Kla.TV: Dr Haug, şu gün biziň bilen gürleşmek üçin wagtyňyzy ajyrandygyňyz üçin köp sag boluň.
Siz Das Deutsche Reich 1871 bis heute (1871-nji ýyldan şu wagta çenli German imperiýasy)
atly kitabyň awtorysyňyzmy? Şu wagta çenli?
Dr Haug, Germaniýanyň Federal Respublikasynyň döwlet däldigi, diňe Esasy Kanuna eýe bolup konstitusiýasynyň ýokdugy,
parahatçylyk şertnamasynyň ýokdugy, kesgitlenen milli serhetleriniň ýokdugy we suweren däldigi baradaky
iddialar bilen baglanyşykly uly dawa-jenjeller bar.
Almanlar hem döwletsizdirler.
Häzirki umumy gürrüňe garşy ses hökmünde, tomaşaçylara gysga we düşnükli düşündiriň: siziň pikirňizçe Germaniýa Reýhynyň dowamly
bar bolmagy näme many aňladýar we bu çylşyrymly, köp ara alnyp maslahatlaşylan meseleleriň Germaniýa
Reýhynyň dowamly bar bolmagy bilen nähili baglanyşygy bar?
Matthes Haug: Ilki bilen, çagyranyňyz üçin köp sag boluň, Matten janap.
Hawa, men "1871-nji ýyldan häzirki güne çenli" atly kitaby ýazdym, sebäbi German imperiýasy 1871-nji ýylda Versaliniň Aýnalar
Zalynda Bismark we imperator I Wilhelm tarapyndan esaslandyryldy.
Ol akkreditasiýa berildi, German imperiýasynyň wekilleri şol ýerde bolup, ony ykrar etdiler.
We bu German imperiýasy hiç haçan ýatyrylmady.
Ony düýbünden ýatyryp bolmazdy, sebäbi munuň üçin 1871-nji ýylyň konstitusiýasynda hem ýazylan kanunlaryň,
mysal üçin konstitusiýanyň nähili ýatyryljakdygy baradaky düzgünleriň hem bolmagy gerekdi.
Bu konstitusiýa hiç haçan ýatyrylmady.
Soňra Birinji jahan urşy boldy, we ondan soň, hakykatdanam, diňe atyşyk togtadylyşy boldy.
Hakyky parahatçylyk şertnamasy hiç haçan bolmady. Versailles şertnamasy parahatçylyk şertnamasy däldi.
Şonuň üçin bu diňe atyşyklykdy. Şonuň üçin German imperiýasy şu güne çenli bar bolmagyny dowam etdirýär.
Üçünji Reýh bilen garyşdyrmaly däl. Bu ikisi köplenç garyşdyrylýar. Üçünji Reýh bilen 1871-nji ýyldaky Alman
imperiýasynyň biri-biri bilen hiç hili baglanyşygy ýok.
Aslynda, munuň kökü diňe şu imperiýa bilen baglanyşykly bolup, ol bolsa häzire çenli utançsyzlyk bilen dowam edip gelýär.
Kla.TV: Siziň pikirňizçe, Germaniýa Reýhynyň şu güne çenli dowam edip gelýändigi nähili mümkinçilikleri we netijeleri döredýär?
Raýatlar üçin geljegi kesgitlemekde aýratyn mümkinçilikler barmy?
MH: Gaty gowy mümkinçilikler bar. We diňe hukuk nukdaýnazaryndan seredeniňde, bu meniň pikirim däl, eýsem hukuk hakykatydyr.
Şonuň üçin, diňe hukuk nukdaýnazaryndan seredeniňde, 1871-nji ýylyň konstitusiýasy hem degişlidir.
Çünki bu German imperiýasy häzir hem, prinsipde, şu gün hem uruş ýagdaýynda galýar. Diňe atyşyk ýagdaýynda.
Diňe bu German imperiýasy täzeden parahatçylyk şertnamasyny gol çekip biler.
Şol wagtlar Federal Respublikasy hem ýokdy.
Dogrudan aýdylanda, ol diňe 1950-nji ýylyň 3-nji ýanwarynda, britanlylara soňky
tassyklama hatynyň iberilmeginden soň esaslandyryldy.
Şonuň üçin, onuň 1949-njy ýylda esaslandyrylandygyny pikir ederdiň.
Men munuň hemmesini örän düýpli öwrenip, örän takyk beýan etdim.
Men diňe faktlara gyzyklanýaryn, başga hiç zat däl. Bu babatda men ýeterlik alym.
Şonuň üçin Federal Respublikanyň esaslandyrylmagy 1950-nji ýylyň 3-nji ýanwaryna çenli bolmady.
