Швейцариянын бейтараптуулугу Федералдык конституциянын 185-беренесинде бекитилген:
Федералдык Кеңеш Швейцариянын тышкы коопсуздугун, көз карандысыздыгын жана
нейтралдуулугун камсыз кылуу үчүн чараларды көрөт.
Федералдык коргоо департаменти (DDPS) маалыматтык брошюранын төртүнчү кайра каралган чыгарылышында
бул кандайча түшүндүрүлүшү керектигин түшүндүрөт:
«Нейтрал» латынча «ne uter» – экөөнүн эч бири дегенди билдирет.
Күч согушта тараптардын бирин колдобосо, бейтарап деп эсептелет.
Бирок DDPS ошол эле басылышта өзүнө каршы келет жана өзүнө «айтарлыктай эркиндик» берет.
Мисалы, Бириккен Улуттар Уюму же башка эл аралык акторлор – мисалы, Европа Биримдиги – киргизген экономикалык
санкцияларды кабыл алуу нейтралдуулукка шайкеш келет.
Бирок бул учурда Швейцария жакшы болобу, жаман болобу, бир тарапты тандашы керек болот.
Ал муну 2022-жылдын 28-февралында, Россияга каршы ЕСтин экономикалык санкцияларын кабыл алганда жасады.
DDPS – же бул Тышкы иштер министрлиги (FDFA) беле? – бул карама-каршылыкты байкаган болушу керек.
2022-жылдын 3-мартында – Россияга каршы экономикалык санкциялар кабыл алынгандан дароо кийин – Швейцариянын Тышкы иштер
жана эл аралык Европа саясаты министрлиги (FDFA) «Швейцариянын нейтралдуулугу» аттуу жаңы брошюраны жарыялады.
Мурунку төртүнчү кайра каралган басылыш эми жеткиликтүү эмес.
Жаңы брошюра – толугу менен кайрадан иштелип чыккан – эми «Күч согушта тарап тандабаса,
ал нейтралдуу» деген сөз айкашын камтыбайт.
Мындан тышкары, FDFA жаңы брошюрасында Федералдык Кеңештин Россияга каршы ЕС санкцияларын кабыл алышын негиздеди.
Орусия эл аралык укуктун негизги нормаларын массалык түрдө бузду.
2022-жылдын 3-мартындагы жаңы брошюра ошондой эле Швейцария өз кызыкчылыктарын эң жакшы кантип коргой аларын жана
глобалдык коопсуздукка кантип салым кошо аларын суроо козгойт.
Бир вариант – Швейцария чет өлкөлөрдөгү аскердик кагылышуулардын биринде так позицияны кармануусу болмок.
Швейцариянын нейтралдуулугу мурдагыдан да көп сыноого туш болууда!
Алгачкы басма сөз жыйынында жаңы шайланган Федералдык кеңешчи Мартин Фистер нейтралдуулукка
ийкемдүү мамиле жасоону кааларын ачык билдирди.
2024-жылдын июнунда 87 илимпоз, дипломат жана саясатчылар Федералдык Кеңешти Швейцария нейтралдуулугун
кайра карап чыгууга чакырган манифест жарыялашты.
«Максатка багытталган нейтралдуулук» түшүнүгү менен согушта агрессорду жабырлануучудан башкача мамиле кылууга мүмкүн болмок.
Агрессорго каршы санкцияларды киргизүүгө, ошондой эле чабуулга кабылган өлкөгө колдоо көрсөтүүгө уруксат берилет.
Ошондой эле НАТО сыяктуу аскердик альянстар менен кызматташуу мүмкүн болмок.
Учурдагы мисал:
Бул жылдын январь айында Европа Биримдиги Швейцариянын Европа Биримдиги–АКШ Аскердик
мобилдүүлүк программасына катышуусун бекитти.
Келечекте чет элдик аскердик унаалар, жабдуулар, ок-дарылар, куралдар жана аскер кызматкерлери Швейцариянын
аймагынан «кеңири уруксат берүү процедураларысыз» – натыйжада эч кандай чектөөсүз өтүүгө уруксат берилет.
Демек, шайланган Федералдык Кеңештин мүчөсү Фистер жарыялаган «ийкемдүүлүк» ушул жакка баратат.
Агрессиялык согуш болгондо Швейцария тарап тандап, чабуулга кабылган өлкөгө колдоо көрсөтө алышы керек.
Бирок согушта агрессор менен курмандыктын ортосундагы чек аралар чын эле ар дайым так кара жана ак
болуп келеби, жана бул чек араларды ким аныктайт?
