrong ki ngā mātakitaki
me pēhea te tango i te whakaahua mā te pupuri i te karu kāmera ki te karaihe matapihi, nā te mea
me pēnei mēnā kei taua tawhiti i kīia atu i te Ao.
Armstrong: "Ā, kotahi anake tā mātou matapihi e whakaatu ana i te tirohanga ki te Ao."
Ā, kua kī katoa i te kāmera pouaka whakaata.
Mēnā, pēnei i tāna i kī ai, kua kī katoa te matapihi e te kāmera pouaka whakaata, kāore e taea e te ringa o tētahi
kaipūtaiao ātea te uru i waenga i te kāmera me te matapihi, ā, he mārama tēnei i tēnei riipene ataata.
Armstrong: "Ka huna te haurua o Amerika, ā, ka ngaro atu ki tua o te terminator ki ngā atarangi."
Ka taea hoki e koe te kite me pēhea te urutāwā e whakahaere ana i te kāmera e urupare ana
ki te hapa mā te ngana ki te pana kia wehe atu.
He wāhanga tēnei i whakapono ai rātou kāore anō kia tuhia.
Ehara i te mea tino hāngai mō te whakaata, i te mea ka toro atu te karu, ā, ka huri te tirohanga ki roto i
te waka ātea, kei reira ngā kaipūtaiao ātea e mahi ana.
Ā, e ai ki ngā kōrero, i puta ake anō te pātene whakamutu i te pūrere hopu ataata, kāore he whakatūpato.
Anei te rama mahi whakawhānui i whakamahia e rātou kia kite i ngā whakahaere, me te kore e whiti ki te pakitara o te waka ātea.
Anei, kua tangohia e rātou tētahi wāhanga o te whakaurunga āhua marama.
Hei whakamutunga, ka whakatuwheratia te tomokanga, ā, ka taea e koe te kite i te tūnga tūturu o te kāmera
me te Ao e tino mārama ana, e tata ana mā te matapihi.
I whakaae ngā kaiwhakahaere pāpāho e rua o NBC e whakaatu ana tēnei kāore rātou i tae ki te marama.
I rere mai rātou i ahau ki Niu Ioka, i noho ai ahau ki te Waldorf Astoria, ā, i utua ahau e mano tāra mō te
raihana motuhake kia whakapāho i te pūrongo puta noa i te motu: he teka ngā taunga ki te marama.
I whiwhi rātou i tētahi waea whakatumatuma mai i te kāwanatanga, ā, ka tango rātou i te take.
Ahakoa i whakaae aku kaiwhakawā – koinei te kapa o Apollo 11 e whakapakari ana kei te haurua o te huarahi ki te marama.
He aha anō rā i whakakē ai rātou e haurua ana rātou ki te marama, i te mea kāore rātou i taea te hipoki i te haurua o te
tawhiti, kāore rānei i taea te wehe atu i te porowhita o te Ao?
Ā, he tino ohorere: i muri i te 55 tau, kāore tonu rātou i te āhei ki te wehe i te porowhita o te Ao, nō
reira kei te huri haere ngā mannequins i te marama.
He maha ngā take mō tēnei.
Kāore i nui te wahie o te rōketi.
Kei a mātou ngā whakaputanga taketake a Wernher von Braun, ā, i roto i ēnei e kī ana ia
kāore e taea te rere ki te marama mā te rākete.
Me whai koe i te iti rawa e toru rōketi, ia rōketi he teitei ake i te Empire State
Building, ā, ia rōketi he taumaha 800,000 tana.
Ko te Saturn V i taumaha noa iho ki te 2,500 tana, kaua ki te 800,000 tana – he rerekētanga o te 30,000 ōrau toru.
He rākete a Elon Musk e toru, e whā rānei ngā papa teitei ake i te Saturn V, ā, i mea ia ka
tae noa atu tēnei rākete ki te porowhita o te Ao.
Me whakakī anō i te hinu i te iti rawa o waru ngā wā kia rere ai koe ki te marama.
Engari kāore rātou i mahi pēnei.
Ā, kei roto i taku pukapuka Moon Man e 17 ngā riipene ataata whakawhitiwhiti, ā, ka
taea e koe te mātakitaki ināianei i sibrel.com.
I tētahi, e kī ana tētahi kaihangarau o NASA he pae hihi iraruke kei waenganui i te Ao me te Marama, ā,
me whakawhiti i taua pae kia tae atu ki te Marama.
He tino iti rawa atu ngā rerenga ā-orbita katoa i tēnei.
I mea ia he tūraru, he mate rānei, ā, kāore anō kia hangaia te hangarau hei āwhina kia puta ai, kia
ora ai i te haerenga ki te marama, e kite ana koe?
"Ko Kelly Smith tōku ingoa, ā, e mahi ana au ki te whakatere me te whakahaere mō Orion."
Ko tā mātou whāinga kia eke ki te teitei o te 3,600 maero i runga ake i te Ao.
Tekau mā rima ngā wā teitei ake i te Teihana Ātea ā-Ao.
