Bozangi-ngambo ya Suisse ekomami na Article 185 ya Mibeko-Mokonzi ya Fédération:
Conseil Fédéral ekokamata bikateli mpo na kobatela bokengi ya libanda, lipanda mpe bosembo ya Suisse.
Departema Fédéral ya Défense, DDPS, elimboli ndenge nini esengeli kolimbola yango na ebimeli
ya minei ebongisami ya buku moke ya bansango:
"Neutral" euti na monoko ya Latin "ne uter" – elingi koloba moko te kati na mibale.
Nguya ezalaka neutre soki eponisi ngambo te na etumba.
Kasi, DDPS emibukisi yango moko na ebimeli yango moko mpe epesi na yango moko "bonsomi monene".
Na ndakisa, kondima bitumbu ya nkita oyo ONU to basusu na mokili mobimba – lokola Lisanga ya
Mpoto (UE) – batiyaka, ekokani na kozala na katikati.
Kasi na likambo oyo, Suisse ekosengela kopona ngambo, ezala malamu to mabe.
Esalaki yango na mokolo ya 28 sanza ya mibale 2022, tango endimaki bitumbu ya nkita ya Lisanga ya Mpoto mpo na Russie.
DDPS – to mbala mosusu ezalaki Departema Fédéral ya Makambo ya Bapaya (FDFA)? – esengelaki komona bokeseni oyo.
Na mokolo ya 3 sanza ya misato 2022 – mbala moko sima ya kondima bitumbu ya nkita mpo na Russie – FDFA ebimisaki buku
moke ya sika na motó ya likambo 'Bozangi ngambo ya Suisse'.
Ebimeli ya minei oyo ebongisamaki liboso ezali lisusu te.
Brochure ya sika – oyo ebongisami mobimba – ezali lisusu na liloba "Nguya ezali neutre soki eponi ngambo te na etumba" te.
Lisusu, na brochure na yango ya sika, FDFA elimbolaki ndenge Conseil Fédéral endimaki
bitumbu ya Union Européenne mpo na Russie.
Russie ebuki na ndenge ya monene mibeko ya moboko ya mikili ya mokili mobimba.
Brochure ya sika ya mokolo ya 3 Marsi 2022 etunisi mpe motuna ya ndenge nini Suisse ekoki "kobatela malamu
koleka matomba na yango mpe na ngambo mosusu kopesa maboko na bokengi ya mokili mobimba".
Likanisi moko ekozala ete Suisse ezwa position ya polele na ngambo moko to mosusu na bitumba ya basoda na mikili ya bapaya.
Neutralité ya Suisse ezali komekama koleka liboso!
Na conférence de presse na ye ya liboso, Conseiller Fédéral ya sika oyo baponaki, Martin Pfister, amonisaki polele ete alingaki
kozwa lolenge ya mosala ya kofungwama mpo na neutralité.
Na sanza ya motoba 2024, bato ya siansi, ba diplomate mpe bato ya politiki 87 babimisaki liyebisi mpo na kosenga na
Conseil Fédéral ete etalela lisusu neutralité ya Suisse.
Na ndimbola na bango ya "bopemi oyo etali mikano," ekokaki kosalema ete batalela mobundi na bokeseni na moyibi na etumba.
Bikakatano mpo na mobundi ekondimama, ndenge moko mpe lisungi mpo na mboka oyo ezali kobundisama.
Mpe ekozala likoki ya kosala boyokani na mangomba ya basoda lokola OTAN.
Ndakisa ya sikoyo:
Na sanza ya yambo ya mobu oyo, Lisanga ya Mpoto endimaki ete Suisse ekota na Programme ya Mobilité Militaire ya EU-US.
Na mikolo ekoya, mituka ya basoda ya bapaya, biloko ya mosala, masasi mpe bibundeli, bakisa mpe basoda bango moko, bakopesa
bango nzela ya koleka na mabele ya Suisse kozanga "ba procédures ya ndingisa ya mozindo" – elingi koloba, kozanga mikakatano.
Boye wana nde "flexibilité" oyo balobaki ete Conseiller Fédéral Pfister aponami azali na yango ezali kokende.
Soki etumba ya bokoti esalami, Suisse esengeli kokoka kopona ngambo mpe kosunga mboka oyo bazali kobundisa.
Kasi na etumba, ndelo kati na moto oyo abandi bitumba mpe moto oyo azali victime, ezalaka mpenza ntango nyonso polele lokola
mpembe na moindo, mpe nani nde aponaka esika ndelo yango ezali?