Өлчөө үчүн кимдин өлчөмү колдонулуп жатат?
Чындап эле согушта күнөөнү өзүнө албай туруп тарап болууга болобу?
Жана согушту колдоо – кайсы жакты колдогонуңузга жана кандай формада болбосун – чындап эле
согуштун жараткан азап-кайгыны жеңилдете алабы?
Тарых бизге жакшыраак үйрөтөт.
Биринчи кезекте эң негизгиси, «ар бир согуштун биринчи курмандыгы — чындык» экенин белгилөө керек. Бул көп кездештирилет.
Германиялык тарыхчы Кристиан Хардингхаус «Kriegspropaganda und Medienmanipulation» (Согуш пропагандасы жана медиа
манипуляциясы) аттуу китебинде муну төмөнкүдөй кыскача баяндайт:
Тарыхта согуш маалында пропаганданы колдонбогон бир да өлкө болгон эмес.
Эки өлкө согушта болгондо, эки тарап тең дайыма пропаганда жүргүзөт.
Мына бир нече мисалдар:
Мисалы, «Американын президенттери калп айткан учурда» аттуу документалдуу тасма көрсөткөндөй, АКШ жетектеген согуштар –
Вьетнамдагы, Косоводагы, Ооганстандагы жана Ирактагы согуштар – ар дайым агрессиялык согуштар болуп келген
жана бул согуштар ар дайым жалган менен негизделген.
Эмне үчүн бул азыркыга чейин АКШга каршы бир да санкция киргизилбей келет?
2003-жылдын 20-мартында АКШ жетекчилигиндеги «каалоочулар коалициясы» Иракка кол салды.
Алар муну зарыл алдын алуучу согуш катары негиздешти, анткени Ирак массалык кырып-жоюу куралдарына ээ экени айтылган.
Бирок массалык кырып-жоюу куралдары табылган жок, жана ошол кездеги Бириккен Улуттар Уюмунун баш катчысы Ирак согушун
мыйзамсыз деп айыптады – бул АКШга каршы санкциялардын киргизилишине да,
жабырлануучуга колдоо көрсөтүлүшүнө да алып келген жок.
1999-жылдын 24-мартынан 10-июнуна чейин болжол менен 200 НАТОнун согуштук учагы мурдагы Югославияга 28 018 жарылуучу
каражаттарды – анын ичинде кластердик бомбаларды – жана 10–15 тонна уран менен капталган ок-дарыларды таштаган.
НАТО аба соккуларын болжолдонгон «гуманитардык кырсык» негизинде актады.
Бирок бир нече баяндамаларга, анын ичинде Европа Коопсуздук жана Кызматташтык Уюмунун (OSCE) маалыматына
караганда, согуш чыкканга чейин адамгерчилик катастрофасы да, этникалык тазалоо да болгон эмес.
«Гуманитардык кырсык» жөнүндө сөз болгондо, орус-украин согушуна көз чаптыралы.
Учурдагы Швейцариянын нейтралдуулугу боюнча талкуу негизинен Швейцария болжолдонгон жабырлануучу — Украинанын тарабын
алып, аны колдошу керекпи же жокпу деген маселеге арналган.
Бирок абал чындап эле ушунчалык так-ачыкпы – Украина курмандык, ал эми Россия агрессор катары – же ар бир согушта болгондой эле,
бул дагы же жарым-жартылай пропаганда маселеси болушу мүмкүнбү?
Швейцариялык тарыхчы жана тынчтык изилдөөчү Даниеле Гансер Украинадагы согушту 2014-жылдагы
төңкөрүштү эске албастан түшүнүү мүмкүн эместигин белгиледи.
Гансер 2014-жылдын 22-февралында Киевдеги конституцияга каршы, мыйзамсыз өкмөттү кулатууга ишарат кылган.
Учурдагы президент Виктор Януковичке каршы импичмент ишин козгоо үчүн Парламентте талап кылынган добуштардын саны топтолгон жок.
Мурун белгисиз мергенчилер демонстранттарга жана полиция күчтөрүнө өлүмгө алып келген ок атып жиберишкен.
40тан ашык адам каза болду.
Президент Януковичтин убактылуу өкмөтү жана анын «Беркут» полиция бөлүмү бул кыргын үчүн дароо күнөөлөндү.
Бул видео жазуулар көрсөткөндөй, украин полициясы жана «Беркут» сыяктуу атайын күчтөр күч колдонбогонуна карабастан.