Ka anga whakamua atu tātou i te Ao, ka rere mā roto i te pae Van Allen: he rohe e kī ana i te hihi kino.
Ka taea e tēnei momo hihi te whakangaromia i ngā pūnaha arataki me ngā rorohiko kei runga i te Orion, me ētahi atu taputapu hiko.
Āe mārika, me whakawhiti tātou i tēnei rohe mōrearea e rua ngā wā: kotahi i te haerenga ki reira, kotahi i te haerenga hoki mai.
Me whakatau e tātou ēnei wero i mua i te tuku i ngā tāngata ki tēnei rohe o te ātea.
Kāore he kaipūtaiao ātea kei runga i te waka.
Ka taea e koe te whakaatu mā tētahi whakaahua kotahi i whakapae ngā taunga ki te marama.
I te whārangi kāinga o sibrel.com, ka whakaatu mātou i te marama o te rā – ka taea e koe te tirotiro i tēnei māu anō mā te haere
ki tētahi papa waka kei mua i tō māra o mua i tētahi rā kāore he kapua, ā, ka titiro ki ngā tāngata
e rua, ki ngā rākau e rua, me ngā pou waea e rua:
Ka oma ngā atarangi i ngā wā katoa kia taurite ki a rātou anō.
E kore e taea ā-pāngarau, ā-pūtaiao rānei, kia
Ka tūpono ngā atarangi e whakaputaina ana e te rā.
Ka toro koe ki te paetukutuku, ka kite koe i ngā mea e rua: he kaipūtaiao ātea, ā, e tohu ana tōna atarangi ki te
tekau mā rua karaka, me tētahi toka e tata ana ki te kotahi mita, ā, e tohu ana tōna atarangi ki te iwa karaka.
Te wehenga 90-tohu o ngā tūemi e kotahi mita te tawhiti i waenga i a rātou.
Nō reira, kei reira he puna rama hiko e tino tata ana.
Kua whakaū mātou ināianei, mā tētahi whakaahua kotahi, he teka ngā taunga ki te marama.
Katahi ka kitea ngā riipene kiriata e whakaatu ana kua whakapae te haurua o te haerenga ki te marama.
Hei tāpiri, e whakapono ana mātou kāore i taea i te tau 1969 kia mano ngā wā pai ake te hangarau ātea i tōna āhua i ēnei rā.
Ā, kei a mātou tētahi kaiwhiwhi matakitaki, a Cyrus Eugene Akers, te upoko haumarutanga o te Pāmu Hōia Rererangi o Cannon, i
whakapuaki tata i mua i tōna matenga kua patu ia i tētahi hoa mahi kia huna ai te tinihanga e pā ana ki te taunga ki te marama.
Nō reira, koia tērā. Kāore rātou i tae ki te marama.
He aha ka taea? Mēnā kāore te pono e puta ki te mārama, kāore au e mōhio he aha taku kōrero; engari ka mate te
tangata mēnā kāore ia e whakaatu i te pono ki te mārama.
Ā, kāore te perehitini e tino aro ana ki te whakapuakitanga.
Mā te kōrero pono ka whakapakari i te whakawhirinaki ki te kāwanatanga, kaua e whakangaro.
Āe. Ā, ināianei ko tēnei ariā whakahē, kāore au i tino mārama ki a ia.
I rongo au i a rātou i taku haere mai ki konei i tēnei rā.
Ko te whakautu ki te ariā a Von Braun, arā, ki te kī e hiahia ana tātou ki ēnei rōketi nunui rawa atu, he
teitei ake i te Empire State Building, ko te waka ā-marama.
E ai ki tā von Braun, e pā ana tana kōrero ki te nui e hiahiatia ana kia whakarewahia he rōketa, kia tau ki te marama,
kia whakahokia mai, arā, kia whakarewahia mai i te marama.
Engari kāore mātou e hiahiatia kia taka ki te marama, nā te mea he māmā ake te rere mā te waka ātea marama.
Kua rongo koe i tērā i mua?
Kāo, ko ia te kaihoahoa rōketa.
I mea ia he tau matatini ēnei, kāore e taea te whakahē, kāore hoki e taea te whakarerekē.
Ko tērā tāna i kī; kāore e taea te whakahē, kāore hoki e taea te whakarerekē.
E ai ki a Musk, me te roketi nui ake, me haere tuatahi koe ki te kawe i ngā tākihi e waru.
I roto i tētahi whaikōrero TED, i kīia pea me 24 haerenga wahie mō te feri.
I kī a Von Braun i te kāmera, ko te rōketa nui rawa atu ka taea e te tangata te hanga, ka tae noa ki te
porowhita o te Ao, ā, me kawea te wahie ki tētahi teihana ātea.
Werner von Braun: "Me whakahaere te haerenga huri noa i te marama i roto i ngā wāhanga e rua."
Ka whakamahia e tētahi waka ātea e rere ana i te mata o te Papatūānuku te nuinga o tōna wahie kia eke ki tētahi
tere e kaha ana ki te whakawhiti i te kukū o te Papatūānuku.
Mēnā kāore he pūnaha whakatere, ka haere tonu ia ki te huri haere i te Ao i roto i tētahi ara huri kei waho o te āhuarangi.
