Şweýsariýanyň neýtrallygy Federal Konstitusiýanyň 185-nji maddasynda berkidilen:
Federal Geňeşi Şweýsariýanyň daşary howpsuzlygyny, garaşsyzlygyny we neýtralitesini goramak üçin çäreleri görer.
Federal Goranmak Departamenti, DDPS, maglumat bukjasynyň dördünji üýtgedilen neşirinde
munuň nähili düşündirilmelidigini düşündirýär:
"Neutral" latyn dilindäki "ne uter" – iki zatdan hem däl sözlerinden gelip çykýar.
Bir güýç uruşda tarap tutmasa, oňa tarapsyz diýilýär.
Emma DDPS şol bir neşirde öz-özüne garşy gelýär we özüne "ep-esli erkinlik" berýär.
Mysal üçin, BMG ýa-da beýleki halkara aktýorlar – mysal üçin ÝB – tarapyndan girizilen ykdysady
sanksiýalary kabul etmek neýtralik bilen gabat gelýär.
Emma bu ýagdaýda Şweýsariýa gowy ýa-da erbet bolsun, tarap tutmaly bolar.
Ol muny 2022-nji ýylyň 28-nji fewralynda, Russiýa garşy Ýewropa Bileleşiginiň ykdysady sanksiýalaryny kabul edende etdi.
DDPS – ýa-da ol Federal Daşary Işler Departamenti (FDFA)my? – bu garşylygy görmeli eken.
2022-nji ýylyň 3-nji martynda – Russiýa garşy ykdysady sanksiýalaryň girizilmeginden derrew soň – FDFA
'Şweýsariýanyň neýtraliteti' atly täze brosýura çap etdi.
Öňki dördünji üýtgedilen neşir indi elýeterli däl.
Täze broşýura – doly gaýtadan dizaýn edilen – indi "Bir güýç uruşda tarap tutmasa, ol
neýtral hasaplanýar" diýen jümläni öz içine almaýar.
Mundan başga-da, FDFA täze broşýurasynda Federal Geňeşiň Russiýa garşy AB sanksiýalaryny kabul etmegini esaslandyrdy.
Russiýa halkara hukugynyň esasy kadalaryny uly möçberde bozdy.
2022-nji ýylyň 3-nji martyndaky täze broşýura şeýle hem Şweýsariýanyň bähbitlerini iň gowy nähili gorap
biljekdigi we bir wagtda dünýä howpsuzlygyna goşant goşup biljekdigi baradaky soragy hem gozgady.
Bir wariant Şweýsariýanyň daşary ýurtlardaky harby konfliktleriň bir tarapyna ýa-da
beýleki tarapyna anyk pozisiýa tutmagy bolup biler.
Şweýsariýanyň neýtrallygy hiç haçan bolmadyk derejede synagdan geçirilýär!
Ilkinji metbugat ýygnagynda täze saýlanan Federal Geňeşi agzasy Martin Pfister neýtralitege
çeýe çemeleşmek isleýändigini aýdyňlaşdyrdy.
2024-nji ýylyň iýun aýynda 87 alym, diplomat we syýasatçy Federal Geňeşden Şweýsariýanyň neýtraligini
gaýtadan gözden geçirmegi talap edýän manifest çap etdiler.
Olaryň "maksada gönükdirilen neýtralite" düşünjesi esasynda uruşda hüjümçini pidadan tapawutly çemeleşmek mümkin bolar.
Hüjümçä garşy sanksiýalar rugsat berler, şeýle hem hüjüm astyndaky ýurda goldaw bermek hem rugsat berler.
We NATO ýaly harby bileleşikler bilen hyzmatdaşlyk etmek mümkin bolar.
Häzirki mysal:
Şu ýylyň ýanwar aýynda Ýewropa Bileleşigi Şweýsariýanyň EU-ABŞ Harby Hereketlilik Programmasyna gatnaşmagyny tassyklady.
Geljekde daşary ýurt harby ulaglary, enjamlary, amunisiýasy, ýaraglary we harby işgärleri Şweýsariýanyň territoriýasyny
"giň gerimli rugsat beriş proseduralary" bolmazdan – hakykatda hiç hili çäklendirmeler bolmazdan geçmäge rugsat berler.
Şonuň üçin saýlanan Federal Geňeşi agzasy Pfisteriň yglan edilen "elastikligi" şol ugra barýar.
Aggressiýa urşy ýüze çykan ýagdaýynda, Şweýsariýa tarap tutup, hüjüm astyndaky ýurda goldaw berip bilmelidir.