Şonuň üçin Germaniýanyň Federal Respublikasy uruşda hiç haçan duşman bolmandygy sebäpli
parahatçylyk şertnamasyny gol çekmek mümkin däl.
Urşdan soň parahatçylyk şertnamasy hökmanylykda baglaşylmalydyr.
Bu bolsa Germaniýa Reýhiň kanuny wekili bolan adamlary talap edýär.
Kla.TV: Şeýle-de, bu kanuny wekiller bu parahatçylyk gepleşiklerine hatda gatnaşmandyrlar.
2+4 şertnamasy diýilýän zat bar. Olar aýdýan ýaly, munuň ählisi boşuna boldumy?
MH: Nemes dilinde "für den Katz" "pişik üçin" diýmek däl.
Bolýar, bu başga mesele.
Parahatçylyk şertnamasynyň wekilleri hiç haçan ýok boldular.
Ol Birinji ýa-da Ikinji imperator Wilhelm bolardy.
Birinjiniň ornuny soňra William II eýeledi.
Şonuň üçin ol kanuny wekili bolup bilerdi.
Emma soňra ol sürgün edildi, şonuň üçin ol bu ýerde däl-de, elýeterli hem däldi.
Wýmar Respublikasy 1871-nji ýylyň güýje bolan konstitusiýasyna ters gelip, ýönekeýçe yglan edildi. Bu
halkara hukugy we konstitusiýa hukugy boýunça mümkin däl.
Bu, 1871-nji ýyldaky German imperiýasynyň kanuny wekiliň bolmandygyny aňladýar.
Bularyň hemmesi 1871-nji ýylda German imperiýasy üçin parahatçylyk şertnamasyny gol çekmäge hiç hili
ygtyýary bolmadyk islendik syýasatçylar we adamlardy.
Soňra olar Iki Plus Dört şertnamasyny ara alyp maslahatlaşdylar, indi bolsa biz gysgaça başga ýola saparys.
Dogrudan aýdylanda, oňa "Dört Plus Iki Ylalaşygy" diýilýär. Şunuň ýaly ady Bileleşenler goýdy.
Şeýlelikde, dört ýaran döwlet – Sowet Soýuzy, Angliýa, Fransiýa we ABŞ – hem-de Germaniýanyň Federal Respublikasy
(FRG) we Germaniýanyň Demokratik Respublikasy (GDR).
Bu şertnama laýyklykda birleşen Germaniýany döretmek göz öňünde tutulýardy. Ol ratifikasiýa edilip biljekdi.
Bu manyda birleşen Germaniýa hiç haçan gazanylmady.
Birleşen Germaniýa diýmek 1871-nji ýyldaky ýaly tutuş Germaniýany aňladýar.
Bu doly birleşmedir.
Ikinji jahan urşundan soň Germaniýa üç bölege bölündi.
Alman Federatiw Respublikasy, soňra Alman Demokratik Respublikasy ýa-da takyk aýtsak Merkezi Germaniýa. Şeýle hem Polşa
arkaly Gündogar Germaniýanyň dolandyryşyndaky territoriýalar.
Bu babatda şu güne çenli hiç zat üýtgemedi.
Şonuň üçin birleşdirilen Germaniýany FRG diňe bu üç bölegiň biri ýa-da hatda birnäçe bölegi arkaly döredip bilmedi.
Şonuň üçin olar hemişe aýdýarlar: bu Dört Plus Iki Ylalaşygy, Iki Plus Dört Ylalaşygy ýarym parahatçylyk şertnamasy bolar.
Yarym-tarafsyz parahatçylyk şertnamasy diýilýän zat ýok. Ol aç-açan parahatçylyk şertnamasy diýlip atlandyrylýar.
Ahyrynda bu şertnama ähli şertnama taraplary tarapyndan hiç haçan tassyklanmady.
Diňe Russiýa arkaly. Bu örän gyzykly.
Diňe Russiýa bu şertnamany tassyklady.
Şeýle hem Germaniýa Federatiw Respublikasynyň şol wagtky daşary işler ministri Genscher ony düzgünlere laýyklykda tassyklamady.
Siz bu ýere doly gol çekmeli, şonuň ýaly-da ol esasy şertnamada etdi.
Ratifikasiýa meselesine gelende, ol diňe baş harplaryny goýdy. Ilkinji ady hem ýok, başga hiç zat ýok.
Dogrusy aýdanyňda, bu düzgünlere ters gelýär.
Şonuň üçin bu şertnama hiç haçan kanuny taýdan tassyklanmady. Munuň özi möhümdir.