Koinei te wāhanga tuatahi.
Heoi, mēnā ka taea e mātou te whakakī i te waka ātea i tēnei porowhita ki te hinu i kawea mai e ngā waka uta
ātea, ka taea e ia te tīmata i te wāhanga tuarua: te haerenga huri i te marama, ā, ka hoki mai.
Hei whakangawari i tēnei tukanga whakakī hinu, ka whakatūria e mātou he turanga matatau i te
orobita, kotahi mano maero i runga ake i te Ao.
Ko tēnei turanga matatau, te teihana ātea rānei, ka noho hei tari matua mō te pikinga whakamutunga ki te marama.
Kei te kī tonu a Elon Musk i taua mea anō, nē rā?
Me whakahaere e koe i ngā kawe wahie e waru.
Engari ko te mea pono, ka whai hua ake ēnei mea i te wā e haere ana, ehara i te mea ka iti ake te whai hua.
Āe, pai, me pēhea tēnei: He wāhanga o te take i akiaki ai a Amerika kia anga whakamua ki te taunga ki te marama, nā te
mea i whakataetae mātou ki ngā Soviet mō te rangatōpū ātea.
Nō reira, he aha i kore ai ngā kaiwhakataetae Soviet, i waenga i ngā tāngata katoa, i whakapae i ngā mea e
tupu ana, ā, he aha hoki i kore ai rātou i karanga, "Hē!"
Āe, ko ēnei ngā take e rua e whakakī ana me tūturu rātou:
He tokomaha ngā tāngata i whai wāhi. Ā, i kī atu au ki a koe, ahakoa tētahi kei te pokapū whakahaere, kāore e taea
e ia te wehe i te tūturu i te rerenga whakamātautau, e ai ki te kaiwhakahaere rerenga i kōrero au ki a ia.
Ko tētahi atu take ko: Kāore rānei e hē ngā Hainamana, ngā Ruhiana rānei ki a rātou?
Ehara tērā i te mea pono rawa.
Me whakaarohia, hei tauira, kei a au he whakaahua o te rangatira o te whenua me tētahi kaihoko hononga ā-tinana.
Ka taea e au te tuku ki te ipurangi kia whakangaro i tana mahi, ā, kāore he uara o te whakaahua.
Rānei ka taea e au te whakatumatuma i a rātou, tau i muri i te tau.
E mōhio ana au ki tētahi tangata e mahi ana ia anō i te pokapū whakahaere o te tari ātea o Haina.
Ā, i mea mai ia ki ahau e mōhio ana te katoa i reira he mea teka.
Hei utu mō te whakawhitinga o ngā hangarau huna a NASA e pā ana ki te haerenga ātea, kāore rātou e whakaputa tēnei ki te marea.
E ai ki te Whare Pāremata o Amerika, he hē te hoko hangarau ātea ki Haina.
Kei te whakamahinga pēhi a Haina i te Uniana o Amerika, ā, ka tuku hē a te CIA i tēnei hangarau ki a rātou hei utu kia
kaua e whakapuaki i te tinihanga o te taunga ki te marama.
Ā, ka hāngai anō tēnei ki Rūsia.
Ko tētahi o ngā whakaputanga hou rawa atu i te whārangi kāinga o sibrel.com e pā ana ki te kotahi tau te pakeke.
Ko te AI tino atamai rawa atu o te ao, kāore e wātea ana ki te iwi whānui, he maha ngā AI e hono tahi ana,
te whatunga neorana a Google, i whakaaturia e rātou mō ngā rā e toru i tētahi hui i Moscow.
I whakamahia e tētahi tīma: i tuhi rātou i tētahi simoni i roto i te rua hēkona, i tētahi pukapuka paki i roto
i te rua hēkona – ā, he hōtaka tōna hei kite i ngā whakapae (deep fakes) kāore anō kia hē.
Ka taea e koe te whakaatu ki a ia he ataata a Biden, a Trump rānei, ā, ka kī atu ia i
roto i te hēkona mēnā he teka, kāore rānei.
Ka tātarihia e ia ngā pika katoa me te āhua o te whakaahua.
I tukuna e tētahi tīma ki a ia ngā whakaahua o te mata o te marama i ahu mai i ngā pūrere torotoro
Hainamana kāore he kaiwhakahaere, ā, i kī ia he tūturu ēnei.
Mo ia whakaahua Apollo i whakaaturia ki te hōtaka, i kī ia he teka – he papamuri teka.
Ko te tikanga i tuhia ki roto i tētahi whare whakaata.
I mea noa iho tēnei AI atamai.
He ataata kei runga i taku paetukutuku e whakaatu ana i a Putin e mātakitaki ana i ngā hua i te wā tūturu.
Kāore ia e āhua ohorere ana, engari he tino mataku ake ia.
Engari, ka puta te pono, tērā pea ka puta hoki he mea pono mōna, kāore rānei ia e āhei anō ki te whakamahinga pēhanga ki Amerika.