Гансердин айтымында, бул төңкөрүш Украинадагы согуштун түпкү себеби болгон.
Бирок чыгыштагы, негизинен орус тилинде сүйлөгөн Донецк жана Луганск аймактары Киевдеги кандуу төңкөрүштү
тааный алышкан жок жана өзүн «элдик республикалар» катары көз карандысыз деп жарыялашты.
Жооп катары Киевдеги жаңы өкмөт чыгыш аймактарына аскерлерди жөнөтүп, бул жарандык согушка алып келди.
2022-жылдын февраль айынын ортосунан тартып Украина аскерлеринин Донбасстагы калкка жасаган чабуулдары кескин
өстү – башкача айтканда, орус аскерлери кире электе эле.
2022-жылдын 17-февралынан тартып, ЕХКУнун бейтарап байкоочулары күнүнө 1 400гө чейин жарылууларды эсептешти.
100 000 тынч жарандар коргоо максатында өлкөнүн ички аймактарына же Россияга эвакуацияланганы айтылат.
Күч менен бийликке келгендерден кийин Кримге кайтып келген Крим жарым аралынын тургундары да өлтүргүч Майдандардын тарапкерлери
тарабынан эң зулум куугунтукка жана зомбулукка дуушар болушту.
Бул ар кандай күбөлөрдүн көрсөтмөлөрүнө таянып «Крым – Үйгө жол» аттуу документалдык тасмада көрсөтүлгөн.
Украинанын Ички иштер министрлигинин маалыматына караганда, кайтып келген сегиз автобустун ичинен жети адам өлтүрүлгөн.
Крым тургундары андан соң коргоо бөлүктөрүн түзө башташты жана 2014-жылдын 16-мартында эл аралык укукта камсыз
кылынган өзүн-өзү аныктоо укугуна ылайык Крымдын келечектеги кошулуусу боюнча расмий добуш берүүнү пландашты.
Бул мындан ары кан төгүүнү токтотуунун жалгыз жолу эле.
Ресми акыркы жыйынтыкка ылайык, добуш бергендердин 96,77 пайызы Россияга кошулууну колдоду.
Крымдын бөлүнүп чыгышы менен Косовонун көз карандысыздыгын жарыялоосун салыштырганда, согуш жана аннексия ар
башка стандарттар боюнча бааланышы мүмкүн экени көрүнөт.
1999-жылдагы согуштан кийин Косово Бириккен Улуттар Уюмунун административдик башкаруусуна өткөрүлүп,
2008-жылдын 27-февралында өз көз карандысыздыгын жарыялады.
Согуштун натыйжасында Европадагы экинчи ири АКШ аскердик базасы – Кэмп Бондстил – Косовода түзүлүп,
миңдеген аскерлер 386 гектар аянтта жайгаштырылды.
Стратегиялык жактан маанилүү аймактагы аскердик катышуусу аркылуу АКШ мүмкүн болгон түтүк өткөрүү маршруттарын жана табигый
ресурстарды коммерциялык пайдаланууну өз көзөмөлүнө алды.
Эч ким «аннексия» жөнүндө айткан жок жана эч ким АКШга санкцияларды киргизген жок.
Бирок 2014-жылдын 21-февралында жашоочуларды коргоо жана Севастопольдогу деңиз базасын коопсуз кылуу максатында
Крымга аскерлерин жөнөткөн Россия санкцияларга кабылган.
Бир нерсе ачык: ар бир согушуп жаткан тарап пропаганданы колдонуп, өз баянын өз пайдасына пайдаланат.
Согушуп жаткан тараптардын бири согуш үчүн эч кандай жоопкерчиликке тартылбайт деп ким кепилдик бере алат?
Ошондуктан Швейцария кол сунбай, эч кимдин тарабында болбогону туура болот.
Кла.TV бир нече программасында көрсөткөндөй жана тарых далилдегендей, согуштар
менен партизанчылык дээрлик актап болбойт.
Эң негизгиси, АКШ же НАТО жетектеген согуштар айтылгыс азап-кайгыга, жүздөгөн миңдеген курмандыктарга
жана узак мөөнөттүү кыйратуучу кесепеттерге алып келди – Ирактан Ливияга, Югославиядан Сирияга чейин.
Ошондой эле согуштар көп учурда үчүнчү күч тарабынан дүйнөлүк үстөмдүк пландарын алдыга жылдыруу үчүн пайдаланылат.