Kla.TV: Dr Haug, eger men sizi dogry düşünsem, 1871-nji konstitusiýa häzirki güne çenli güýjünde galýar.
Emma onda Esasy Kanun näme? Onuň ähmiýeti näme?
MH: Esasy Kanun Haagy Konwensiýasyna esaslanýar. Bu halkara hukugydyr. Ol uruş
ýagdaýlaryny we uruşdan soňky şertleri düzgünleşdirýär.
Kla.TV: HLKO näme many aňladýar? MH: Haga Konwensiýasy ýer söweşleri barada.
Ijarä alýan adam ijarä alnan ýere konstitusiýa bermeli mi?
Tertip, intizam we parahatçylygy saklamak. Şeýdip kesgitlenýär.
Şonuň üçin ol Germaniýa Federatiw Respublikasynyň Esasy Kanuny diýlip atlandyrylýar,
Germaniýa Federatiw Respublikasynyň Esasy Kanuny däl.
Şeýlelik bilen bu eýeçiniň hukugy. Gysga bir wakany.
Meniň atam Germaniýanyň konstitusiýasynyň esaslandyryjylarynyň biri bolan Carlo Schmidt-i tanýardy.
Ol kakamyň birleşigindäki garry jenapdy.
We baýramçylyklardan henizem biraz şatlykly bolup, ol käbir syrlary aýtdy.
Ol şeýle diýdi: "Bilesiňmi, bize nokat we virgül goşmaga rugsat berildi. Galan zat bolsa hakykatdanam öňünden kesgitlenipdi."
Ittifaqçylar bu konstitusiýany tebigy ýagdaýda öz bähbitlerine görä şekillendirmek
isleýärler. Elbetde, munuň garaşylmagy ady-göni.
Şeýlelik bilen, bu Carlo Schmidt-iň şahid hökmünde atam barada göni beýanaty.
Häzirki wagtda hem Esasy Kanunyň 120-nji maddasynda federal hökümetiň işgal çykdajylaryny töläp berýändigi bellenýär.
Bu bolsa 2025-nji ýylyň häzirki wersiýasyna degişlidir.
Bu, eger-de siz işlediş çykdajylaryny tölemeli bolsaňyz, biz hem elbetde meşgul bolarys diýmekdir.
Bizim konstitusiýamyz ýok.
Çünki halkara hukugynyň ölçeglerine görä, dogry döwletiň ilaty, döwlet serhetleri, döwlet edaralary we konstitusiýasy bar.
Dogrudan aýdylanda, Federal Respublikanyň bu üç elementiň hiç birini hem ýerine ýetirmändir. Ol millet däl,
sebäbi onuň ähli raýatlary German Reihiň raýatlarydyr.
Bu hakykaty ata-babalarynyň neslini subut edip bilýänler.
Şonuň üçin Federal Respublikanyň özünde geçerli bir raýatlyk kanuny ýok.
Milli serhetler hem ýok. Sebäbi hakyky milli serhetler 1871-nji ýylda German imperiýasy tarapyndan döredildi.
Şonuň üçin Federal Respublikasy administratiw gurluş hökmünde, ykdysady sebit hökmünde işgal güýji tarapyndan döredildi.
Egalistlik güýji onuň üstünde täze döwlet döretmäge hukukly däl.
Şonuň üçin halkara hukugynyň nukdaýnazaryndan 1871-nji ýyldaky German imperiýasy üýtgemän galýar.
Kla.TV: Şonuň üçin, eger men sizi dogry düşünsem, Germaniýanyň Federal Respublikasy diňe jemgyýet
tertibini saklamak üçin, aýdalyň, ýeňiji güýçler tarapyndan döredilen administratiw gurama.
Bu meni indiki soragymy getirýär.
Çünki "fakt barlagçylar" diýlip atlandyrylýanlar köplenç döwlet we onuň
häkimiýetleriniň kompaniýalar bolmalydygyny öňe sürýärler.
Köplenç aýdylýar, Germaniýanyň Federal Respublikasy çäkli jogapkärçiligi bolan jemgyýet ýa-da şonça bir
korporasiýa diýlip hasaplanýar. Hereket edip bilmek üçin.
Şonuň üçin onuň bilen baglanyşykly azatlygyň ýa-da döwlet suwerenliginiň ýitgisi bolmaz. Şonuň üçin hiç hili ýitgi bolmaz.
Emma sen muny nähili görýärsiň? Bu häzir, biz esasan diňe, aýdalyň, bir kompaniýa bolup, şahsyýet kartasynyň hem
bolmagy, administratiw gurluşyň alamaty bolup durýarmy?