Nā reira, i te rā i okioki ai ia, ka mea te tumuaki o mua o te rāngai ātea o Ruhia: "E hoa, i hiahia ahau ki te kī i tētahi
mea kāore au i taea te kī i a au e noho ana i te tūranga."
He teka ngā mīhini ki te marama.
I whakaputaina āhea tērā?
Tata ki te toru tau ki muri.
Nō reira, e ai ki te whakaaro, me tū te hongere pouaka whakaata RT hei whawhai ki te korupetanga.
Āe rā, kāore rātou i pūrongo me pēhea i whakaaturia ki a Putin kua kī noa atu te AI tino mātau o te
ao kua whakapae he teka ngā haerenga ki te marama.
Kāore rātou i pūrongo mō tērā.
Ā, ka waiho e au he kōrero ki tētahi atu tuhinga mō te AI: "He aha mō te AI e kī ana ki a Putin
he teka ngā haerenga ki te marama?", ka mukua.
I muri i te kī a te tumuaki o mua o te tari ātea o Ruhia he mea teka ngā haerenga ki te marama, i
tae mai he waea mai i Fox News i te rā i muri mai.
E hiahia ana rātou ki te hanga i tētahi hōtaka motuhake kotahi haora mō te pātai mēnā i tae tātou ki
te marama, ā, e hiahia ana rātou ki te uiui i ahau.
Ā, ka mea rātou, "Whakarongo, e Mr Sibrel, kāore mātou i pānui i tō pukapuka, kāore mātou i mātakitaki i ōu kiriata, ā, ahakoa ka
kitea e mātou he taunakitanga mārama e whakaatu ana he teka ngā haerenga ki te marama, ka whakatau
te hōtaka he pono ēnei kia whakamarie ai te iwi."
Nō reira, koirā tā rātou i kī atu ai ki a koe i mua i tō tae mai ki te uiui? Āe. Ā, ko Fox News
tērā — ehara rātou i tō hoa ake atu i a Russia Today.
Ki te kore, kāore rātou i whakakore i a Tucker Carlson, i whai 100 miriona kaimātakitaki ia mō ia hōtaka.
E tika ana? Ehara ēnei tāngata i te pakihi hei whiwhi moni, pēnei me pērā ai.
E aro ana rātou ki te whakahaere i ngā pārongo.
Nō reira, i mātakitaki au i tana hōtaka motuhake.
I kitea e rātou tētahi kairangahau Ruhiana nō te tau 1969 i whakawhetai ki a rātou.
I mea te kaikōrero, "Kei te kite koe, e whakapono ana ngā Ruhiana i tae mātou ki te marama!"
Engari kāore a Fox News i pūrongo i mea te tumuaki o mua o te tari ātea o Ruhia i ngā wiki e ono i mua,
i whakapae ia he whakapae ngā haerenga ki te marama.
E teka ana a Fox News, pērā tonu i te teka a RT.
Kei te aroturuki rāua, ā, me whakaputa hōtaka e whakapūmau ana ki te iwi he tūturu ngā haerenga ki te marama.
Hoki atu ki te hunga e whakahē ana i aku tautohetohe.
Mēnā i tino tae atu rātou ki te marama, e Dan, he pōrangi noa iho tērā tangata e kī ana kāore.
Nō te aha e mano mano ngā ataata YouTube i pau ai ngā tekau mano haora kia whakaputahia, kia whakapono ai
tētahi rōpū pōrangi he tūturu ngā taunga ki te marama?
Mēnā ka mea ahau ko Mickey Mouse te perehitini tuatahi, ehara i a George Washington, e whakapono ana ahau ka puta he mano ataata
hei whakatika i te iwi: "Kāo, kāo, kāo, ehara i a Mickey Mouse."
Anei ngā take. Ko George Washington tūturu tēnei.
Āe. I kī koe… mō ēnei atu whenua—pērā i a Haina—he tūturu ngā riipene ataata o te mōdula marama Hainamana.
I piki rātou ki reira tūturu, ā, ko te tangata amuamu i rongo au i mea, "Āe, kua rere atu
ētahi atu whenua ki te marama, he mea pono tērā."
Kāore anō kia puta he rerenga tangata ki te marama mai i taua wā – nō hea tā tātou rerenga whakamutunga? 1971?
1972. Engari i tukuna e rātou ngā kōura me ngā pūpū ki te marama, ā, ko wai e mōhio he aha anō.
He pono rānei tērā, he kōrero pōrangi rānei?
Kāore au e whakapono ki tērā.
Kāore au e whakapono kua taunga he kararehe ki te marama, pēnei i kīia.
I tukuna e rātou ngā kararehe ki roto i te pae hihi iraruke kia kite ai rātou me pēhea te teitei o te pānga hihi iraruke.
Kei roto i te riipene ataata i runga i taku paetukutuku, kei reira te kaiawhina pūhanga o NASA e tuku ana i tana kōrero.
Kāore te tangata e mōhio ana ki tēnei, engari tata ki te mano maero i runga ake i te Ao, ka tīmata
tētahi ātea hihi e toru tekau mano maero te matotoru.