Ушундайча, калк согуштар жана/же согуштук риторика аркылуу туруктуу «түшүнбөстүк» жана «аныксыздык» абалында кармалып турат.
Бул өкмөттөргө жана курал-жарак өнөр жайына пайда алып келет, аларга адамдардын жарандык укуктары менен
эркиндиктеринен ажыратууга же алардан башка жол менен пайда табууга мүмкүндүк берет.
Сиз НАТОнун документалдык тасмасында көбүрөөк маалымат таба аласыз.
Бул учурда кыскача белгилей кетүү керек:
Согушта бир тарапка курал жеткирүү – ал, мисалы, Украина сыяктуу болжолдонгон жабырлануучуга арналса да – согуш күйгүзгүчтөрдүн
жана дүйнөлүк өкмөттүн архитекторлорунун колуна ойнойт.
Булар курал компанияларынын жогорку катмарында отурган адамдар.
Курал жеткирүүлөр согуштук экономиканы жандандырып, согуштарды узакка созуп, тынчтык сүйлөшүүлөрүнө тоскоолдук кылат.
Ар дайым эл гана жабыркайт, аларды уулдарын – эми кыздарын да – фронтко жөнөтүүгө мажбур кылышат.
Курал жеткирүүлөр элди акыркы адамга чейин кансыздап, тажатып жиберүүгө өбөлгө түзөт.
Швейцария жарандары Швейцариянын нейтралдуулугун сактоого жана согуштук күнөөнү алдын алууга берилген.
Бул шартта согуштарды актоо кыйын болуп, алар саясий максаттар үчүн пайдаланылып жаткандыктан, Швейцариялык жарандардын
көбү Швейцариянын нейтралдуулугун сактоо жана өлкөнүн согушка аралашып кетпешин алдын алуу үчүн күрөшүп жатышат.
Мына үч мисал:
1. Фрайе Швицер – «Швиц кантонунун эркин швейцариялыктары» дегенди билдирет –
Унтерибергдеги курал өндүрүү цехине каршылык билдиришет
Фрайе Швайзер кызыкдар топ тарабынан 2025-жылдын 16-мартында чыгарылган басма сөз билдирүүсүнөн үзүндүлөр:
"Согуш аймактарында куралдар чоң азап-кайгыга жана көп күнөөсүз адамдардын өлүмүнө себеп болот."
Согуштан пайда көргөндөр аз гана, мисалы, курал жеткирүүлөр түрүндө.
Германиялык Rheinmetall компаниясы активдүү согушуп жаткан тараптарга курал-жарак жана аскердик техника камсыздайт.
Азыр ал Унтерибергде согуштук материалдарды өндүрүүнү кеңейтүүнү жана өндүрүш залын курууну каалайт. (...)
Швейцария нейтралдуулуктун узак салттуу саясатын карманып, маанилүү арачылык ролду ойногон.
Азыр согуш көптөн бери болбогондой жакындап калды.
Согуштук материалдар жөнүндө мыйзам башында Швейцариянын нейтралдуулугун коргоо жана согуш аймактарына
курал-жарактын экспорттолушун алдын алуу максатында киргизилген.
Куралдарды экспорттоону эми согуш аймактарына да бекитүү баштаганы абдан уят.
Алардын акыркы продукциядагы үлүшү жөн гана 50%дан аз болушу керек.
Бул деген куралдын баасынын 50%га чейинки бөлүгү Швейцариядан согуш жүрүп жаткан өлкөлөргө экспорттоого уруксат берилет.
– Бул бааны топ ичинде тиешелүү өткөрүү бааларын белгилөө аркылуу оңой көзөмөлдөөгө болот.
Федералдык Кеңеш курал экспорттоо маселесинде нейтралдуулукка караганда каржылык кызыкчылыктарды артык көрөт.
Курал лоббиси бул жерде жакшы иш кылды.
Адамзат кыйроолорду карап турганда, Rheinmetall рекорддук кирешесине кубанат. (...)
Бул каршылык тынчсызданган калктын көтөргөн маселелери жана коопсуздук маселелери олуттуу
кабыл алынышын камсыз кылууга багытталган. (...)
Rheinmetall Group компаниясынын иш-аракеттери этикалык жактан кабыл алынгыс, Швиц элинин коопсуздугуна
коркунуч туудурат жана Швейцариянын Конституциясын бузат.
Согуш — бул тагдыр эмес. Согуш — бул тандоо. Башка тандоо жасоого убакыт келди.