We biz hakyky döwlet däldiris, Germaniýanyň Federal Respublikasy hem düýbünden hakyky
döwlet däl, diňe bir administratiw birlikmi?
Bu munuň alamaty dälmi?
MH: Bu elbetde munuň alamaty.
Şol wagt, 1990-njy ýylda, bolmadyk diýlip atlandyrylýan birleşdirme döwründe Amerikanyň we Germaniýanyň, ýagny Sowet
Soýuzynyň daşary işler ministrleri öz ýaran hukuklaryny ulanyp, Esasy Kanuny çalyşdyryjy bolmazdan pozup, onuň
ulanyş çägini kesgitleýän 23-nji maddany hem ýatyryp goýdular.
Her bir kanuna ulanyş çägini kesgitlemek zerurdyr.
GDR-de konstitusiýa bardy. Ol bolsa bir burçy kesilip aýryldy, sanki pasportyň geçersiz hasaplanýan ýaly.
Bu, bu wakanyň bolup geçen wagtyndan, ýagny 1990-njy ýylyň 18-nji iýulyndan, takyk aýdylanda 1990-njy ýylyň 17-nji iýulynda, 18-nji
iýulyň gijesine geçende, Germaniýa Federatiw Respublikasynyň we GDR-iň ýogalyp, geçerliligi ýitendigini aňladýar.
Artyk hiç kimde hökümdarlyk ygtyýarlary ýokdy.
Her partiýanyň maliýeçisinden başlap hiç kimde FRG ýa-da GDR adyndan çykyş etmäge ygtyýar, şol sanda suweren ygtyýar ýokdy.
Bu nemes ilatyndan gizlin saklandy.
Şeýlelik bilen, ol esasan vakuumda boldy.
Germaniýanyň Federal Respublikasy işgär taýdan eýelenen hasaplanmaýardy, sebäbi ýeňiji ýaran goşunlary, esasan-da ABŞ,
Günbatar ýeňiji ýaran goşun hökmünde onuň döwlet häkimiýet hukuklaryny ýatyrypdy. Şonuň
üçin ol bu manyda eýelenen hasaplanmaýardy.
Genscher we Kohl soňra Germaniýanyň Federal Respublikasyny Delaware ştatynda kompaniýa hökmünde hasaba aldylar.
Genscher BMG-niň Nizamnamasyndan BRD-ni aýyryp, onuň ýerine Germaniýany ýazdy.
Şeýle hem kompaniýa hökmünde. Delaware ştatynda kompaniýa hökmünde hasaba alnan.
Siz ony kompaniýalar üçin halkara faýl maglumat ulgamynda gözläp bilersiňiz. Ol UPIC diýlip
atlandyrylýar. Şonuň üçin ony gözläp bilersiňiz.
We şol ýerde aýdylýar: Federal Respublikanyň Prezidenti Steinmeier, kompaniýanyň nomeri, kompaniýanyň salgysy; şonuň üçin
olar hemmesi hem dürli pudakdaky kompaniýalar, sebäbi konstitusion binýady aýrylandygy üçin
Kohl-i kompaniýa hökmünde hasaba almaly boldy.
Kla.TV: Dr Haug, bu şahsyýet kartasyna gaýdyp gelýäris.
Şonuň üçin eger bu şahsyýet kartasy Germaniýadaky Germaniýa Kompaniýasynyň kompaniýa
ID-kartasy ýaly bolsa, munuň sebäbi näme?
MH: Esasanda halkara düzgünleri bar, biz bolsa esir. Häzire çenli biz hakykatdanam esir bolduk, belki häzir
türmede bolýan azatlygymyzdan biraz köp azatlyk bilen, ýöne şol statusymyzy saklaýarys.
Şeýle hem bu adamlara syýahat dokumentiniň berilmelidigini kesgitleýän düzgünler
bar. Şahsyýet karty ýa-da syýahat dokumenti.
Kimlik karty biziň işgärdigimizi aňladýar. Men dynç günlerinde hemişe bir ýerde işleýärdim, mysal üçin Daimler-de.
Men baýramçylyk günlerinde hemişe nirede bolsa-da, Daimler-de ýa-da başga bir ýerde işleýärdim, we şol
döwürde Daimler-de işe alnanlygyň üçin Daimler tarapyndan seniň üçin şahsyýet kartasy berilýärdi.
Bu bolsa Germaniýa Federatiw Respublikasy diýlip atlandyrylýan telekeçilik kärhanasy bilen doly
birmeňzeşdir, ol soňra adamlara şahsyýet kartasy berýär.
Bu bolsa açyk-aýdyň görkezýär, biz diňe işgärler.
Kla.TV: Şonuň üçin hem döwletsiz.
