I mōhio koe kāore te mātāpono o te wehenga o ngā mana e whakamahia ana, ahakoa i Switzerland, he whenua whai pōtitanga tūturu?
Kei te aukati te rangatiratanga teitei o te kāwanatanga i te whakamana motuhake i ngā pārongo māna anō? Ā, kei te
whakawhirinaki anake ki tētahi whakahaere kotahi, ko te WHO?
Ka ora te demokarasi i runga i te mātāpono matua o te wehenga o ngā mana. Me aroturuki, me whakahaere, me whakatika ēnei
mana i a rātou anō, i runga i ngā pārongo i kohia motuhake.
I kōrero a Philipp Kruse i te wānanga a te WHO i Winterthur i te 1 o Poutū-te-rangi 2025 mō te āhua
kāore kē tēnei demokarata i te mea tūturu i ēnei rā.
Kei te whakahaere kē a Switzerland i tawhiti e te WHO.
Ko ngā whakarerekētanga kua whakamaheretia ki ngā Ture Hauora ā-Ao e whāia ana kia whakakaha ake
i te mana kotahi anake o te WHO i tēnei wāhanga.
Hei tauira, kāore e tika kia herea te āhei o te Tumuaki-Mātāmua ki te whakapuaki i tētahi ohorere hauora; me
whakawhānui ake rānei. I ngā rā e heke mai nei, me āhei ia ki te mahi i tēnei āna ake.
Ka taea e ia i muri mai te whakakore i tana ake poari mātanga, ā, te whakakore hoki i te whakaaro o te whenua e pā ana.
He wā tae noa ki te 19 o Hūrae 2025 ki ngā whenua kia tuku whakahē ki ngā ture hauora.
Ki te kore tēnei e puta, ka tū te whakaurunga i te 19 o Mahuru i tēnei tau.
Ināianei, whakarongo ki ngā kōrero a Kruse, me tētahi whakataki poto nā Urs Hans, te kaiwhakatū o
Public Eye on Science me te kaiwhakarite o te hui.
Āianei, he harikoa ki ahau te whakamōhio atu ki a Philipp Kruse.
He tino pērā ia ki tētahi 'old faceful', ā, kei reira tonu ia mō ngā wā pai.
Ā, ināianei kua mōhiotia ia puta noa i Uropi; ka taea wawe te kī he mana ia.
Engari, ko tana whawhai anō hoki he whakaohooho i te mōhiotanga ki te WHO, ki te kirimana mate urutā, me ngā aratohu hauora ā-ao.
Me whakapau kaha tonu tātou kia whakapono ai te Kaunihera ā-Motu ka taea e ia te whakatau mō te
wehe atu . Āe, Philipp, ko koe te kaiwhakapuaki.
Ngā mihi nui, e te hoa aroha Urs, mō te whakarite i tētahi atu hui pēnei.
E te rangatira Urs, ko tēnei tō hui tuarima, tō hui matua tuarima hoki, kua taea e au te tae atu mai i Winterthur,
i tīmata ai ngā mea katoa i te tīmatanga o te tau 2022.
Ngā mihi nui, kua whakapau kaha whakamīharo koe mō tātou katoa.
Kei te mihi hoki au nui atu ki a koe mō tō haerenga mai ki konei ki te tae ki tēnei
wānanga mō te huaketo coronavirus i Switzerland.
Ā, e tino manako ana ahau ki te kōrero ki te tokomaha o ngā tāngata i muri mai.
Ā, mā konei ka hiahia mātou ki te tuku i ā mātou mihi pono ki te kaikōrero o mua, a Jürg Vollenweider, taku hoa
mahi whakahirahira, taku hoa hoki, mō tōna whakapau kaha ki te whakaatu i ngā take tukanga matatini.
Ko ēnei takahi i te ture tukanga ā-ao anake e ranea ana hei take kia whakakore katoa i ēnei
ture hauora – me whakakore e Te Kaunihera ā-Motu.
Āe, ā, ināianei ka huri au ki ngā take matatini o ēnei ture tikanga.
I whakamārama te āhuatanga tuatahi: He rā whakamutunga ā mātou, arā ko te 19 o Hūrae, mō ngā ture hauora. He wā
tae noa ki taua rā ki ngā kāwanatanga kia tuku whakahē.
Nā reira, me whakamōhio hoki e tō mātou Kaunihera ā-Motu ki te WHO i taua wā, kāore ia e
whakaae ki ēnei ture, ki ēnei whakarerekētanga.
Anei he tirohanga whānui i whakarārangihia e Andrea Staubli, ehara ia i te mema anake o tō mātou Kotahitanga Mahi mō
te Switzerland Koreutu, engari he rōia ia, he kaiwhakawā o mua hoki, ā, kua whakarārangihia noa iho i konei.
He mea nui kia mahara ki tēnei i a tātou e anga ana ki ngā marama e toe nei i konei.