Emma uruşda hüjümçi bilen pidäniň arasyndaky çäkler hakykatdanam hemişe anyk gara we ak bolup bilermi, we
şol çäkleriň nirede ýerleşýändigini kim kesgitleýär?
Haýsy ölçeg ulanylýar?
Urşda jogapkärçilige çekilmezden tarap tutmak hakykatdanam mümkinmi?
Urşa goldaw bermek – haýsy tarapda we haýsy görnüşde bolmasyn – uruşyň döredýän azaby hakykatdanam ýeňilleşdirip bilermi?
Taryh bize has gowy öwredýär.
Ilki we esasy, aýdylyşy ýaly, "her uruşyň ilkinji pidasy hakykatdyr." Bu söz köplenç sitirlener.
Alman taryhçysy Christian Hardinghaus "Kriegspropaganda und Medienmanipulation" (Urş propagandasy we media
manipulýasiýasy) atly kitabynda muny aşakdakyça jemleýär:
Taryhda uruş döwründe propagandany ulanmadyk hiç bir ýurt ýok.
Iki ýurt uruşda bolanda, iki tarap hem hemişe propagandany ulanýar.
Ine, käbir mysallar:
Mysal üçin, "Amerikanyň Prezidentleri Ýalan Aýdanda" atly dokumental filmde görkezilişi ýaly, ABŞ tarapyndan geçirilen
uruşlar – mysal üçin Wýetnamda, Kosowoda, Owganystanda we Irakta – hemişe agressiýa uruşlary
bolup, bu uruşlar hemişe ýalanlar bilen aklanyldy.
Näme üçin bu häzire çenli ABŞ-a garşy bir sany sanksiýa girizilmändir?
2003-nji ýylyň 20-nji martynda ABŞ-nyň ýolbaşçylygyndaky "isleg bildirýänleriň koalisiýasy" Iraga hüjüm etdi.
Olar muny zerur öňüni alyş urşy diýip akladylar, sebäbi aýdylyşyna görä, Irak köpçülikleýin ýok ediji ýaraglara eýe eken.
Emma köpçülikleýin ýok ediji ýaraglaryň hiç biri tapylmady, we şol wagtky BMG-niň Baş sekretary Irak urşuny kanunsyz
diýip ýazgardy – munuň netijesinde ABŞ-a garşy hiç hili sanksiýa girizilmedi we pidä goldaw berilmän galdy.
1999-njy ýylyň 24-nji marty bilen 10-njy iýuny aralygynda takmynan 200 NATO söweş uçary öňki Jugsloweniýa
ýurdyň üstüne 28 018 partlaýjy enjam – şol sanda klaster bombalary – we 10–15 tonna uran örtükli ok-därman atdy.
NATO howa zarbalaryny güman edilýän "adamperwerlik betbagtçylygy" bilen düşündirdi.
Emma birnäçe hasabatlara – şol sanda Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (OSCE) hasabatlaryna
görä – uruş başlamazdan öň hiç hili adamperwerlik betbagtçylygy we etnik arassalaýyş bolmady.
"Humanitar betbagtçylyk" barada gürrüň edeniňde, rus-ukrain urşuna seredeliň.
Şweýsariýanyň neýtrallygy baradaky häzirki çekişme esasan Şweýsariýanyň güman edilýän pidä – Ukrainä tarap durup, ony
goldamaly ýa-da goldamaly däldigi baradaky soraga gönükdirilýär.
Emma ýagdaý hakykatdanam şeýle aýdyňmy – Ukraina pidä we Russiýa agressor hökmünde – ýa-da her uruşda bolşy ýaly, bu
hem bölekleýin ýa-da doly propaganda meselesi bolup bilermi?
Şweýsariýaly taryhçy we parahatçylyk barlagçysy Daniele Ganser 2014-nji ýyldaky döwlet agdarylyşyny nazara
almazdan Ukrainadaky urşy düşünmegiň mümkin däldigini belledi.
Ganser 2014-nji ýylyň 22-nji fewralynda Kiýewde hökümetiň konstitusiýa garşy we kanunsyz agdarylmagyna salgylanypdi.
Häzirki Prezident Wiktor Ýanukowiçe garşy impiçment işlerini başlatmak üçin Parlamentde zerur sesler ýetmedi.
Öňden näbelli snayperler demonstrantlara we polisiýa güýçlerine ölümli atyşlar açdylar.
40-dan gowrak adam öldi.
Prezident Ýanukowiçiň wagtlaýyn hökümeti we onuň "Berkut" polisiýa bölümi derrew bu gyrgynçylykda aýyplandy.
Bu bolsa wideo ýazgylarynyň görkezýän ýaly, ukrain polisiýasy we berkut ýaly ýörite güýçler güýji ulanmandygyna garamazdan.