MH: Şeýle hem döwletsiz.
Kla.TV: Şonuň üçin, eger häzirki wagtda Germaniýanyň Federal Respublikasynda esasan diňe bir kompaniýa bar we hakyky
konstitusiýa ýok, diňe parahatçylygy we jemgyýetçilik tertibini saklamak üçin administratiw buýruk bar diýsek, şeýle aýtsam,
hakyky German Reich-e, häzir hem güýje bolan hakyky konstitusiýa ýüz tutmak nemes halkyna ýa-da nemes raýatlaryna
nähili mümkinçilikler berýär? Bu hatda degişli dälmi?
Bu diňe köne, toz basyp galan kagyzmy, ýa-da häzirki gün üçin bize aýtjak möhüm bir zat barmy?
MH: Bu örän möhümdir.
Elbetde, parahatçylyk şertnamasy arkaly hem parahatçylyk, hem-de uruş ýagdaýyna ýetmek örän möhümdir. Bu zerur şertdir.
Soňra halkara hukugynyň nukdaýnazaryndan biz ýene-de bir döwlet, ykrar edilen döwlet bolarys. Şeýle hem bizde häzirki
wagtda Germaniýa Federatiw Respublikasynyň ýagdaýynda ýok döwlet hukuklarymyz ýene-de bir gezek bolar.
Biz hakykatdan hem döwletsiz, ähli nemesler.
Bu ynanmak kyn eşidilip biler, ýöne bu hakykat.
Şonda biz halkara hukugy boýunça ýene-de konstitusion hukuklarymyz we döwlet garaşsyzlygymyzy eýe bolarys.
Bu konstitusiýa 1871-nji ýyldan bolandygy üçin köne we belki-de biraz köne modaly bolup görünip biler, ýöne ol şeýle däl.
Uly üstünlikler boldy.
We şol ýerde, mysal üçin, olar German imperiýasynyň salgyt ýagdaýyny hem ara alyp maslahatlaşdylar.
Diňe 4% satuw salgygy bardy.
Gelir salgygy umuman ýokdy, diňe belli bir çäkden ýokary bolan girdejilere kiçi göterimli girdeji salgygy bardy.
Bu diýmek, size mysal bereliň: eger diňe 4% VAT bar bolsa, gelin ýangyç bahalaryny alalyň.
Eger şu gün barada gürleşsek, meniň dizelim takmynan 1,70, soňra özüňiz hasaplap bilersiňiz: eger diňe 4% goşmaça gymmat salgysy
bar bolsa, onda ýangyç bahalary elbetde düýbünden başgaça bolar.
Şu gün, esasan ýangyç üçin, takmynan 80 sentlik salgyt bölegi bar, we meniňki bäş esse az ýa-da has az, şonuň üçin
men ýangyç bahasy üçin takmynan 70 sent töweregindedirin.
Men pikirimçe, bu diňe bir mysal bolup, onuň nemes ilaty üçin hakykatdanam uly artykmaçlyklary hödürleýändigini görkezýär.
Elbetde, bu hem maliýe taraplary barada, bu açyk.
Şonuň üçin şol wagt pensiýaçyň aýlyk ortaça 3,000 ýewro bolýardy, mysal üçin, ýewrolara öwürilende.
Menimçe, ortaça pensiýaçy munuň garşy däl; käbirleri hakykatdanam has köp alýarlar, ýöne olar istisnalardyr.
Eger bu ýerde uly möçberde salgyt tölemän gowy pensiýa gazanyp bilseňiz, bu hem biziň üçin uly mesele,
meselem köp sanly şişe ýygnagçylaryna seredeniňizde.
Şonuň üçin onuň köp artykmaçlyklary bar.
Biz munuň barada ýene ýarym sagatlap gürleşip bilerdik, artykmaçlyklary barada—hakykatdanam, diňe artykmaçlyklary bar.
Emma men diňe şu bir möhüm tarapy belläp geçmek isleýärin.
Kla.TV: Indi başga bir sorag. Eger Germaniýanyň Federal Respublikasy esasan diňe bir kompaniýa bolsa, ol
kompaniýa hökmünde hasaba alynanmy, çäklendirilmiş jogapkärçiligi bolan jemgyýetmi ýa-da näme?
MH: Ol çäkli jogapkärçiligi bolan jemgyýet hökmünde däl-de, diňe bir kompaniýa hökmünde hasaba
alyndy. Kla.TV: Ol kompaniýa hökmünde hasaba alyndy.
Bizde diňe öý düzgünleri diýilýän bir görnüş bar, bu bolsa diňe biziň bilelikde ýaşaýşymyzy
tertipleşdirýän bir gurluş, emma konstitusiýa ýok.