I inanahi noa, i te rā i mua i inanahi, i mutu te wāhanga mō te whai wāhi pea a ngā rōpū katoa, tae atu ki ngā rōpū
whai pānga me mātou, te iwi whānui. He tukanga uiui tēnei, he whai wāhi ki te tuku kōrero mō ēnei ture hauora.
Ā, ka tono atu ahau kia tirohia e koe te tauākī a te Kotahitanga Mahi mō te Switzerland Koreutu kei te whārangi kāinga.
Ā, kei reira ētahi atu kōrero e tino taipitopito ana, ā, kāore e taea i konei. I konei, ka
taea noa e mātou te pa ki ngā take tino hira.
E tūmanako ana mātou ka tū he wero kōrero pāremata mō ngā take matua i te Pāremata o Switzerland i tēnei raumati. Ā,
e hiahia ana mātou ki te whai pānga ki tēnei wero kōrero.
Ki te kore e whakakahoretia i mua i te 19 o Hūrae, ka whai mana ēnei ture hauora i te 19 o Mahuru i tēnei tau.
He tīmatanga tēnei, ā, mō te ihirangi hoki: He tino mea nui kia mahara koe ki ēnei:
He aha ngā mea kua whakaurua ki ēnei ture hauora tae noa mai ki tēnei rā, ā, pēhea hoki i whakahaerehia ai, kia taea ai e tātou
te whakarōpū i ērā whakarerekētanga iti rawa, e tika ana kia tirohia mā te karu
whakawhānui me te wheako whakamāramatanga a ngā rōia?
Ā, ko ngā ture hauora o mua, kua whai mana i tēnei āhua mai i te tau 2007, i whakanoho i tētahi
mea tino hira i roto i te Tuhinga 3, Wāhanga 1:
Me whakatinana ēnei ture me te whakaute nui ki te mana tangata, ki ngā tika tangata, me ngā herekore taketake!
Āe, e ngā wāhine, e ngā tāne, ka tohu tēnei ka taea e tātou katoa te hoki ki te kāinga me te kore āwangawanga, me te
herekore, nā te mea koia tēnei tāna i kī ai tae noa mai ki tēnei wā, ā, koia tonu tāna e tika ana kia kī ā muri ake nei.
He aha, he aha tonu ai tātou e āwangawanga ana? Nō reira, nā te mea ka titiro tātou ki ngā tono tūturu i ngā tau tata nei.
Me pēhea i whakamahia ai ngā ture hauora – ahakoa ēnei mātāpono?
Me arotake poto e au, hei rōia i whakahaere i ēnei tukanga katoa e au anō.
I reira he here kia mau kapi ā-waha mō ngā tamariki, ā, i runga ake i ngā mea katoa, kāore he whakawātea.
He tamaiti tāku i whai āheinga whiwhi hauota iti. I mau tonu ki te 80 ōrau anake . Kāore hoki i whiwhi whakawātea.
Ā, ko ngā tākuta i tuku tiwhikete whakawātea i ēnei take tika, i whakamataku rātou. I whai wāhi rātou ki ngā tukanga hara.
Ā, pērā i tā koutou katoa e mōhio nei, hei tauira ko Dr Andreas Heisler – i whakawātea ia i ngā hara i ngā rā tata nei,
he tika tonu, engari i muri i ngā tukanga ture roa rawa atu.
Ā, he kiritaki tonu ia ki ahau i ēnei rā, ā, i whakakorehia tana raihana mahi i te mutunga o Oketopa – i whakakorehia
i tērā tau – nā te mea i tuku ia i tētahi tiwhikete whakawātea kanohi mō tētahi kotiro tekau mā whā tau.
Nō reira, kāore i taea he whakawātea i konei. Kātahi ka puta ngā whakahaere pirihimana tino mātātoa – e mōhio
ana tātou katoa ki tērā, he mea tino whakamīharo rawa atu.
Kua mahia anō ngā whakamātautau whānui i ngā kura, i ngā kura tuatahi. I konei, i Maihof, ka
tuhia tēnei ki roto i te hītori kino o Switzerland.
I te 29 o Hānuere 2021 – i te wā tonu i whakatinanahia ai te here mō ngā kapi-waha puta noa i ngā wāhi katoa – i whakamātauria
ā-ture, ā-kaha rānei ngā tamariki e 374 i te kura o Maihof i Lucerne, nā te mea i puta he hua whakamātautau
pūmau i tētahi tamaiti i roto i ēnei whakamātautau auau.
Ā, ināianei, ko tēnei te mea: me pēhea rā rātou i mahi ai?
I te ata o Paraire, i tukuna he īmēra ki ngā kāinga o ngā mātua e kī ana, "Āe, ka
whakahaere mātou i ēnei whakamātautau i te ahiahi."
Me whakahaere tēnei mō ēnei take. Tēnā whakamōhio mai mēnā kāore koe e whakaae.