He tino iti rawa atu i tērā ngā mīhini tangata katoa, haunga anake te mīhini ki te marama.
I mea te tangata he tino mōrearea te hihi iraruke i reira, ā, kāore anō kia hangaia te hangarau
hei whakawhiti i tēnei papa hihi iraruke kia ora.
I kite au i te riipene ataata a NASA i mea ai te kaiwhakahaere, "Me whakatau tonu e mātou tēnei raru i mua i a mātou..."
"Me whakatau i te raru o te hihi i mua i te tuku i ngā tāngata ki roto i tēnei rohe o te ātea, engari me haere
rātou mā tēnei rohe o te ātea kia tae atu ki te marama."
Ka kite koe, "Me whakatau e mātou ēnei raruraru i mua i te tuku i ngā tāngata ki tēnei rohe o te ātea," arā,
kāore ēnei raruraru i whakatauhia, ā, mēnā i tukuna tētahi tangata ki reira, ka mate ia.
Nāhea rānei rātou i tae tika ki te marama?
Āe.
Nō reira, i tukuna e rātou ngā pūrere torotoro kore-tangata me ngā kaitātari Geiger e rua ki roto i te hihi.
Me mōhio kē koe ehara rātou i te mea whakamatua, mēnā kua rere rātou ki te marama e ono ngā wā kia hīkoi huri noa i
a ia, ā, kua rere anō e rua ngā wā kia huri huri i a ia.
Nā reira i whakahokia mai e rātou ngā kaitātari Geiger.
Nō reira ka pātai au, "E mōhio ana koe, he mīhana ā-tāngata tēnei i pūteaia e ngā tāke a te iwi. He kairīpoata
ahau, he tāngata nō Amerika. Ka taea e au te tiki i ngā pānui mai i ēnei kaitātari hihi X?"
I mea rātou: He muna hōia tēnei.
Ā, ka mea au, "Āe, kia mārama ai au: ina tukuna e koutou ngā pūtaiao ki te rā hei ine i tōna pāmahana, ehara te pāmahana kua
ine i te rā i te mea huna tauā, engari he wāhanga nō te taiao?"
Āe mārika.
Ina tukuna e koe ngā pūrere torotoro ki Jupiter kia mōhio ai koe ki te nui o te hēlium kei roto i tōna āhuarangi, ehara
te nui kua ine i te mea huna, engari he wāhanga nō te taiao.
Nō reira, he aha ai me huna ai tētahi wāhanga o te taiao, arā, te nui o te hihi e tika ana kia
whakawhitia e tētahi kaipūtaiao rangi kia tae atu ki te marama?
Nā te mea i kī te kaiwhakakitenga tuatahi o te pae hihi a Van Allen he kotahi rau ngā wā kino ake te horahanga.
Ā, koia te take e huri ana ngā mannequins i te marama, ā, kāore he tangata.
Āe. E ai ki te tuhinga Wikipedia mō tēnei, i mea a Van Allen, "Aue, kāore, ki taku whakaaro ka
taea e te tangata te whakawhiti mā roto i reira."
Ahakoa ka whakapono koe, ahakoa kāore, ka taea e au te rapu.
Āe. Āe mārika, ka hora a Wikipedia i ngā teka ki ia atu whārangi.
Āe rawa!
Nō reira i te tuatahi ka mea ia, "He 100 ngā wā kē atu te kaha mate o tēnei rōrahi."
Ā, mēnā ka mea ia ā muri ake nei, "Ehara i te mea mate," he pōrangi taua tangata kāore ia e mōhio ana ki tāna e kōrero nei.
Nō reira, he aha ia e noho ana ki te pae whakawhiti taraiwa?
Ka pērā anō ki a Von Braun.
Tuatahi ka mea ia, "Me toru ngā rōketi 800,000 tana kia rere ki te marama," ā, kātahi ka mea ia,
"Ā, me 30,000 ōrau iti ake noa iho te mana rōketi."
Ko te tangata e whakarerekē ana i āna tatauranga pēnei, he tangata kāore i te mātanga.
Nō te aha ia e rangatira ai?
Ahakoa he tika ia, he koretake rānei ia, nē rā?
Āe.
Nō reira, mēnā kāore ia i te mātanga, kāore e taea e koe te rere ki te marama; ā, mēnā he tika āna
kōrero, kāore hoki e taea e koe te rere ki te marama.
Ki tō whakaaro, i whiwhi te karanga ngā tama e rua?
Ae, kei a mātou he rārangi o ngā tāngata i tae atu ki te Pūwāhi Hoia Rererangi o Cannon i te
wā i puakina ai te taunga tuatahi ki te marama.
Nō te Perehitini Johnson anō tēnei.
Te Pūwāhi Hoia Rererangi o Cannon i te rāwhiti o New Mexico?
Āe, Clovis, New Mexico.
Ko tā mātou puna, i kite i te hopuataata o te tauwhitinga ki te marama teka, ko ia te upoko haumarutanga i te
turanga rererangi o te Hoia Rererangi tino haumaru rawa atu.
Nā te Perehitini Johnson anō i hoatu ki a ia he rārangi o ngā tāngata tekau mā rima i whakaaetia hei kaiwhiwhi matamate.