Bazali kosalela etanda ya nani mpo na komeka?
Boye ezali mpenza likoki ya kokamata ngambo na etumba kozanga kozwa mokumba na yango?
Mpe kosunga etumba – ata epai nini mpe na lolenge nini – ekoki mpenza kokitisa mpasi oyo etumba ememaka?
Istware eteyaka biso malamu koleka.
Liboso ya nyonso, esengeli koyeba ete "liboso ya bitumba nyonso, solo nde ebomamaka." Lisese oyo balobaka yango mingi.
Moyekoli ya istware ya Allemagne, Christian Hardinghaus, akangi yango na maloba oyo na buku na ye
"Kriegspropaganda und Medienmanipulation" (Propagande ya Etumba mpe Manipulation ya Media):
Mboka moko te na lisapo ya mokili esalelá propagande te na tango ya etumba.
Tango bikolo mibale ezali na etumba, bangambo nyonso mibale basalaka propaganda.
Talá mwa bandakisa:
Ndenge filme documentaire "Ntango ba Présidents ya Amerika bakosi" elakisaki, na ndakisa, bitumba oyo Etats-Unis ebundaki –
lokola na Vietnam, Kosovo, Afghanistan mpe Iraq – ezalaki ntango nyonso bitumba ya botɛmɔli, mpe
bitumba wana ezalaki ntango nyonso kolobelama na lokuta.
Mpo na nini, tii lelo, likambo oyo ememi etumbu ata moko te mpo na Etats-Unis?
Na mokolo ya 20 sanza ya misato 2003, lisanga ya bikolo oyo elingaki, na bokambi ya Etats-Unis, ebundisaki Iraq.
Balobaki ete ezalaki etumba ya komibatela oyo esengelaki, mpo balobaki ete Irak ezalaki na bibundeli ya koboma bato ebele.
Kasi, bakutaki te bibundeli ya koboma bato ebele, mpe Mokambi-Monene ya Nations Unies na tango wana atelemelaki Etumba
ya Irak lokola likambo oyo ezali na mobeko te – yango esalaki ete bitumbu biye batie
Etats-Unis te mpe lisungi moko te epesamaki na mobunga.
Kati na mokolo ya 24 Marsi mpe 10 Yuni 1999, pene ya bampɛpɔ ya bitumba 200 ya OTAN ebwakaki biloko ya kopanza 28 018
likolo ya Yougoslavie ya kala – bakisa mpe babombe ya bitape – mpe tone 10 kino 15 ya masasi oyo ezingami na uranium.
NATO elobaki ete babɛtaki ba bombi mpo na likama ya bomoi ya bato.
Kasi, kolanda na balapolo ebele – ata mpe oyo ewuti na Organisation pour la Sécurité et la Coopération
en Europe (OSCE) – likama monene ya bato mpe bopetoli ya bikolo ezalaki te liboso ete etumba ebanda.
Soki tolobi mpo na "likama monene ya bato," tótala etumba ya Russie na Ukraine.
Débat ya sik'oyo na likambo etali neutralité ya Suisse ezali mingi mpenza na kotuna soki Suisse esengeli kopona
ngambo mpe kosunga oyo balobi ezali victime – Ukraine.
Kasi, likambo yango ezali mpenza polele boye – Ukraine lokola moto oyo babundisi mpe Russie lokola mobundisi – to ekoki
kozala, lokola na bitumba nyonso, mpe mwa likambo ya propagande?
Daniele Ganser, moto ya Suisse, moto ya mayele na istware mpe bolukiluki na makambo ya kimya, amonisaki ete ezali mpasi ya
kososola etumba na Ukraine soki totali te coup d'état ya 2014.
Ganser azalaki kolobela bokweyi ya boyangeli na Kiev oyo ezalaki mabe na miso ya mobeko mpe ebukaki
mobeko-likonzi, na mokolo ya 22 sanza ya mibale 2014.
Motango ya ba vɔti esengelaki na Parlement mpo na kofungola likambo ya kolongola Prezida
Viktor Yanukovych na kiti ya bokonzi ekokisamaki te.
Liboso, ba snipers oyo bayebanaki te babetaki masasi ya liwa na bato ya manifestation mpe na bapolisi.
Bato bakufaki koleka ntuku minei.
Bafundisaki mbala moko boyangeli ya intérim ya Prezida Yanukovych ná etuluku na ye ya bapolisi "Berkut" mpo na liboma wana.
Yango ezali atako bapolisi ya Ukraine mpe mampinga ya sipesiale – lokola Berkut – basalelaki makasi te, ndenge ba video emonisi.