Āe, kāore i kite te nuinga o ngā mātua i te īmēra. I te mahi rātou.
Ā, ko tā i tupu i taua wā – i waea mai tētahi kaiako ki ahau i muri mai.
I waea mai ia ki ahau e tangi ana, nā te mea me tatari ia me tōna karaehe kura i mua i te whare
hākinakina – rānei me tatari ia i mua i te rūma whakamātautau.
Ā, kua puta mai i te rūma te tangi o ngā tamariki, nā te mea i whakamātauhia hoki rātou mā te kaha. Mā te kaha!
Me āwhina ia anō ki te pupuri i ngā tamariki kāore i hiahia kia whakamātauria.
I tautokohia rānei i konei te mana motuhake o te tangata?
Ā, kātahi ka mōhio tātou katoa ki ngā mea i pā ki ngā rangatira o te wharekai Walliserkanne.
I mauheretia rātou i roto i tētahi whakahaere pirihimana nui, ā, i whakamahia te kaha nui.
Ā – aroha mai, ka kite koe i konei – kāore au i toro atu ki taku kiritaki ki tōna wharekai, engari me toro atu au ki a
ia ki te whare herehere. I puta tērā i te 31 o Oketopa 2021.
Rānei i te David Gym, kei reira ka kitea e koe te wāhi whakarere kākahu.
Anei tētahi o ngā pirihimana e rima i te wāhi huri kākahu, nāna hoki i ārahi atu ētahi tāngata i waho o te sauna.
E hiahia noa ana ahau ki te whakanoho i tēnei ki te horopaki o te mana motuhake o te tangata, e
ai ki te mea kua whakaurua kē ki ngā ture hauora.
Ā, ko te tūturu, pērā i tā tātou mōhio, ehara i te mea tino whakatumatuma kia
whakaaetia ai kia whakamahi i ēnei tikanga hōia.
Koinei te papamuri. Me mōhio hoki tātou kua whakaurua te mātāpono matua o te rangatiratanga ā-motu ki roto i ngā mātāpono.
Nō reira, ko te Tuhinga 3, Wāhanga 4 o ngā Ture Hauora ā-Ao e whakamana ana i tēnei.
He rangatira ngā kāwanatanga, ā, ka taea e rātou te whakamahi i tō rātou rangatiratanga.
Engari, ki te aha te taumata i whakamahia ai e tō mātou Kaunihera ā-Motu tōna rangatiratanga, hei tauira, i te wā
i mutu ai te āhuatanga ohotata, arā, te tū o te ohotata?
Kāore i hoki ki te noa, engari ki tētahi āhuatanga motuhake.
Ā, i pātai tika tētahi kairīpoata nō te pouaka whakaata o Switzerland: "He aha kāore tātou e hoki ki te noa?"
Ā, ko te whakautu a te Perehitini o te Kotahitanga o Suisa, a Simonetta Sommaruga i taua wā,
ko: "Kāore e taea e mātou te whakatau noa i tērā."
Ko tētahi o ngā kaupapa ko te WHO, e tautuhi ana i tērā āhuatanga ohorere.
Nō reira, kia mārama: ehara tātou i te rangatira motuhake. Ko te WHO e whakatau ana.
Anei hoki, kāore tātou e rangatira: ko te Perehitini ā-Motu e whai ake nei, a Ignazio Cassis, i te whare kōrero, hei
whakautu ki tētahi pātai nā Sandro Protz, i tika ai tana pātai:
Me pēhea ai e pānui ana tātou i ngā niupepa e kī ana kei te piki haere ngā tāngata e whakataua ana hei mate coronavirus e ngā
hōhipera, engari ko te mea pono, nā tētahi aitua motokā, tētahi aitua rori, tētahi atu aitua rānei i uru ai
rātou ki te hōhipera, ā, nā reira rānei rātou e mate ana?
Ānei ka kī te Perehitini ā-Motu: "Āe, he tika. Nā te WHO i mahi pēnei."
I te mate urutā, me whakahaere e ngā whenua katoa tēnei aromatawai i raro i te mātāpono kotahi.
Ā, ka whakamahara mai tēnei ki a tātou katoa mō Shakespeare, i mea ai: "Ahakoa he pōrangi tēnei, he tikanga kei roto."
Koinei te huarahi i konei. He kōrero pōrangi katoa. He para mutunga kore.
Ahakoa he pōrangi, he tikanga kei roto. Nō reira, he tikanga anō kei reira. Nō reira, mēnā
kei reira tonu he tikanga, ka taea ngā mea katoa.
Ā, kāore ngā kōti i te pai ake. Anei, kua whakarāpopototia – e mōhio ana au kua kī kē au i tēnei… me maumahara tonu au
ki a au ia wā – engari ko ngā kōti – pērā i tētahi rēkōta pakaru – kua whakahoki mai ki a au me aku kiritaki:
E te rangatira Kruse, e mōhio ana koe, i te mea kei te haere tonu te mate urutā, me whai whakaaro nui ake
ngā mana whakahaere, ā, me whakaaetia kia pērā rātou.