I puritia e ia tēnei rārangi hei taonga maumahara, ā, kua whakaputaina e mātou ki roto i te
pukapuka, i ngā putanga o Amerika me Tiamana.
Ā, i runga i taua rārangi a Van Allen.
Āe rā, nō reira, ko tēnei taunakitanga matua e kōrero ana koe, me te whakatau kei tō hinengaro,
he nui kē hei whakahē i te taunga ki te marama.
Kāore koe e hiahia ki te āwangawanga mō te moana, te toka me ngā tohu whāinga i ngā whakaahua, me ērā atu mea katoa.
Āe, kāore tērā e pā ana ki te kaupapa.
Āe, kua mārama, engari ko ngā rama arotahi me te rama rampa...
Nō reira, ko te tangata i hanga i te kāmera Hasselblad , i tango i ngā whakaahua, i kī, "I
tangohia ēnei whakaahua i mua i te rama hiko."
I mahia e ia?
Āe, i mea ia tērā.
Āe.
Āe, i runga i te hōtaka motuhake a Fox e kīia nei ko "Conspiracy Theory – Did We Land
on the Moon?", i mahi ai au hei kaitohutohu.
Āe, e pā ana ki ngā kāmera: ko ngā whakaahua kāmera e rua e whakararuraru tonu ana i ahau, tuatahi, ko ngā
whakaahua o Armstrong e puta ana i te waka marama, tuarua, ko tēnei kiriata kua tino tika te wā me te panui.
Arā, he kaihanga kiriata, he kaiwhakaahua hoki – me pēhea rā i taea ai e rātou te hopu i taua whakaahua tino pai
o te waka ātea o te marama e whakarewahia ana ki te ātea?
Kei te mōhio koe ko ēhea.
Me pēnei, me nui rawa te whakaroa irirangi i waenga i te pūmana mamao me te tangata, ā,
he mea pōrangi noa iho i matapae tika ai ia.
Ko te mea whakamīharo mō taku kiriata "When Astronauts Go Crazy" ko tā mātou uiui ki a Alan Bean , ā, i
runga i te kāmera ka mea ia: "Kāore mātou i rere i roto i te pae iraruke," ā, he pono tērā.
I noho rātou i roto i te porowhita o te Ao mō ngā rā e waru, kia piki, kia heke i mua i ngā
kaiwhiwhi taunaki, kia taka ki te moana , me ērā atu.
Ā, ka mea tētahi kaipūtaiao ātea mō te heke iho: "E mōhio ana koe, he tino mārie," ā, koirā tā mātou e rongo
ana i runga i te riipene, ahakoa me nui ake te haruru.
Kātahi ka tae mai a Eugene Cernan , i mea: "Aue, he tino haruru rawa, kāore koe e taea te rongo i a koe anō!"
Nā, he aha rā?
Ehara rānei tērā i te mea he paku whakahē, he paku kore taurite?
He taunakitanga rānei kei reira e tohu ana i te whai wāhi a Stanley Kubrick ki te
whakaputanga whare pikitia o te tauwhitinga marama teka?
He whakatau whai tikanga, ā, he taunakitanga e tohu ana i mahia e ia.
Ki taku whakaaro, kāore he take ko wai i hanga tūturu ai.
Ko te mea pono, i whakawhiwhia he mea hanga i te tau 1968 i te wā i puakina ai ki te Cannon Air Force Base, i taua wā
tonu i puakina ai e ia te kiriata "2001: A Space Odyssey", he kiriata mō tētahi rerenga ki te marama.
Ae rā!
Ko te mea pono, i whakawhāia e rātou te taunga ki te marama.
Me whai tangata hei kawenga mō ēnei whakaahua teka.
Ka taea e rātou te utu i te hēkeretari matua o te tari pāpāho o te Pentagon, ā, ka whakatinana i ngā tikanga
haumaru pai, engari ka puta he hua kāore i te tino ngaio.
Rānei ka taea e rātou te utu i te kaihanga kiriata pai rawa o te ao, a Stanley Kubrick, kia puta ai ngā hua pai i te
wā poto, ā, ka āwangawanga mō te haumarutanga ā muri ake.
Ka mahia e au te tuarua.
Ā, i roto i tana kiriata "The Shining", ko tētahi o ngā kaiwhakaari, ko te tama iti, e mau ana
i tētahi jāmpera Apollo 11 i rarangahia ā-ringa.
Ā, ko te kiriata whakamutunga a Kubrick, ko Eyes Wide Shut.
Mo te rima tekau tau, kua titiro ngā tāngata ki te whakaahua o Buzz Aldrin me tōna ringa kua piko, ā, kāore
rātou i kite i ngā maha o ngā taringa i tōna kākahu pēhanga.
E hia ngā taringa kei roto i tētahi pōro hau?
Ahakoa pēhea, kua kati pakari ngā karu o te tangata.
Kei te mārama au, āe.
I tono a Stanley i roto i tana kirimana kia whakaaturia tēnei kiriata (Eyes Wide
Shut) i te huritau 30 o te taunga ki te marama.