Ganseriň pikiriçe, bu döwlet çalyşmasy Ukrainadaky uruşyň esasy sebäbi boldy.
Emma gündogar, esasan rus dilinde gürleýän Donetsk we Luhansk sebitleri Kiýewdäki ganly döwlet agdarylyşygyny tanamadylar
we özlerini garaşsyz "halk respublikalary" diýip yglan etdiler.
Munuň netijesinde Kiewdäki täze hökümet gündogar sebitlere garşy goşun iberdi we bu ýagdaý raýat urşuna getiripdi.
2022-nji ýylyň fewral aýynyň ortasyndan başlap Donbasyň ilatyna garşy Ukrain goşunlarynyň hüjümleri
ep-esli artdy – ýagny rus goşunlarynyň girmezinden öňem.
2022-nji ýylyň 17-nji fewralyndan başlap, OSCE-niň tarapsyz synçylary bir günde iň köp 1 400 partlamany sanadylar.
Gorag üçin 100 000 raýatyň içerki sebitlere ýa-da Russiýa çykarylandygy aýdylýar.
Döwlet çalasynan soň Krıma gaýdan Krım ýarymadasynyň ýaşaýjylary hem öldüriji Maýdan tarapdarlary
tarapyndan iň zalym gysma we zulumlara sezewar boldular.
Bu dürli şaýat beýanatlarynyň esasynda "Krim – öýe barýan ýol" dokumental filmi arkaly subut edildi.
Ukrainanyň Içeri işler ministrliginiň maglumatyna görä, gaýdyp gelen sekiz awtobusdan ýedi adam öldürilipdir.
Krım ýaşaýjylary soňra goranyş bölümlerini döretmäge başladylar we halkara hukugynda berkidilen öz-özüni kesgitlemek hukugyna
laýyklykda 2014-nji ýylyň 16-njy martynda Krımıň geljekki statusy baradaky resmi referendumy geçirmegi meýilleşdirdiler.
Bu goşmaça gan dökülmeginiň öňüni almak üçin ýeke-täk ýol boldy.
Resmi ahyrky netijä görä, ses berijileriň 96,77 göterimi Russiýa goşulmagyň tarapynda boldy.
Krımıň aýrylmagy bilen Kosovaň garaşsyzlyk yglan edişiniň deňeşdirilmegi uruş we anneksiýanyň
dürli ölçegler boýunça bahalanýandygyny görkezýär.
1999-njy ýyldaky uruşdan soň Kosowo BMG-niň administratiw dolandyryşyna berildi we 2008-nji
ýylyň 27-nji fewralynda garaşsyzlygyny yglan etdi.
Urşyň netijesinde, Ýewropadaky ABŞ-nyň ikinji iň uly harby bazasy – Camp Bondsteel – Kosowoda döredildi we
müňlerçe esger 386 gektarlyk meýdanda ýerleşdirildi.
Stratejik taýdan möhüm sebitde harby barlygy arkaly ABŞ mümkin bolan turba geçirijileriniň ugurlaryna we tebigy
baýlyklaryň söwda taýdan peýdalanylmagyna gözegçilik üpjün etdi.
Hiç kim "anneksiýa" barada gürlemedi we hiç kim ABŞ-a garşy sanksiýalar girizmedi.
Emma, 2014-nji ýylyň 21-nji fewralynda ýaşaýjylary goramak we Sevastopoldaky deňiz bazasyny howpsuzlandyrmak maksady
bilen Krıma goşun iberen Russiýa sanksiýalara sezewar edildi.
Bir zat aýdyň: her uruşýan tarap propagandany ulanýar we öz hekaýasyny öz bähbidine peýdalanyp bilýär.
Kim söweşen taraplaryň biriniň uruş üçin jogapkärçiligi ýokdugyna and içip biler?
Şweýsariýa şonuň üçin eli bilen girmän we tarap tutmazlyk bilen iň gowy eder.
Kla.TV birnäçe programmada görkezşi we taryh görkezşi ýaly, uruşlar we partiýaçylyk örän az haklydyry.
Her zatdan öň, ABŞ ýa-da NATO tarapyndan alnyp barlan uruşlar aýrylmaz azap-sagatlyk getirip, ýüzlerçe müň adam
pida boldy we uzak möhletli agyr netijeler döretdi – Irakdan Libýa çenli, Jugoslawiýadan Siriýa çenli.
Şeýle hem aýdyp geçmeli, uruşlar köplenç üçünji güýç tarapyndan dünýä hökmranlygyny gazanmak
boýunça meýilnamalaryny ilerletmek üçin peýdalanylýar.