Ā, kia ū tonu ēnei mana whakahaere ki ngā taunakitanga a te WHO, kāore mātou hei kōti e taea te whakakore i tērā.
Nō reira, i roto i tēnei wā tino roa o te mate urutā, he tata tonu ki te mate urutā mō ake tonu atu – mai i te 31 o Hānuere
2020 ki te 5 o Mei 2023 – he tino whiriwhiringa noa iho tēnei.
Ā, i runga i tēnei tūāpapa whiriwhiria, kua whakakorehia ngā arotakenga anō me ngā whakatikatika – i runga i ēnei take.
Āe, kāore anō kia whakamana motuhake, ahakoa e te Pāremata.
I Switzerland, he pūnaha tā mātou e noho ai te Pāremata o Switzerland hei mana teitei rawa atu o te
kāwanatanga – me ngā tāngata whenua rangatira, āe rānei.
Ā, kāore rātou i whakahaere i tētahi mahi aroturuki, i tētahi mahi tiaki rānei tae noa ki tēnei rā.
He komiti rōia tēnei i whakatūria e au me ētahi hoa mahi, ā, mai i Tihema 2021 kua karanga tonu mātou ki ngā mema pāremata kia
aro nui ki tēnei take motuhake, kia whakamutu i tēnei mate urutā.
Me whakamutu ngā tikanga, ā, me whakahaere he arotake.
Ā, ko te whakautu i riro mai i a mātou: "Āe, ka taea noa e mātou tērā i te mutunga o te mate urutā."
Nō reira, e whakawhirinaki pōrangi ana ngā tāngata ki te mana katoa me te mōhiotanga katoa o te
WHO. Ko tērā, pēnei i taku i kī ai, te tīmatanga.
Ā, kua tino kino ake te āhuatanga katoa nā te mea, kua kōrerotia kē e taku hoa mahi whakaute, a Jürg Vollenweider, kei Switzerland
e herea ana ngā kōti me ngā mana whakahaere e te ture ā-ao.
Mēnā ka whakapono koe he paerewa mahi pai rawa atu ngā taunakitanga a te WHO, arā, koia te mea pai rawa hei mahi, ā, me
mahia ēnei i ngā āhuatanga pēnei, ka herea kia whakamahia ēnei.
Koinei te āhua o nāianei. Kaua hoki e wareware: he Tuhinga 42 tata nei hei paitini i roto i te ture matua o nāianei. E kī ana:
Me tīmata, me whakaoti, me whakamahi hoki ngā tikanga hauora i runga i ēnei ture hauora, me
kore whakaroa, me mārama, me kore whakawāhanga.
Nō reira, kua whakaurua kē ki reira, kua tauritia, ā, kua whakatinanahia pēnei. Āe, nō
reira, ka pātai atu au ki a koe, whakatau māu anō.
E hia rawa ka taea e tātou te whakawhirinaki ki tēnei reta o ngā Ture Hauora ā-Ao ā muri ake nei?
Nō reira, kei a mātou hoki, ā, ko te mea whakamutunga, engari ehara i te mea iti rawa, ko ngā
take o nāianei. I whakahua e au tētahi, ko Dr Dhani.
He toru katoa āna – kua tuku ia i ngā tiwhikete mō ngā take e toru anake, ā, ko tētahi o aua take
i whakahuatia e au, ko te tiwhikete kapi-kanohi.
I roto i ētahi atu tiwhikete e rua, i muri i te aromatawai hohonu, ngā whakamātautau toto me ērā
atu, me ngā haora maha o te tirotiro, ka mea ia:
I tō take motuhake, ka kino te werohanga mō ngā take hauora. Kei te whakawāteahia koe i te werohanga.
Nā tēnei i ārahi ai te Tari Hauora ā-Rohe o Zurich ki te whakapae i a ia mō te hiahia hara – whakapae i a ia mō te hiahia hara
– ā, ki te kī e mōrearea ana tōna mahi i te hauora tūmatanui.
Ko tēnei te rā nei; ehara tēnei i tētahi wā pōuri o mua kāore mātou i mōhio pai ake.
Koinei te āhua o nāianei. He aha ahau e kaha ana ki te whakahua tonu i tēnei?
Hei whakaatu noa i a koe, ahakoa he whakau iti rawa, he whakakaha rānei, ka whakahoki mai i ēnei mea o mua ki te ao
tūturu ā muri ake, ā, ka whakakino ake i te āhuatanga katoa.
Ā, koia tērā te huarahi e tika ana kia tirohia ai te katoa. Kāore hoki he arotakenga anō i Tiamana, ahakoa
kua mārama katoa ngā mea mō te wā roa nā ngā kawa RKI.
Ā, e hiahia ana ahau ki te tohu i tētahi mea e tika ana kia whakamāharatia e ia mema pāremata o Switzerland.
