WEBVTT 00:00.000 --> 00:09.053 Konfli a nan Vyetnam te kòmanse lè yo te deklare endepandans nan Vyetnam anba Ho Chi Minh an 1945. 00:09.053 --> 00:22.060 Lafrans, ansyen pouvwa kolonyal la, te eseye mete peyi a anba kontwòl li ankò nan sa yo rele Lagè Endochin nan (1946-1954). 00:22.060 --> 00:30.230 Sa a se etonan, paske Lafrans – tankou anpil lòt peyi, kòm yon leson li te aprann nan Dezyèm Gè Mondyal la, ki 00:30.230 --> 00:37.920 te pran 60 milyon lavi – te siyen entèdiksyon Nasyonzini sou itilizasyon fòs la 24 oktòb 1945. 00:37.920 --> 00:47.827 Atik 2 di: "Tout Manm yo dwe evite nan relasyon entènasyonal yo menase oswa itilize fòs kont entegrite teritoryal 00:47.827 --> 00:58.280 oswa endepandans politik nenpòt leta, oswa nan nenpòt lòt fason ki pa ann akò ak objektif Nasyonzini yo." 00:58.280 --> 01:05.920 Sepandan, ak sipò Etazini, Lafrans te deklanche pwochen lagè a jis yon ane apre. 01:05.920 --> 01:14.853 Nan fen lagè a, peyi a te divize an Vyetnam Nò ak Vyetnam Sid, ak espwa pou eleksyon lib ak reyinyon nan yon fiti prè. 01:14.853 --> 01:25.320 Sepandan, akò sa a te vyole – e avèk èd Sèvis Sekrè Ameriken an, CIA a, yo te etabli yon kont-prezidan nan Vyetnam disid. 01:25.320 --> 01:35.968 Kòm yon Katolik, li te pran apre sa aksyon ki te trè brital kont sipòtè kominis Prezidan Vyetnam di Nò Ho Chi Minh ak Boudis yo. 01:35.968 --> 01:45.520 Sitiyasyon an te vin konnen atravè lemond sitou atravè oto-imolasyon yon mònk Boudis nan Saigon an 1963. 01:45.520 --> 01:52.793 Nan 2 Novanm 1963, CIA a te asasinen pwòp kont-prezidan li. 01:52.793 --> 01:59.904 Nan 22 novanm menm ane a, Prezidan Etazini John F. Kennedy te tou asasinen. 01:59.904 --> 02:05.824 Yon ti tan anvan sa, li te planifye pou l retire tout konseye ameriken yo nan Vyetnam disid. 02:05.824 --> 02:08.494 Yon koneksyon? 02:08.494 --> 02:19.361 Nan mwa Oktòb 1963, jis plis pase yon mwa anvan lanmò li, Kennedy te kòmanse tou retire twoup ameriken yo nan Vyetnam. 02:19.361 --> 02:27.527 Nan yon memorandòm ofisyèl ki date 11 oktòb 1963, li te bay lòd pou retire mil pèsonèl 02:27.527 --> 02:32.576 militè ameriken nan Vyetnam anvan fen ane a. 02:32.576 --> 02:40.433 Robert McNamara, Sekretè Defans nan kabinè John F. Kennedy a, pita te deklare ke Kennedy t ap 02:40.433 --> 02:45.986 retire nèt nan Vyetnam si li te toujou vivan. 02:45.986 --> 02:54.965 Avèk politik sa a, sepandan, Kennedy te pwovoke konplèks militè-endistriyèl la ak sèvis sekrè Etazini yo. 02:54.965 --> 03:07.352 Sa yo te gen pou objektif elaji dominasyon Etazini atravè plis lagè agresyon ak entèvansyon militè, enkli nan Vyetnam ak Kiba. 03:07.352 --> 03:16.860 Se egzakteman pou sa envazyon Bay of Pigs nan Kiba te fèt an 1961 – men li echwe. 03:16.860 --> 03:26.753 Sa te yon operasyon militè kache pa CIA a ki te gen pou objektif ranvèse Prezidan Kiben Fidel Castro. 03:26.753 --> 03:36.760 Kennedy te revoke Direktè CIA a, Allen Dulles, epi li te anonse entansyon li pou demantibile estrikti pouvwa ki te anndan CIA a. 03:36.760 --> 03:43.173 Objektif li te pou mete CIA a anba kontwòl politik ankò. 03:43.173 --> 03:52.020 Nan rechèch pou moun ki dèyè asasinay Kennedy a, tras la mennen san okenn dout nan sèvis sekrè Etazini. 03:52.020 --> 03:56.416 Istorian Swis Dr Daniele Ganser fè kòmantè: 03:56.416 --> 04:04.740 Nan opinyon mwen, asasinay Kennedy te lòd pa Allen Dulles. 04:04.740 --> 04:09.960 Allen Dulles te direktè sèvis sekrè Ameriken an, CIA a. 04:09.960 --> 04:15.800 Richard Bissell se responsab operasyon kachèt nan CIA a. 04:15.800 --> 04:18.910 Se gason dwat Allen Dulles la. Epi li revoke toulede yo. 04:18.910 --> 04:27.333 Yo toulede te kwè ke Kennedy te yon risk sekirite pou Etazini ak pou enterè enperyal Etazini. 04:27.333 --> 04:36.003 Paske yo te panse ke si li pa t atake, pa egzanp kont Fidel oswa kont Kiba, si li pa t atake kont Vyetnam, si li pa t 04:36.003 --> 04:40.832 fè lagè – lè sa a sipremasi Ameriken nan mond lan ta enposib. 