Ā, i riro ia hei tērā?
Āe, i te 16 o Hūrae 1999.
Ki taku whakaaro, ka tino whakamīharo a Stanley Kubrick ki te hanga kiriata kia tino pai rawa, kia whakapono ai
te tangata he mea tūturu, hei tohu whakamiha hinengaro.
I whai wāhi ia ki taua mea, i mōhio rānei ia ki taua mea.
Ā, anō hoki, kāore he take.
Kāore au e kī ana i taku pukapuka, i taku kiriata rānei, i mahia e ia.
He ariā whakamīharo tēnei.
E tohu ana ētahi āhuatanga i whai wāhi pea ia ki tērā, i mōhio rānei ia ki taua mea.
Tika, tika.
I te mutunga iho, me whakaae rānei te kāwanatanga, "Āe, i puakina ētahi o ngā riipene ataata i roto i tētahi whare whakaata, nā
te mea kāore mātou i taea te hanga anō i aua āhuatanga i runga i ngā pāmahana," me ētahi atu mea rānei e pā ana ki te kiriata?
Nō reira: "Āe, i whakaritea ēnei whakaahua kia mōhio ai te iwi whānui ki ngā mea e tupu ana."
I tukuna hoki tēnei momo riipene ataata ki te marea?
Anei he tuhipoka iti hei whakautu i taua pātai.
I te wā whakamutunga i noho ai au i tētahi hōtēra, ka maumahara au i taku hurihuri i ngā hōtaka o HBO.
I purongo tētahi o ngā kiriata tekau mō ngā manuhiri mai i te ātea.
Mēnā e toru o ngā kiriata tekau e pā ana ki te pōrangi o Trump, te toa rānei o Trump, he mahi
whakakotahi tūturu tēnei hei whakaawe i te whakaaro o te iwi.
Nō tētahi take, e hiahia ana te kāwanatanga kia whakapono mātou ki ngā UFO.
Ā, ka whakahaere rātou i ngā whakaminenga whakarongo mō tēnei i te Pāremata o Amerika. He aha kāore he
whakaminenga whakarongo i te Pāremata mō JFK, mō te tinihanga o te taunga ki te marama rānei?
E hiahia ana rātou kia whakapono tātou ki tēnei, nō reira he teka.
Kua tukuna tata nei he kiriata mō te rere ki te marama me ngā whakaahua teka.
I hiahia rātou kia whakapono mātou he teka ngā whakaahua, engari i tū rātou tūturu ki te marama.
Engari he teka anō hoki tērā.
Ko te take i tika ai kia mahia e rātou tērā, nā te mea i kī noa te AI he teka ngā whakaahua.
Ka whakaaro rātou, e ngana ana ki te rapu: "Āe, he whakaahua rūpahu ēnei, engari me pēhea rā tātou e whakapono ai
ngā tāngata he pono te kōrero, kia kore ai tātou e whakamā?"
Ko te mea pono: i te tau 1969, i whakaaro te 10% o te taupori ka whakapaehekea te
mīhini ki te marama i mua tonu i tōna tīmatanga.
Nō reira, ko te mea whakamutunga ka mahia e rātou, ko te whakapae hē i ēnei mea katoa i runga i te mana, nā te
mea ka whakapae rātou mō te whakapae hē i ngā mea katoa.
He tino māmā: mēnā ka rere tūturu koe ki te marama, kāore koe e hiahia ki te whakapae i tētahi mea.
Ki te whakakīhī rātou kei te haurua o te huarahi ki te marama, nā te mea kāore rātou e taea
te rere ki te haurua o te huarahi ki te marama.
Kāore rātou i aro.
I te wā o te hekenga ora i kīia, he whakairoiro nō Atari i whakaatu i tētahi pānga iti ki te mata o te marama.
Kāore he whakaahua ora.
Nō reira, mēnā ko au te upoko o NASA, ka tāpiri au i tētahi kāmera ki te taha o te rōketi, ka whakanoho ki roto i tētahi
karaihe tiaki, ā, ka tango whakaahua i ngā haora katoa mai i te papa whakarewa ki te marama,
hei whakaatu i tō tātou noho tūturu ki reira.
Tukua he pūāhua ahi mai i te marama, rānei he mea pēnei.
Engari kāore rātou i mahi he aha ki reira.
I whakaatu rātou i te iti rawa e taea ana, ā, i muri iho ka whakaatu anake rātou i
tētahi whakaahua o te whakatipuranga tuawhā.
I mea ngā kaiwhakapāho, "Homai he pāhotanga ora ki a mātou."
Ka mea rātou, "Kāo, ka tango mātou i te whakaahua, ka whakaatahia ki tētahi mata nui me te kounga whakaata o te tau 1969, ka
hopukina mā te kāmera pouaka whakaata, ka whakawhitia ki tētahi mata pouaka whakaata, ā, ka hopukina anō i reira."
Ka taea e rātou te whai pāhotanga ora.
Ā, ka taea hoki e au te kī: i whakatūpato a tōna koroua ki a Ron Howard : he teka ngā mīhini haerenga ki te marama.