Ahakoa i mua i a Trump, ahakoa i mua i a Trump, i whakaputa te komiti iti o te Whare Māngai o Amerika i tana pūrongo
whakamutunga i te 4 o Hakihea 2024, i muri tata iho i te rua tau o ngā uiuitanga – arā, i tutuki i a rātou ā
rātou haepapa uiui – ā, he mea tūmatanui ēnei uiuitanga katoa, ā, ka taea te uru ipurangi.
Ā, i reira, i te whārangi tuatoru, e kī ana mārama rawa atu, nā ngā take tōrangapū anake i ārahi i ēnei katinga kura me
ngā tikanga katoa i mahia, kāore he take hauora, he take pūtaiao rānei, ā, he kino ake ēnei tikanga i te huaketo anō.
Ka tūtohu ahau kia pānui koe i tēnei, engari i runga ake i ngā mea katoa, ka tūtohu ahau
kia pānuitia e ngā mema katoa o te Pāremata.
Engari, he aha tā te Kaunihera ā-Motu e kī ana mō tēnei whakarerekētanga ki ngā ture hauora?
E ai ki a ia, he whakarerekētanga hangarau iti noa ēnei, kāore he pūtea tāpiri e hiahiatia ana, kāore he panoni ki te
ture, ā, kāore rawa he here i te rangatiratanga o Switzerland.
Ā, koia te take kāore he take kia whai kōrero ngā tāngata o Switzerland, ā, ko te tino pai,
kāore hoki e hiahiatia kia whai kōrero te Pāremata.
He aha te tūnga whakahē? Ā, anō hoki:
Tēnā koa tirohia te whārangi kāinga o te "Aktionsbündnis Freie Schweiz" (Rōpū Mahi mō te Switzerland Motuhake) kia kite ai koe i
ā mātou kōrero taipitopito me ngā uiui kua whakaputaina e mātou ki reira, otirā ngā kōrero a te "Aktionsbündnis Freie
Schweiz" anō, kei reira ka whakamārama taipitopito mātou.
Nā reira, hei whakarāpopoto: Ka taea e tātou, ā me whakatau e tātou:
Ka whakakaha, ka whakapūmau hoki ēnei whakarerekētanga IGC i te āhua ture o nāianei, hei kino
mō te iwi whānui, hei painga mō te umanga rongoā.
Ā, he āhuatanga mana whakahaere katoa tō te mea katoa. He māmā noa iho. Kua whakaaturia e mātou tēnei i ngā taipitopito.
He hōtaka tūturu tēnei hei whakakore i ngā paerewa kounga katoa mā te arorau hōia.
Ko te mea katoa e tautuhia ana e te arorau hōia. Kei te tū tētahi āhua ohorere ā-motu katoa.
Ka whakaaetia ngā mea katoa, tae atu ki ngā whakaaetanga ohorere me te kore whakamātautau haumaru.
Kāore he kōwhiringa hei whakatika. Nō reira, i te wā ka whakataua tērā āhua ohorere, kāore
he whakaritenga mō tētahi tikanga whakatika.
Ko ēnei mea katoa, pēnei i taku kī, e hē ana ki ngā painga o te iwi.
Ā, he hōtaka whakahaere kī-katoa e tino hē ana ki tā mātou mōhiotanga ki te kāwanatanga –
ahakoa kua raru kē ngā ture hauora o nāianei.
Ā, i runga i tēnei tūāpapa, ka kitea e tātou ngā take tino hira i konei. Ko tērā e whā i roto i
te rima. Ka tae au ki te tuarima i te wā poto.
Ko te tuatahi, me mōhio koe ki tēnei anake mēnā ka titiro koe ki ngā rā o mua:
Aha, kāore e herea ana te mana whakatau me te āheinga a te Tumuaki-Mātāmua ki te whakapuaki i tētahi ohorere hauora,
ā, i runga i ngā wheako o mua, kāore hoki e whakawhirinaki ki tētahi pūnaha whakatika; engari, kei te whakawhānuihia.
Ka taea e ia tēnei mahi māna anō. Ka taea hoki e ia te whakakore i ngā whakataunga a tōna ake rōpū mātanga,
me te whakakore hoki i te whakaaro o te whenua e pā ana.
Ko tērā te take tuatahi. Ka ara ake ngā mataku ka puta anō he mate urutā whakawhānui, roa, kāore i te whakarite.
Ko te tuarua: ka taea e te Tumuaki-Mātāmua te whakapuaki ko ēhea hua e whakaarohia ana e te
WHO he mea tika hei whawhai i te mate urutā.
Ināianei, whakaarohia he whenua e kī ana, "Ka mahia e mātou ngā mea i tētahi huarahi rerekē."
Ka tae mai tonu ngā pārongo: Tū tonu, hei tauira, he mōrearea a Switzerland ki te ao nā
te mea kāore ia e whakamahi ana i ēnei hua.