Şonda biz ýüzbe-ýüz bolýan gorkunç milli karz barada näme diýsek?
Olar hakykatdanam bize degişli mi?
Bu mesele kompaniýanyň işi dälmi, Germaniýanyň hakyky raýatlary bolan ýaşaýjylaryň dälmi?
Bu näme barada? Munuň bilen baglanyşygy barmy?
MH: Bu örän gowy sorag. Maliýe pudagyna gaýdyp geleliň.
Milli karz ýa-da bu söwda kompaniýasynyň karzlary German imperiýasynyň aladasy däl.
Olar ýönekeýçe ýok. Prinsipde olar indi ýok.
Alman salgyt töleýjileri diňe bu gorkunç göterim derejesi üçin her ýyl diňe göterim hökmünde 10
000–15 000 ýewro aralygynda pul töläp bermeli bolýarlar.
Men pikir edýärin, bu her öý üçin örän peýdaly bolar.
Elbetde, bu karzlar German imperiýasynyň hiç hili aladasy däl, sebäbi German imperiýasy baýdy we
işler dogry düzgünleşdirilse, täzeden baýlaşyp biler.
Kla.TV: Gowy. Häzirki ýagdaý şeýledir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp we onuň administrasiýasy Ýewropa raýatlarynyň
azatlygyna we öz-özüni kesgitlemegine örän duýgudaşdyr.
Iň soňky gezek Myunhen Howpsuzlyk Konferensiýasynda.
Vance hem metbugat azatlygynyň hem-de bu zatlaryň hemmesiniň, demokratizasiýanyň we ş.m. tarapdarlygyny örän berk beýan etdi.
Siziň pikirňizçe, Germaniýa we nemes halkyna şonuň ýaly parahatçylyk we parahatçylyk şertnamasyny gazanmak, azatlyklaryny
we döwlet egemenligini gaýtadan dikeltmek we täzeden döwlet bolmak üçin Trump administrasiýasy haýsy ädimleri ädmeli?
Şeýlelik bilen, taryh boýy, siziň häzir düşündirşiňiz ýaly, açyk-aydyn ýitiren bu ähli gymmatlyklar.
Tramp näme etmeli bolar?
MH: Şonuň üçin, takyk aýdanyňda, 1871-nji ýyldaky German imperiýasynyň kanuny wekilleri,
demokratik saýlawlarda halk tarapyndan kesgitlenýänler.
Şahsy men partiýanyň tarapdary däl.
Şeýle hem şahsy saýlawlary geçirip bilersiňiz, şonuň üçin isleýän adama ses berip bilersiňiz.
Elbetde, ittifaqçylar islendik ýagdaýda-da gepleşik stolynda oturmalydyrlar.
Şonuň üçin dört ýaran hem. Fransiýa esasy rol oýnamýar.
Russiýa we Amerika tebigy taýdan iň möhüm roly oýnaýarlar.
Elbetde, şu ýerde hem 1871-nji ýyldaky demokratik German imperiýasyna ädim-ädim nähili gaýdyp
gelmek barada anyk gepleşikler geçirilmelidir.
Bu 1871-nji ýylyň konstitusiýasy, 1871-nji ýylyň aprelinde çykarylan, dürli partiýalar arasynda demokratik
saýlaw arkaly kabul edildi: CDU-nyň öňki partiýasy bolan Merkez partiýasy we SPD eýýäm bardy.
Soňra olar hem Gündogar Germaniýada ses bermäge rugsat berdiler.
Bu konstitusiýa örän uly köpçülikleýin kabul edildi.
Imperator esasan daşary dünýäde diňe wekili boldy. Daşary işler ministri ýaly.
Onuň uly hukuklary ýa-da şonça zatlary ýokdy.
Adam şeýle pikir edýär: bir monarhiýa gelip çykar we soňra ol imperatoryň garamagyndan aýrylar.
Bu konstitusiýa monarhiýasydyr.
Emma imperator, men aýdşym ýaly, daşary dünýä bilen aragatnaşyk gurýan sözçüsidir.
Galan zatlar hem şol bir demokratik usulda kesgitlenýär.
Reichstagda, ýeri gelende aýtsak, häzir hem bar.
Reichstag, Berlin-de boşuna Reichstag diýilmeýär.
Reýhstagyň kanuny wekilleri soňra demokratik proseslerde täzeden kanun üýtgetmelerini taýýarlap, görkezmeleri kesgitlejek we ş.m.
Şonuň üçin sizi gara asyrlara ýa-da şonça zatlara gaýtaryp salarlar diýip alada etmegiň zerurlygy ýok.