Kāore ia i whakarongo. I hiahia ia ki te mahi i tēnei hōtaka motuhake.
Nō reira, i haere ia ki NASA, ā, ka mea, "Ka whakawhiti mātou i ngā rauemi taketake katoa ki te pouaka
whakaata HD, ā, ka whakaatuhia kia whānui ki te 100 waewae."
I mea a NASA, "Homai ki a mātou ētahi rā," ā, i muri i ngā rā e rua, i ngaro katoa ngā
rauemi, nō reira kāore i taea te whakawhiti ki te HD.
Aue. Me pēhea koe i mōhio ai i kī tērā e te koroua o Ron Howard ki a ia?
I whakaae ia.
I mea ia. Āe, nō reira, ehara i te mea i whakangaro noa rātou i ngā riipene ataata taketake katoa, engari i wehewehea, i
whakakore hoki e rātou ngā wāhanga katoa o te pūrere kotahi anake e taea ana te purei i aua riipene, kia kore
ai e kitea ngā taketake, kia kore ai e taea te purei anō.
I whakangaromia e rātou ngā raraunga telemetiri taketake katoa e whakaatu ana i te tūnga tūturu o te rōketi.
Ā, i whakangaro rātou i ngā mahere huringa hiko katoa, ngā mahere kikorangi me ērā atu mahere o ngā taputapu taketake, i whakaatu
ai me pēhea e whakamātao ai te waka ātea ki te 72 tohu (Fahrenheit) mō ngā rā e toru mā te whakamahi i
tētahi pākahiko motokā, me te hinu me ērā atu mea katoa.
Nō reira, kāore rātou e mahi pēnei mēnā kua rere tūturu rātou.
Engari ko tērā tonu tā rātou e mahi ai mēnā e mahi taihara ana rātou, e kite ana koe?
I whakapau koe i te moni e rite ana ki te rua rau rima tekau piriona tāra kia rere ki te marama, nē rā?
Whakaarohia a Bill Gates e whakapau ana i te £250 piriona ki te hanga i te rorohiko tuatahi; he tino whakamīharo tōna mahi,
ā, ka tukuna e ia ki roto i te umu me ngā mahere hanga katoa.
Tērā pea me pērā rātou ki te pōro pahū ngota, engari kāore rātou i pērā, nē rā?
Kāo, kua 70 tau te pakeke o te B-52, ā, e 200 tonu kei te mahi tonu.
Nō reira, mēnā i tūturu rātou i rere ki te marama, kāore rātou i whakangaro i tētahi mea; engari koinei
tonu tāu e mahi ai mēnā kei te mahi koe i te tinihanga.
Ā, ko tērā anō te taunakitanga o te tinihanga, nā rātou i whakangaro ngā mea katoa.
Ā, kei a mātou rānei ngā tāngata o NASA, ngā tāngata kāwanatanga rānei, kua tuhia ā
rātou kōrero e mea ana: "Kua ngaro te hangarau"?
Ehara i te mea i mea rātou kua ngaro; i mea rātou i whakangaromia e rātou i runga i te hiahia.
Ko tētahi o ngā riipene ataata kei runga i te paetukutuku sibrel.com, kei roto i
taku pukapuka "Moon Man", ā, he pāhekoheko.
Ko tētahi o ngā hononga nō ā rātou ake kaipūtaiao ātea o NASA, e kī ana, "Kua whakangaromia e mātou tēnei hangarau."
Kairererangi Don Pettit: "Ka hoki au ki te marama i roto i tētahi nanosekona."
Ko te raru, kāore ā mātou hangarau e wātea ana kia taea ai tēnei.
I whai mātou i tētahi mea kotahi, engari i whakangaromia e mātou, ā, he tino mamae te hanga anō.
He aha rā rātou e whakangaro ai i tētahi mea e 250 piriona tāra te utu, mēnā kāore rānei rātou e
hiahia ki te whakangaro i te hangarau o te pūtau ngota?
Kei te kite koe, i mahia e rātou kia huna i te tinihanga.
Aue, pai. Nō reira, ki taku whakaaro ka mutu tātou i konei.
Bart Sibrel, he whakaaro whakamutunga āu?
Ā muri ake, ka taea e koe te whakamōhio mai anō ki a mātou mō ō pukapuka me te wāhi ka kitea ai koe e te katoa.
Nō reira, i te mea e pāhotia ana ki te reo Tiamana...
Āe mārika.
Anei, ko te putanga Tiamana o "Moon Man", i whakaputaina e Kopp Verlag.
Koinei te pūrākau pono mō tētahi kaihanga kiriata kei runga i te rārangi patu a te CIA.
Kua whakaputaina ināianei ki te reo Tiamana hei pukapuka uhi mārō. Ka taea e koe te toro ki sibrel.com
kia kite i te tauākī whakapuakitanga i te moenga mate.
Ka kitea e koe ēnei mea katoa i te whārangi kāinga sibrel.com.
Āe. Ngā mihi nui mō tō wā. He tino koa, he honore hoki.
Tēnā koe.