He tino māmā noa iho, ko te mana tūturu, ā, ko tēnei tonu te aronga o ngā paerewa mahi pai rawa atu e mahi ana i
konei, kāore he mana whakahaere, kāore he mana hōia tūturu e hono ana ki a ia. Engari tatari mō te take whakamutunga.
He pūnaha pūtea anō. He take nui tērā.
Engari, i te nuinga, me kī ko te tirohanga a te WHO me ngā whenua mema e aki ana, me tautoko ā-pūtea ngā whenua rawakore, ngā
whenua o te Tonga o te ao, otirā a Āwherika, me tautoko hoki rātou mā te mōhiotanga me ngā taputapu whakaputa, kia
whai painga hoki rātou i ngā werohanga me ngā matū werohanga.
Ko te tikanga, ā muri ake nei, ehara i te mea me utu noa mātou mō ngā rahinga nui rawa o ngā werohanga kua
hokona e mātou, engari me utu hoki mō ētahi atu whenua.
Hei kōrero noa, inanahi rānei i tērā rā i mua, i puta he pūrongo e kī ana kāore tonu te Kaunihera ā-Motu o Switzerland, ahakoa ngā
uiuitanga a te paremata, e whakaae ki te whakaputa i ngā tatauranga pūtea tika mō te
nui kua pau ki ngā matū i hangai ki te mRNA.
He tino kore e whakaaetia tēnei. Me mahi ngā mema katoa o te Pāremata. Me whakaputa e te Kaunihera ā-Motu ēnei tatauranga.
E hia tā mātou i utu ai mō tēnei taonga kore whaihua, tēnei mea kāore he uara?
Ahakoa pēhea, ehara tēnei i te matū e whai painga hauora mārama ana; he tino rerekē, ā, ka rongo tātou ā muri ake nei.
Āe, ā, kei reira he rārangi katoa o ngā herenga tāpiri – i raro i te taitara o ngā pūkenga matua, ngā herenga matua, ngā herenga
taketake rānei – e pā ana ehara i te taumata ā-motu anake, engari anō hoki ki ngā taumata ā-rohe me ngā taumata ā-kainga.
Ā, i reira ka kī noa te Kaunihera ā-Motu, āe, ka taea e mātou te hipoki i tērā me ngā rauemi kei a mātou ināianei.
Nō reira, he aha te wāhanga tino mōrearea? Kua tino whakamārama kē a Jürg Vollenweider i tēnei.
E pā ana tēnei ki te take rangatiratanga mō ngā pārongo me te whakamārama.
Kua huna i te mutunga rawa o te rārangi wā – ā, mō te mutunga, e tohu ana hoki ahau ki tētahi tuhinga kei konei, i te Āpitihanga
1, i te Tāpiritanga 1, i te wāhanga Ngā Pūkenga Matua, kāore e kitea, kāore koe e aro ki reira, i roto i te kupu
'whakawhitiwhiti kōrero mō ngā tūraru', tae atu ki te whakahaere i ngā pārongo hē me ngā pārongo teka.
Kua whakamārama pai a Jürg Vollenweider, kāore mātou e whakawhirinaki ki tēnei whakatakotoranga mata noa
iho, engari me hoki anō ki te hītori o te putanga mai o tēnei whakatakotoranga i te wā e whakamāramahia ana.
Ā, i runga ake i ngā mea katoa, me whakaae tātou kua roa kē tēnei āhuatanga.
Kua roa e whakatinanahia ana tēnei mana whakahaere, tēnei rangatiratanga mōhiohio a te WHO,
ā, he tini tauira mutunga kore ā mātou mō tēnei.
Tīmatanga me ngā mōhiohio katoa mō te tino mōrearea o te āhuatanga mate urutā me ngā mahi e tika ana kia mahia e tātou.
Engari, ki konei, e hiahia ana ahau ki te tohu poto, i te marama o Hui-tanguru 2020, i whakakotahitia e te WHO ngā
kamupene pāpāho pāpori me ngā kamupene hangarau matua katoa.
I tae ia ki ngā tari o Facebook, i karanga ia i te katoa ki reira, ā, ka mea ia, 'Nō reira, ānei
ngā ture. Ka tuhi tātou i tētahi kirimana ināianei.'
Ka whakarite koe kia kore e wātea i runga i ō papa he pārongo kē atu i ngā mea i tukuna e mātou.
Ā, i whakahokia ēnei hui ia marama mā te ipurangi, kāore anō kia hui ā-tinana. He aha tā tātou e kōrero nei?
Kei reira a Google, a Facebook, a Amazon, a YouTube, a Instagram, he rārangi katoa e tata ana ki te 50 o ēnei papanga pāpāho
pāpori – arā, ko te ao katoa o ngā pāpāho pāpori ipurangi.
Kua whakarāpopototia pai tēnei e ngā kairangahau. Mēnā he tangata e hiahia ana ki te
puna, ka powhiria ia ki te whakapā mai ki ahau.