Şu usul bilen ilat uruşlar we/ýa-da uruş retorikasy arkaly yzygiderli "gynanç" we "belgisizlik" ýagdaýynda saklanýar.
Bu ýagdaý hökümetleriň we ýarag senagatynyň bähbidine işleýär, olar adamlaryň raýat hukuklaryny we azatlyklaryny elinden almak
ýa-da ýagdaýdan başgaça peýda gazanmak mümkinçiligini berýär.
NATO dokumental filminde has köp maglumat tapyp bilersiňiz.
Bu pursatda gysgaça belläp geçmeli:
Urşda bir tarapa ýarag ibermek – hatda olaryň, mysal üçin Ukraina ýaly çak edilýän pidä niýetlenen hem bolsa – diňe uruşçylaryň
we dünýä hökümetiniň gurluşdyryjylarynyň eline işleýär.
Bu adamlar ýarag kompaniýalarynyň ýokary derejesinde oturan adamlardyr.
Silah üpjünçiligi uruş ykdysadyýetini güýçlendirýär, uruşlary uzaldýar we parahatçylyk
gepleşikleriniň geçirilmegine päsgel berýär.
Her gezek ejir çeken adamlardyr; olar ogullaryny – indi gyzlaryny hem – frontyna ibermäge mejbur edilýärler.
Silah üpjünçiligi adamlary soňky adama çenli gysylyp gutarmaga getirýär.
Şweýsariýaly raýatlar Şweýsariýanyň neýtrallygyny goramaga we uruş günäsi döremeginiň öňüni almaga ygrarlydyrlar.
Bu şertlerde, uruşlaryň aklanmagy kyn we syýasy maksatlar üçin peýdalanylýandygy sebäpli, köp sanly şweýsar raýatlary
Şweýsariýanyň neýtral statusyny goramak we ýurduň uruşda gatnaşmagynyň öňüni almak ugrunda kampaniýa geçirýärler.
Ine üç mysal:
1. Frye Schwyzer – aýdylýar: Şwiç kantonynyň Azat Şwiçleri – Unteribergde ýarag önümçilik
zalynyň gurluşygyna garşy etiraz bildirýärler
Frye Schwyzer gyzyklanma toparynyň 2025-nji ýylyň 16-njy martynda çap eden metbugat beýanatyndan parçalar:
"Urş zolagynda ýaraglar uly azap we köp günäsiz adamlaryň ölmegine sebäp bolýar."
Urşdan diňe az sanly adam peýda görýär, mysal üçin ýarag üpjünçiligi görnüşinde.
Alman Rheinmetall kompaniýasy aktiw uruşýan taraplara ýarag üpjün edýär.
Indi ol Unteribergde uruş materiallarynyň önümçiligini giňeltmek we önümçilik zalyny gurmak isleýär. (...)
Şweýsariýanyň neýtral bolmak boýunça uzak däp-dessury bardy we ol möhüm araçylyk rolyny oýnady.
Indi uruş uzak wagt bäri bolmandygy ýaly golaý.
Urş Materiallary Hakyndaky Kanun ilkinji nobatda Şweýsariýanyň neýtralitetini goramak we uruş
zolagyna ýarag eksportynyň öňüni almak üçin girizildi.
Silah eksportlarynyň häzir uruş zolagyna hem rugsat berilmegi skandal.
Olaryň ahyrky önümdäki paýy ýönekeýçe 50%-den az bolmaly.
Bu, ýaragyň bahasynyň 50%-ine çenli böleginiň Şweýsariýadan uruş ýagdaýyndaky ýurtlara eksport edilip biljekdigini aňladýar.
– Bu bahany topar içindäki degişli geçiriş bahalaryny kesgitlemek arkaly aňsatlyk bilen dolandyryp bolýar.
Federal Geňeş ýarag eksporty meselesinde neýtrallykdan has maliýe bähbitlerine ähmiýet berýär.
Silah lobbiýasy bu ýerde gowy iş etdi.
Adamzat galyndylara seredýän mahaly, Rheinmetall rekord girdejiler bilen şatlanýar. (...)
Etiraz aladalanýan ilatyň öňe süren aladalarynyň we howpsuzlyk meseleleriniň jiddilik bilen
kabul edilmegini üpjün etmäge niýetlenendir. (...)
Rheinmetall toparynyň işjeňlikleri ahlak taýdan kabul ederliksizdir, Şwyz halkynyň
howpsuzlygyna howp salýar we Şwiýs Konstitusiýasyny bozýar.
Uruş taň däl. Uruş saýlawdyr. Başga bir saýlaw etmegiň wagty geldi.