Engebene na Ganser, coup d'état oyo nde ezalaki ntina ya moboko ya etumba na Ukraine.
Kasi, bituka ya este ya Donetsk na Luhansk, esika mingi bato balobaka Russe, bandimaki te coup d'état ya makila na Kyiv
mpe bamibimisaki lokola ba "républiques populaires" ya lipanda.
Na eyano, guvɛnɛmá ya sika na Kiev etindaki basoda na bituka ya ɛsti, mpe yango ememaki bitumba ya bana mboka.
Bitumba ya basoda ya Ukraine likolo ya bato ya Donbass emataki makasi mpenza kobanda na katikati ya sanza ya mibale 2022 –
elingi koloba, ata liboso basoda ya Russie bakota na bitumba.
Kobanda na mokolo ya 17 sanza ya mibale 2022, batalisi ya mpasi ya OSCE batángaki kino bitutú 1 400 na mokolo.
Balobi ete bato civili nkóto nkama moko (100 000) bakimisi bango na kati ya mboka to na Russie mpo na kobatelama.
Bafandi ya péninsule ya Crimée oyo bazongaki na Crimée sima ya coup d'état, bango mpe banyokwamaki na lolenge ya mabe koleka mpe
babebisamaki na maboko ya basungi ya Maidan oyo babomaka bato.
Yango emonisamaki na filme documentaire "Crimea – nzela ya kozonga na mboka" na nzela ya matatoli ndenge na ndenge ya batatoli.
Kolanda Ministère ya Intérieur ya Ukraine, bato sambo bakufi kati na babisi mwambe oyo ezongaki.
Bafandi ya Crimée na nsima babandaki kosala bituluku ya kobatela mpe babongisaki referendum ya Leta mpo na avenir ya
Crimée na mokolo ya 16 Marsi 2014, kolanda lotomo ya komipona oyo ekomami na mibeko ya mokili mobimba.
Oyo ezalaki nzela kaka moko ya kopekisa makila mosusu kotanga.
Kolanda na resultat ya suka ya officiel, 96,77 likolo ya nkama ya bato oyo baponaki bandimaki kokota na Russie.
Kokanisa bokabwani ya Crimée na liyebisi ya lipanda ya Kosovo emonisi ete bitumba mpe kokɔtisa
mboka na makasi ekoki kosambisama na mibeko ekeseni.
Nsima ya etumba na 1999, bakomisaki Kosovo na nsé ya bokonzi ya Leta ya Bikolo Mibale mpe elobaki
lipanda na yango na mokolo ya 27 sanza ya mibale 2008.
Na ntina ya etumba, base ya mibale ya monene koleka ya basoda ya Amerika na Eropa – Camp Bondsteel – etongamaki na Kosovo, na
bankoto ya basoda oyo batɛlɛmisami na etando ya ba hectare 386.
Na nzela ya bopanzani na yango ya basoda na etuka moko ya ntina mingi na mayele ya politiki, Etats-Unis azwaki bokonzi
likolo ya banzela oyo bakokaki kotonga ba tuyaux mpe likolo ya bosaleli ya mombongo ya biloko ya bomoi ya mabele.
Moto moko te alobelaki "annexation" mpe moto moko te atyaki bitumbu na Etats-Unis.
Kasi, Russie, oyo etindaki basoda na Crimée na mokolo ya 21 sanza ya mibale 2014 mpo na kobatela bafandi mpe kokengela base
na yango ya mampinga ya mai na Sevastopol, etiyamaki na bitumbu.
Likambo moko ezali polele: etuluku nyonso oyo ezali na etumba esalelaka propagande mpe
esalelaka lisolo na yango mpo na matomba na yango.
Nani akoki kolapa ndai ete moko ya bituluku oyo bizali na etumba azali na mokumba te mpo na etumba yango?
Yango wana, ekozala malamu mpo na Suisse kotia maboko na yango te mpe kozwa ngambo te.
Ndenge Kla.TV elakisaki na ba programmes ebele mpe ndenge lisapo emonisaka, bitumba mpe
kokanga ngambo ezali mpasi mpo na kondimama.
Likolo ya nyonso, bitumba oyo Etats-Unis to OTAN bakambaki ememaki mpasi oyo ekoki kolobelama te, na bankama ya bankoto ya
bato bakufaki mpe bazokaki, mpe mabe ya monene oyo eumelaka – kobanda na Iraq kino na
Libye, kobanda na Yougoslavie kino na Syrie.