Āe, ā he aha ai e tino whakatumatuma ai tērā?
Tuatahi rawa atu, e mōhio ana tātou he mātāpono matua te rangatiratanga ki te whakaputa whakaaro, te rangatiratanga ki te
whiwhi pārongo me te rangatiratanga mātauranga, ā, mā ēnei ka taea e tātou, hei tāngata whenua, te mahi i roto i
te anga pōtitanga, ā, ka āwhina hoki i te tōrangapū me te tukanga whakatau kaupapa tōrangapū kia mahi.
Ā, kia taea ai e mātou te whakatau i runga i ngā mōhiohio mō tō mātou ake hauora.
He kino kē tērā, ā, kua tino whakamārama kē.
Heoi, he tino tino whakapohehe rānei, he whanaunga rānei, he hāngai rānei mō te whakatau ā-pōti.
I kite mātou i tēnei pōti. I whakaaetia mātou kia pōti toru ngā wā i Switzerland.
I whakaaetia mātou kia pōti mō te ture COVID-19 mā mātou anō. Ā, i puta tonu ki a mātou te hua tata rite.
I whakahē te 40% i tēnei ture COVID-19, ko te 60% anake i whakaae.
Āe, mēnā kei runga tonu ngā paearu aromatawai kua whakaaturia ki te iwi i tētahi whatunga teka, kāore e
taea e ngā tāngata whenua te whakatau tika i te pou pōti.
Engari ehara tērā i te mea katoa. He mōrearea tā mātou – he mārama tēnei – mō te mahi a te kāwanatanga ture katoa.
Kei te noho tonu mātou i roto i tētahi demokarata e hāngai ana ki te mātāpono matua o te wehenga o ngā mana.
Me aroturuki ēnei mana i a rātou anō, me whakahaere i a rātou anō, me whakatika i a rātou
anō, i runga i ngā pārongo i kohia motuhake.
Ā, mēnā ka whakaparuparu koe i tēnei pūnaha, ā, ka whakahou anō i runga i te puna kōrero kotahi e whakatau ana he aha te pono, he
aha te teka, ka whakaparuparu koe i te pūnaha kāwanatanga katoa.
Ka puta noa ka mea te Pāremata, 'kāore e taea e mātou te whakamana i tērā, nā te mea kei te kī tonu te WHO he mate urutā ā-ao.'
Rānei ka puta pea ka whakapae mai ngā kōti katoa ki ahau me aku tūroro mō:
Aroha mai, engari kei waenganui tonu mātou i te mate urutā, ā, kua whai ngā mana
whakahaere i ngā taunakitanga a te WHO, me ērā atu.
Arā, kei te whakahaerehia tātou i tawhiti.
E whakahaere ana i tawhiti e te WHO, kāore he hēkeretari hōia e whai wāhi ana, engari nā te mea anake e whakarere ana ā mātou
rangatira kāwanatanga matua ki te tirotiro motuhake, rangatira hoki i ngā pārongo, ā, ka whakapono hē rātou
he kore hē te WHO, kāore e taea te hē, ā, he tika tonu.
Ā, e mōhio ana mātou kāore he tangata i te ao katoa e kore e hē, kāore rawa e hē, ā, he tika tonu. Ngā mihi.
He tino kore e whakaaetia tēnei, ā me whakakahore i runga i ngā kupu kaha rawa atu, i runga i te āhuatanga ture o nāianei.
Āe, kāore anō ēnei mea katoa kia ranea māku, ina whakaaro ki ngā mahi whakamataku i mahia mutunga iho ki te iwi mā te whakapono i
a koutou, i a tātou katoa, ki tētahi mōrearea kāore i tino noho, me te hoko i tētahi rongoā hei mea tino
hira, kāore he kōwhiringa kē, ā, kāore he take haumaru.
He teka tēnei ki te taupori katoa.
Ā, he aha te take e hāngai ai tēnei ki ēnei āhuatanga? He aha te take i tino hira ai? He mea māmā noa iho.
Kei te mahi mātou ki tētahi matū e tika ana kia kīia he whakamātautau, iti rawa atu.
Kāore i mōhiotia i mua e te tangata he aha kei roto i ēnei, ā, kāore hoki i mōhiotia i mua e te tangata he
aha te pānga o ēnei matū e hangai ana ki te mRNA. He tauira matua tēnei o tētahi whakamātautau.
Mō tērā āhuatanga, kei a mātou ngā tikanga here e hāngai ana i roto i te ture ā-ao me tō mātou ake Ture Whakaminenga
ā-Motu, Wāhanga 10, Parakarū 3, i roto i te anga o te ture ā-ao me te anga o te aukati i te whakamāhēhē.
Ā, kua whakamārama ātaahua tēnei i konei i roto i te Tiriti ā-Ao mō ngā Tika Tangata ā-Iwi me ngā Tika Pōti.