"Фрай Швайзер кызыкдар тараптар тобу"
2-Федералдык элдик демилге «Швейцария нейтралдуулугун сактоо (Нейтралдуулук демилгеси)»
2024-жылдын 11-апрелинде нейтралдуулук демилгеси 130 000ден бир аз азыраак жарактуу кол коюулар менен тапшырылды.
2024-жылдын 27-ноябрында Федералдык Кеңеш Парламентке нейтралдуулук демилгесин каршы сунушсуз четке кагууну сунуштады.
Бул демилге НАТО сыяктуу аскердик альянстар менен кызматташууну катуу чектейт.
Швейцария дагы Европа Биримдигинин санкцияларын, мисалы, Россияга каршы киргизилген санкцияларды кабыл алууга милдеттүү болбойт.
Нейтралдуулук демилгеси 2025-жылдын 30-ноябрында же 2026-жылдын 30-ноябрында добушка коюлары күтүлүүдө жана төмөнкүдөй жазылган:
"Федералдык конституция төмөнкүдөй өзгөртүлөт:
54a-берене. Швейцария нейтралдуулугу 1 Швейцария нейтралдуу. Анын нейтралдуулугу түбөлүк жана куралдуу.
2 Швейцария эч кандай аскердик же коргоо альянсына кошулбайт.
Мындай альянстар менен кызматташуу Швейцарияга түздөн-түз аскердик чабуул болгондо же мындай
чабуулга даярдануу аракеттери болгондо гана каралган.
3 Швейцария үчүнчү өлкөлөрдүн ортосундагы аскердик кагылышууларга катышпайт жана согушуп жаткан
мамлекеттерге аскердик эмес мажбурлоочу чараларды колдонбойт.
Бул Бириккен Улуттар Уюмуна (БУУ) карата милдеттенмелерге же башка мамлекеттер тарабынан киргизилген
аскердик эмес мажбурлоо чараларынын айланып өтүлүшүн алдын алуу боюнча чараларга тиешелүү эмес.
4 Швейцария өзүнүн түбөлүк бейтараптуулугун пайдаланып, жаңжалдардын алдын алууга жана чечүүгө
көмөктөшөт, ошондой эле медиатор катары иш-аракет кылууга даяр.
3. Жакшы кызмат көрсөтүүлөрдүн Швейцариясы үчүн – «Нейтралдуулук кыймылы» негизделген
2025-жылдын 14-мартындагы басма сөз билдирүүсүнөн:
"Жакшы кызматтар үчүн Швейцария – ушул максатты эске алып, жекшемби күнү 46 берилген адам 'Нейтралдуулук кыймылы'
колдоочу ассоциациясын, кыскартылган түрү 'bene', негиздешти."
Бул кыймыл бейтараптуулукту тынчтыктын жана түз демократиянын алдын ала шарты катары карайт.
Күч блокторуна же аскердик альянстарга «өздөрүн шайкештештиргендер» акырындап өзүнүн суверендүүлүгүн тапшырышат.
Айрыкча согуш жана тынчтык тууралуу экзистенциалдык суроо келип чыкканда, ар бир чечим түздөн-түз
демократиялык жол менен кабыл алынышы керек. (...)
Бул кыймыл нейтралдуулукту пассивдүү четте туруп пайда көрүү катары эмес, эл аралык укукту жактоонун, Бириккен
Улуттар Уюмунун зомбулукту тыюу салуусунун жана кагылышуу тараптарынын ортосундагы медиаторлуктун негизи катары карайт.
Ошондуктан ал эл аралык тармакты түзүүнү жана башка өлкөлөрдө бейтараптуулукту тынчтык принциби катары илгерилетүүнү каалайт.
Ошондой эле эл аралык укукка негизделген көз карандысыз көз караштан учурдагы жаңжалдар жана көйгөйлөр боюнча пикир
билдире турган эл аралык нейтралитет кеңешин түзүү пландары бар.
Көз караштын негизги максаты – нейтралдуулук демилгеси боюнча добуш берүүдө жеңишке жетүү.
Нейтралдуулук – жаңжалдардан жана согуштан эң натыйжалуу коргоо; ал бүтүндөй калкка таандык
жана ошондуктан конституцияда да өз орду бар.
Кошумча маалымат: bene-switzerland.info
Бул эфирди бөлүшүп, Швейцария элин маалымдап, нейтралдуулук демилгеси боюнча добуш берүүдө жеңишке жетүүгө жардам бериңиз.
Бул Швейцариянын нейтралдуулугун сактоонун жана согуштук күнөөнү алдын алуунун жалгыз жолу!