Hatda şol döwürde hem ol örän demokratik usulda düzgünleşdirilipdi.
Kla.TV: Hawa, we şonuň üçin, eger men dogry düşünýän bolsam, Prezident Donald Tramp, eger ol Ýewropalylar azatlygyna alada
edýän bolsa, mysal üçin, Germaniýa Reýhynyň bu wekilleriniň gepleşik masasyna gelip,
parahatçylyk şertnamasynyň düzülmegini üpjün etmeli bolar.
Ol başga näme etmeli bolardy?
MH: Hawa, elbetde, Germaniýada möhüm ýagdaý şundan ybaratdyr: biz esasan ABŞ tarapyndan işgal edilýäris.
Bu ýerde 30-dan gowrak uly harby baza bar.
Esgerleriň sany ýakyn wagtda Britaniýanyň goşunynyň sanyndan geçip geçer.
Şonuň üçin biz meşgul däldiris diýip aýdyp bilmeýärsiňiz.
Biz amalda işgal astyndadyrys. Muny köp sanly harby bazalardan görüp bilersiňiz. Hiç zat üýtgemedi.
Bu Harby Kanun diýlip atlandyrylýar we ol häzirki güne çenli güýjünde galýar. Ol şeýle
hem Federal Kanun Gazetinde çap edilendir.
Men munuň hemmesini düýpli öwrenip çykdym. Şonuň üçin men mole ýaly.
Men hukuk kitaphanalarynda birnäçe gün geçirdim we bu çeşmeleri tapdym.
1994-nji ýylyň Federal Kanun Gazetasynda hem hemmesiniň şol ýaly galjakdygy aýdylýar. Biz işgal astynda galarys.
Şonuň üçin biz hakykatda we kanuny taýdan işgal astyndadyrys.
We biz parahatçylyk şertnamasy baglaşýança Trump bu ýerden goşunlaryny çekip almaýar.
Bu mesele çözülmeli. Şol wagta çenli hiç zat bolmaz.
Köp sesler aýdýar: "Hawa, amerikanlar, öýüňize gaýdyp barmagyň wagty geldi."
Bu işlemeýär, sebäbi biz harby taýdan işgal edilen sebitde.
We biz muny parahatçylyk şertnamasynda ara alyp maslahatlaşmança hiç zat bolmaz.
Soňra biz hakyky garaşsyzlygymyzy gaýtadan gazanyp bileris.
Kla.TV: Şonuň üçin, eger men dogry düşünýän bolsam, Donald Trump we onuň administrasiýasy ilki bilen hukuk wekilleriniň
parahatçylyk şertnamasyny gepleşip baglaşjakdygyna göz ýetirmeli.
Soňra ol işgaly nädip-de bolsa tersine öwürmeli bolar. MH: Ony tamamla. Kla.TV: Ony tamamla.
Diňe bir duruň we amaly taýdan Germaniýanyň 1871-nji ýyldaky konstitusiýasyna we şol döwürde döredilen döwlet
edaralaryna laýyklykda täzeden işlemegine mümkinçilik beriň.
Men dogry düşünipdimmi? MH: Siz dogry düşünipdiňiz.
Trampyň esasy garaýşy. Men eýýäm bir gezek oňa ýüz tutdum.
Ol maňa derrew jogap berdi. Men haýran galdym.
Birnäçe günden soň ol maňa jogap berdi. Bu elektron poçta arkaly boldy.
Setirleriň arasyndan düşnüklidi, ol diňe şeýle diýýärdi: "Bolýar, siz nemesler, bu hem siziň işiňiz."
Men gaty girmek ýa-da buýruk bermek islemeýärin.
Amerikada, Birleşen Ştatlarda onuň ýerine ýetirmeli ýeterlik işi bar.
Şonuň üçin esasan almanlaryň özleriniň ol ýere gaýdyp baryp, döwlet garaşsyzlygyny gaýtadan gazanmalydygy aňlatyldy.
Elbetde, häzirlikçe bu diňe Putin bilen gepleşiklerde mümkin. We Trump bilen hem. Sebäbi olar henizem kanuny kanunlar.
Kla.TV: Onda Trump hem Germaniýa meselesinde Putin bilen ylalaşmaly bolar.
Şeýle hem ara alnyp maslahatlaşylmaly. Ol söhbetiň mowzugy bolmaly.
Olaryň ikisi, ähtimal Beýik Britaniýa we Fransiýa bilen bilelikde, soňra bilelikde karar bermeli bolar:
"Okei, häzir hem güýje bolan köne konstitusiýa laýyklykda öňki ýagdaýyňyza gaýdyp, täzeden işlemegiňiz mümkin."