He ture ā-ao tino here tēnei, ā, ka pā anō hoki i te wā o tētahi ohorere tūmatanui e whakatumatuma
ana i te oranga o te motu, ā, kua whakataua ā-ture.
Kāore he whakawāhanga ki tēnei ture taketake. Kāore e taea te whakamātautau hauora, whakamātautau pūtaiao rānei i tētahi
tangata mehemea kāore tōna whakaaetanga ā-tangata, kāhore rawa.
Ā, ahakoa pēnā, i whakaae ngā kāwanatanga, ngā paremata me ngā kōti – i whakaae tonu.
Ki ahau nei, koinei te kitenga nui rawa, te mea whakamataku rawa i puta mai i ēnei tau pōuri
katoa, i ēnei tau o te raru i raro i te Korona.
Ka whakakore noa iho ēnei māramatanga taketake, ko ngā hua whakamutunga o te Pakanga Tuarua o te Ao, ā, me tirohia i raro i
te Waehere o Nuremberg, i te wā tuatahi ka taea, nā te mea anake e hiahia ana ētahi
kaihanga rongoā ki te hoko i ā rātou hua werohanga.
Ka mutu ai mātou ki hea mēnā ka haere tonu mātou ki te whakaae ki tēnei, ā, kāore mātou e aro ki a ia?
He hara ki te tangata kua tupu.
He hara ki te tangata katoa nā te WHO i mahia, ā, ahakoa tōna whakaaro pai ake, kua ārahi i a tātou kia whakapono ki tētahi
mōrearea kāore rawa i noho, ā, kei te haere tonu tēnei tae noa ki ēnei rā, ā, e akiaki ana i a tātou kia whakapono
kāore he kōwhiringa kē atu i ngā hua e kino ana, e mōrearea ana.
Ā, mō tēnei take anake, me tango tātou i tō tātou whakawhirinaki ki te WHO.
Hei whakarāpopoto, he aha ngā mea ka taea e tātou te tūmanako i ēnei whakarerekētanga ki ngā Ture Hauora ā-Ao?
He hōtaka tēnei mō te whakakore whakarere i ngā paerewa kounga katoa, ahakoa i te rāngai rongoā, i te ao pāremata rānei.
He hōtaka tēnei i hangaia hei whakapohehe i te taupori i ngā wā katoa. He hōtaka tēnei i hangaia
hei whakatinana i ngā hiahia rongoā i ngā wā katoa.
He hōtaka e āhei ai te wehewehe o ngā mana tiaki i ngā tika taketake kia whakakorehia ohorere, kia puta ai he āhua ture, me
ngā here tino nui ki te rangatiratanga me te mana motuhake, me ngā tūraru kāore e taea te tatau ki te hauora
me te ōhanga, ā, tae noa atu ki ngā hara ki te tangata.
Arā, kāore rawa e hāngai ki tō tātou pūnaha ture matua.
Me whakahē tēnei, ā, me kī: "Kātia!" Āe rā, ā, kua tae au ki te mutunga.
Ki taku whakaaro me whai tikanga whakahaere tātou, me whai kawenga a te WHO, me whai pūnaha tirotiro me te taurite.
Me whakakore hoki i te whakaaro tawhito e mea ana me whakawhiwhi ārai ture mutunga kore ki ēnei tāngata.
Nō tēnei take, e tūtohu ana kia hainatia e koe ngā petihana e rua hei tikanga ohorere.
E rua ngā petihana e huri ana i Switzerland.
E hiahia ana tētahi ki te whakatika i te raru i tōna pakiaka, ā, ki te wehe i te WHO.
E patu ana taku ngākau mō tēnei petihana, i whakaritea whakamīharo e te EDU.
Ā mātou, ko te Kotahitanga Mahi mō te Switzerland Koreutu, e hiahia ana ki te pātai atu ki a koe: mēnā ka whakatau koe ki te
mahi i muri i tēnei hui, tēnā koa toro ki tō mātou paetukutuku, ā, kia mātua hainatia e koe tēnei petihana, ka
taea hoki e koe te hainatanga mai i Tiamana, mai i tētahi atu whenua rānei. He mea noa iho:
Me whakakore e te Kaunihera ā-Motu ēnei whakarerekētanga. Mā tēnei ka whiwhi wā mātou mō ngā hikoinga
katoa e whai ake nei. Ā, koinei te mutunga o āku kōrero.
Ngā mihi nui. Ka hari mātou ki te matapaki anō i te tangohanga atu i te WHO i tētahi atu wā.
Nā, pēnei i kī a Gorbachev i mua, kua rite mātou ki te ako i ngā akoranga o te hītori.
Kua roa kua ako mātou i ngā akoranga o te hītori, ā, kāore mātou e hiahia kia herea kia
whakahou anō i aua mea ahakoa ngā āhuatanga katoa.
Ngā mihi nui mō tō aro.