Esengeli mpe koyeba ete mbala mingi bitumba esalelamaka na nguya ya misato mpo na kokende
liboso na mibeko na yango ya kokonza mokili mobimba.
Na lolenge oyo, bato bakangamaka ntango nyonso na ezalela ya "kotungisama" mpe "kozanga koyeba
makambo" na nzela ya bitumba mpe/to maloba ya bitumba.
Yango epesaka nzela na baguvernema mpe na ba kompani ya bibundeli, mpo bango bábɔtɔla bato makoki na bango ya
bomoto mpe bonsomi, to mpe básala mbongo na likambo yango.
Okoki kozwa bansango mosusu na documentaire ya OTAN.
Na esika oyo, esengeli koloba na mokuse ete:
Kotinda bibundeli epai ya ngambo moko na etumba – ata soki ezali mpo na oyo bakanisi ete azali moto oyo bazali
konyokola, lokola Ukraine – esalisaka kaka bato oyo balukaka bitumba mpe bakeli ya boyangeli moko ya mokili mobimba.
Bango nde bato oyo bafandi na bisika ya likolo na ba kompani ya bibundeli.
Kopesa bibundeli ezali kolendisa nkita ya etumba, ezali kosala ete bitumba eumela mpe ezali kopekisa masolo ya kimya.
Bato nde bazali komona mpasi ntango nyonso, batindami na makasi kotinda bana na bango ya mibali –
mpe sikoyo ata bana na bango ya basi – na etumba.
Kotinda bibundeli ezali kosalisa mpo na kosilisa bato makasi, kino na moto ya suka.
Bana mboka ya Suisse bazali komipesa mpo na kobatela neutralité ya Suisse mpe kopekisa ngambo ya etumba.
Na kotalela makambo oyo, lokola bitumba ezali mpasi mpo na kolimbola yango mpe basalelaka yango mpo na matomba ya politiki,
bana mboka ya Suisse mingi mingi bazali kosala kampanye mpo na kobatela neutralité ya
Suisse mpe kopekisa ete mboka ekota na bitumba.
Talá bandakisa misato:
1. Frye Schwyzer – etangami: Ba Suis ya bonsomi ya Canton ya Schwyz – batɛmɛli ndako monene ya kosala bibundeli na Unteriberg
Biteni ya liyebisi epai ya bapanzi sango, ebimisami na Lingomba ya Biteni ya Frye Schwyzer na mokolo ya 16 sanza ya misato 2025:
Na bisika ya bitumba, bibundeli ememaka mpasi monene mpe liwa ya bato ebele oyo bazangi likambo.
Kaka bato moke nde bazwaka litomba na etumba, na ndakisa na nzela ya kotinda bibundeli.
Kompanyi ya Allemagne Rheinmetall epesaka biloko na bituluku ya basoda oyo bazali na bitumba.
Sikawa elingi kobakisa production ya biloko ya etumba na Unteriberg mpe kotonga ndako monene ya mosala. (...)
Suisse ezalaki na bonkoko ya kala ya kozala neutre mpe esalaki mosala monene ya boyokani.
Sikawa etumba ezali pene koleka ndenge ezalaki banda kala.
Mobeko ya Biloko ya Etumba ebimisamaki na ebandeli mpo na kobatela neutralité ya Suisse mpe
kopekisa kotinda bibundeli na bisika ya bitumba.
Ezali likambo ya nsɔni ete sikoyo mpe bandimi koteka bibundeli na bisika ya bitumba.
Parti na bango na produit final esengeli kaka ezala na se ya 50%.
Yango elingi koloba ete kino na 50% ya motuya ya ebundeli ekoki kotindama longwa na Suisse na bikolo oyo bizali na etumba.
– Motuya oyo ekoki kokontrolama na pɛtɛɛ na kotyáká batalo ya bosundoli oyo ebongi na kati ya lisanga.
Conseil Fédéral etie matomba ya mbongo liboso ya neutralité na oyo etali koteka bibundeli na bapaya.
Lingomba ya bato ya minduki esali mosala malamu awa.
Ntango bato bazali kotala bitika, Rheinmetall ezali kosepela na matabisi ya likolo koleka. (...)
Botɛmɛli yango ezali mpo na kondimisa ete mitungisi mpe makambo ya libateli oyo bato oyo
bamitungisi batomboli, ezwama na bosolo. (...)
Misala ya Groupe Rheinmetall endimami te na bizaleli, etie na likama libateli ya bato
ya Schwyz mpe ebuki Mobeko-likonzi ya Suisse.