"Frye Şvayzer gyzyklanma topary"
2-nji Federal Halk Täşebbüsü "Şweýsariýanyň neýtrallygyny goramak (Neýtrallyk Täşebbisi)"
2024-nji ýylyň 11-nji aprelinde neýtralik başlangyjy takmynan 130 müňden biraz az geçerli gol bilen tabşyryldy.
2024-nji ýylyň 27-nji noýabrynda Federal Geňeş Parlamentden garşy teklipsiz neýtralik başlangyjyny ret etmegi maslahat berdi.
Bu başlangyç NATO ýaly harby bileleşikler bilen hyzmatdaşlygy berk çäklendirerdi.
Şweýsariýa hem Russiýa garşy girizilen sanksiýalar ýaly AB-nyň sanksiýalaryny kabul etmäge hökm edilmez.
Neýtralik başlangyjynyň 2025 ýa-da 2026-njy ýylyň 30-njy noýabrynda ses berişlige
goýulmagy garaşylýar we ol aşakdaky ýaly okalýar:
"Federal Konstitusiýa aşakdaky ýaly üýtgedilýär:
54a-madda Şweýsariýanyň neýtralligi 1 Şweýsariýa neýtral döwletdir. Onuň neýtralligi hemişelik we ýaraglydyr.
2 Şweýsariýa hiç bir harby ýa-da goranyş bileleşigine goşulmaz.
Şeýle ittifaqlar bilen hyzmatdaşlyk Şweýsariýa gönüden-göni harby hüjüm ýa-da şol hüjüme
taýýarlyk çäreleri ýagdaýlarynda çäklendirilýär.
3 Şweýsariýa üçünji ýurtlaryň arasynda bolýan harby çaknyşyklara gatnaşmaz we uruşýan
döwletlere garşy harby däl mejbur ediji çäreleri ulanmaz.
Bu, Birleşen Milletler Guramasyna (BMG) bolan borçnamalara ýa-da beýleki döwletleriň girizen harby däl mejbur ediji çäreleriniň
aýlaw ýolunyň öňüni almak üçin görülýän çäreler üçin degişli däl.
4 Şweýsariýa öz hemişelik neýtral statusyny konfliktleriň öňüni almak we çözmek üçin ulanýar we araçy bolmaga taýýar.
3. Gowy hyzmatlary bolan Şweýsariýa üçin – "Neýtralitegiň hereketi" esaslandyryldy
2025-nji ýylyň 14-nji martyndaky metbugat beýanatyndan:
"Oňyn hyzmatlaryň Şweýsariýasy üçin – şu maksady nazarda tutup, 46 ygrarly adam ýekşenbe güni 'Neýtralite hereketi'
goldawçylarynyň jemgyýetini, gysgaça 'bene', esaslandyrdylar."
Herekat neýtralligi parahatçylyk we göni demokratiýa üçin zerur şert hökmünde görýär.
Özüni güýç bloklaryna ýa-da harby bileleşiklere birleşdirýänler haýal-haýal suwerenliklerini tabşyrýarlar.
Esasan hem uruş we parahatçylyk baradaky esasy sorag meselesine gelende, her bir karar
göni demokratik usulda kabul edilmelidir. (...)
Hereket neýtralligi passiw gapdalynda durmak we peýda gazanmak hökmünde däl-de, halkara hukugyny öňe sürmek,
BMG-niň zorlugy gadagan etmek we konflikt taraplarynyň arasynda araçylyk etmek üçin binýat hökmünde görýär.
Şonuň üçin ol halkara tor döretmek we beýleki ýurtlarda neýtralitegi parahatçylyk ýörelgesi hökmünde wagyz etmek isleýär.
Şeýle hem halkara hukugyna esaslanýan garaşsyz nukdaýnazardan häzirki konfliktler we meseleler barada teswir berjek
halkara neýtralitet geňeşini döretmek meýilnamalary hem bar.
Hereketiň esasy maksady neýtralik başlangyjy boýunça ses berişlikde ýeňiş gazanmakdyr.
Neýtralite çaknyşyk we uruşdan goranyşyň iň netijeli guralydyr; ol ähli ilatyň eýeçiliginde bolup,
şonuň üçin konstitusiýada hem öz orny bolmalydyr.
Goşmaça maglumat: bene-switzerland.info
Bu efiri paýlaşyp, şweýarly halkyny habardar etmäge kömek ediň, şeýdip neýtralik
başlangyjy boýunça ses berişlikde ýeňiş gazanylsyn.
Bu Şweýsariýanyň neýtraliligini gorap saklamagyň we uruş günäsi döremeginiň öňüni almagyň ýeke-täk ýoludyr!