Emma men dogry düşünýän bolsam, başlangyç işgal güýçlerinden gelmeli, şondan soňra bu mümkin bolar.
MH: Ikkisi hem. Bu bilelikde birleşmek prosesi.
Elbetde, kimdir biri ilkinji ädimi ädmeli.
Meniň üçin oňa hiç bolmanda ýüz tutmak gaty kiçi, örän kiçi ädim boldy.
Ol näme bolup geçýändigini takyk bilýär.
Çünki soňky kanun çykaryjy döwürde ol hakykatdan hem Germaniýa parahatçylyk şertnamasyny bermek isleýändigini aýtdy.
Indi munuň onuň üstüne düşmegi köp wagt mundan ozal hem edilip biljek zatdy.
Emma ol ony söz bilen beýan etdi, we men ynanýaryn, köp adamlar hem munuň bilen tanyşdyr.
We köp adamlar belki-de hiç zat etmediler, sebäbi olar biziň aramyzda parahatçylyk
şertnamasy ýaly bir zat bardygyny pikir etdiler.
Ol muny boşuna aýdmaýar. Olar Germaniýada näme bolup geçýändigini takyk bilýärler.
Bu kontekstde Putin Germaniýa bilen hem parahatçylyk şertnamasyny gol çekmek isleýändigini aýtdy.
Ol ony kim bilen gol çekmelidigini bilmeýär. Şol wagtda nobat Merkelindi.
Ol German Reýhynyň kanuny wekili däl.
Şonuň üçin ol ony dolanyp aýlan ýoly bilen örän takyk beýan etdi. Munuň üstünde üns bermeli.
Kla.TV: Emma ABŞ administrasiýasy we Russiýa Federasiýasy diňe meniň üçin dogry wekilleriň hem
masanyň başyna gelmegine nähili goldaw berip bilerler?
MH: Aýdşym ýaly, bu elbetde nemes halky üçin hem meseledir.
Meniň ol ýerde Russiýadaky ilçilikde gowy gatnaşyklara eýe dostlarym bar.
Olar Putin bilen deň derejede gepleşip biljekdigimizi aýtdylar. Ol açyk.
Eger biz wekilleri ibersek, hatda wagtlaýyn esasda bolsa-da, ol gapyny ýapmaz.
Biz muny ilçilikdäki adamlara we özümize, şeýle diýsek, düşnükli etdik. Gapylar açyk.
Biziň wezipesimiz deň derejede kabul edilmegimizi üpjün etmek, biz hem şol ädimleri ädip, biri-birimize ýüz tutmakdyr.
Almaniýa üçin bu haýal-haýal ýüze çykýar.
Kla.TV: Gyzykly nokat, Dr Haug.
Gowy. We bu zatlaryň köpüsi barada, ähtimal, kitabyňyzda okaýyp bilersiňiz.
MH: Hemmesi şol ýerde: ähli kanuny tekstler, taryh; men hemmesini üns bilen we düýpli öwrenip çykdym.
Men kemçiliksiz däl. Her zaman başga biriniň has gowy bilýän zatlary bar.
Gowy, men munuň üçin gaty şatlandym. Men hemişe täze neşirler çykaryp durýaryn.
Bu ikinji neşir bolup, onda men ähli zady goşmaça düşünjeler bilen giňeldip we baýlaşdyrdym.
Emma onda bolan zatlaryň ählisi düýpli öwrenildi.
Kla.TV: ajaýyp. Dr Haug, bize Germaniýa Reýhiň syrlary barada biraz düşünje berendigiňiz üçin köp sag boluň.
Elbetde, biz diňe ýüzüne degdik, ýöne bu barada eşitmek gyzykly boldy.
Bu, jogapkärçiligiň häzir nemesleriň öz üstüne geçendigini aňladýar.
Eýeleýji güýçler bu zatlary diňlemäge we goldamaga taýýar.
MH: Her halukarda. Meniň tejribämde bolsa.
Bolmasa, mysal üçin, Trump we Russiýanyň wekilleri bilen jogap şeýle çalt gelmezdi.
Kla.TV: Gowy. MH: Çuňňur sag boluň. Kla.TV: Hawa, hoşdur. MH: Men şu pursatda bir zady ýetirip bilendigimi aýtmak isleýärin.
Henizem ýüzünde galýar. Ehtimal, käbir goşmaça interwýular bolar, olarda biz käbir ugurlarda biraz has çuňňur seljereris.
Bu ýagdaýa bagly. Bu peýdaly bolar. Çuňňur sag boluň.
Kla.TV: Gowy. Kömek etmäge islegiňiz üçin sag boluň. MH: Sag boluň.