Etumba ezali te makila. Etumba ezali boponi. Tango ekoki mpo na kosala boponi mosusu.
Etuluku ya bato ya matomba ya Frye Schwyzer
Mwango ya Mibale ya Bato na Nivo ya Ekolo "Kobatela neutralité ya Suisse (Mwango ya Neutralité)"
Na mokolo ya 11 sanza ya minei 2024, likanisi ya botɛlɛmi na ngambo te epesamaki na pene ya sinyatire 130 000 ya solo.
Na mokolo ya 27 sanza ya zomi na moko 2024, Conseil Fédéral elobaki na Parlement ete abwaka proposition ya
neutralité kozanga kopesa likanisi mosusu ya kotelemela yango.
Mwango yango ekokanga makasi boyokani na mangomba ya basoda lokola OTAN.
Suisse mpe ekozala lisusu na mokumba te ya kondima bitumbu ya Union Européenne, lokola oyo etali Russie.
Bokanisi ete likanisi ya neutralité ekotiyama na voti na mokolo ya 30 sanza ya zomi na moko na mobu 2025 to 2026 mpe elobi boye:
Mibeko-Mokonzi ya Federal ebongwani boye:
Art. 54a Neutralité ya Suisse 1 Suisse ezali neutre. Neutralité na yango ezali ya libela mpe ya bibundeli.
Suisse ekokota na boyokani moko te ya basoda to ya komibatela.
Boyokani na mangomba ya boye ebombami kaka mpo na makambo ya etumba ya mbala moko na Suisse
to mpo na misala ya kobongisa etumba ya boye.
3 Suisse ekokota te na bitumba ya basoda kati na bikolo mosusu, mpe ekosala te bitumbu ya makasi oyo ezali ya
basoda te mpo na kotɛmɛla bikolo oyo bizali na bitumba.
Oyo etali te mikumba epai ya Nations Unies (ONU) to mpe bibongiseli mpo na kopekisa kokima
bitumbu oyo ezali ya basoda te, oyo bikolo misusu etie.
4 Suisse esalelaka neutralité na yango ya libela mpo na kopekisa mpe kosilisa matata
mpe ezali prêt mpo na kosala lokola mobongisi.
3. Mpo na Suisse ya misala ya malamu – "Mouvement mpo na Neutralité" esalemaki
Uta na liyebisi mpo na bapanzi sango ya mokolo ya 14 sanza ya misato 2025:
Mpo na Suisse ya misala ya malamu – na mokano wana na motema, bato 46 oyo bamipesi babandisaki na mokolo ya lomingo lingomba ya
lisungi ya 'Mouvement pour la Neutralité', oyo ekomisi 'bene'.
Lingomba emonaka ete kozala na katikati ezali likambo ya liboso mpo na kimya mpe demokrasi ya mbala moko.
Bato oyo bamipesaka na maboko ya bituluku ya makasi to ya basoda, bapesaka moke moke bonsomi na bango.
Mpe mingi mpenza na likambo ya motuna monene ya etumba mpe kimya, ekateli nyonso esengeli
kozwa yango mbala moko na nzela ya demokrasi. (...)
Mouvement emonaka neutralité te lokola kotikala pembeni mpe kosala matomba, kasi nde lokola moboko mpo na
kotombola mibeko ya bikolo, epekiseli ya ONU na mobulu, mpe kosolola mpo na koyamba bango oyo bazali na etumba.
Yango wana, elingi kotia na sika réseau moko ya mikili mingi mpe lisusu kotombola
neutralité lokola mobeko ya kimya na mikili misusu.
Ezali mpe na makanisi ya kosala likita ya mokili mobimba ya neutralité oyo ekopesa makanisi na yango na
ntina na bitumba mpe mikakatano ya lelo, na lolenge ya bonsomi mpe kolanda mibeko ya mokili mobimba.
Mokano monene ya mouvement ezali ya kolonga vɔti na likanisi ya kozala neutre.
Bozangi ngambo ezali libateli ya malamu koleka mpo na kopekisa bitumba mpe etumba; ezali ya bato nyonso mpe
na yango esengeli mpe ezala na kati ya mobeko-likonzi.
Mayebisi mosusu: bene-schweiz.info
Soki okoki, kabola sango oyo mpe salisa bato ya Suisse báyeba, mpo ete bolongi na voti ya likanisi ya neutralité.
Oyo kaka nde nzela ya kobatela neutralité ya Suisse mpe kopekisa ngambo ya etumba!