04:40.832 --> 04:51.520 Kèk èdtan apre asasinay John F. Kennedy, yo te fè Lyndon B. Johnson pran sèman kòm nouvo Prezidan Etazini abò Air Force One. 04:51.520 --> 04:56.764 Johnson te konsa monte nan tèt politik Etazini san li pa t eli. 04:56.764 --> 05:04.680 Johnson te mete fen nan politik lapè Kennedy a epi li te mennen Etazini nan lagè kont Vyetnam dinò. 05:04.680 --> 05:13.103 Nan lane 1968, te gen plis pase 500,000 sòlda ameriken ki te estasyone nan Vyetnam. 05:13.103 --> 05:23.200 CIA a te patisipe anpil nan lagè sa a e li te mennen anpil operasyon politik ak militè kache. 05:23.200 --> 05:26.784 Allen Welsh Dulles te chèf CIA a. 05:26.784 --> 05:32.979 Avèk Dulles, youn nan prensipal sispèk nan asasinay Kennedy a te chita sou komisyon ankèt la. 05:32.979 --> 05:42.057 Li menm ak frè li, John Foster Dulles, te gen lyen fanmi ak David Rockefeller e yo te ko-fondatè Konsèy sou Relasyon Etranje. 05:42.057 --> 05:51.963 Allen Dulles, yon mason degre 33, te tou yon manm konsèy administrasyon CFR la soti 1927 rive 1969. 05:51.963 --> 05:59.436 Lyndon B. Johnson (Prezidan soti 1963 rive 1969) Johnson te yon mason tou. 05:59.436 --> 06:08.636 Li te rantre nan Johnson City Lodge No. 561 nan Texas an 1937 e li te tou yon manm Janus Masonic Lodge. 06:08.636 --> 06:18.529 Nan dat 2 Out 1964, yon ti konfwontasyon te fèt nan dlo teritoryal Vyetnam di Nò, nan Gòlf Tonkin, ant bato lagè USS Maddox 06:18.529 --> 06:24.530 ak plizyè bato vit Vyetnamyen di Nò ki te ekipe ak zam lejè. 06:24.530 --> 06:32.633 Men nan nwit 4 Out la, nouvo Prezidan Johnson te anonse ke Etazini te sibi yon atak ankò nan jounen an. 06:32.633 --> 06:36.490 Kounye a, yo ta dwe goumen pou asire lapè. 06:36.490 --> 06:44.930 Plizyè ane apre, nan Desanm 2005, NSA te admèt ke ensidan Gòlf Tonkin te fabrike. 06:44.930 --> 06:49.250 Paske USS Maddox pa t la ankò nan zòn nan. 06:49.250 --> 06:54.356 Lè yo te fè sa, yo te ekspoze Prezidan Johnson kòm yon kriminèl de lagè. 06:54.356 --> 07:03.107 Sa pa t gen okenn konsekans, paske menm jodi a yo toujou ap envante oswa fabrike rezon pou lagè – 07:03.107 --> 07:09.106 tankou nan Irak, Libi, Yougoslavi, Siri, Yemèn ak sou sa. 07:09.106 --> 07:15.050 Pwovokasyon, pwomès kase ak manti medya yo prezan toupatou. 07:15.050 --> 07:21.683 Kriminèl lagè ki toujou vivan yo, tankou Bush, Cheney ak Colin Powell, p ap pote devan lajistis. 07:21.683 --> 07:33.030 Etazini pa t janm kondane ofisyèlman, menm si li te vyole plizyè fwa entèdiksyon sou vyolans li te siyen an 1945. 07:33.030 --> 07:35.703 Retounen nan ane 1964: 07:35.703 --> 07:44.383 Medya yo te gaye manti gouvènman ameriken an sou lagè a, konsa yo te pouse Ameriken ki pa t sispèk anyen nan yon lagè devastatè. 07:44.383 --> 07:49.776 Twa milyon Vyetnamyen ak 58,000 sòlda Ameriken mouri. 07:49.776 --> 07:55.429 Te gen vyòl, dekapitman, tòti – menm jan ak nan tout lagè. 07:55.429 --> 08:00.428 Sa ki te espesyal se te ke jounalis etranje yo te kapab deplase lib e libè nan epòk sa a. 08:00.428 --> 08:06.443 Yo te kreye imaj otantik sou lagè a ke nou pa wè ankò jodi a. 08:06.443 --> 08:14.999 Oswa èske nou janm wè foto ki soti Afganistan oswa Irak ki montre Etazini ak peyi NATO yo ap komèt krim de gè? 08:14.999 --> 08:24.328 Nan epòk sa a, Etazini t ap goumen ak napalm, yon melanj petwòl kolan ki lakoz gwo boule. 08:24.328 --> 08:32.876 Menm bagay la aplike pou defolyan Ajàn Orange la, ki te lakòz gwo defòmasyon nan jenerasyon ki vin apre yo. 08:32.876 --> 08:39.862 Nan ane apre lagè a, yon lòt 400,000 Vyetnamyen te mouri kòm rezilta. Konparezon ak jodi a: 08:39.862 --> 08:46.567 Jodi a, nou pa wè okenn imaj nan medya prensipal yo sou zam ki osi deziman ke iranyòm 08:46.567 --> 08:50.463 epwize nan lagè OTAN yo soti Irak rive Siri. 08:50.463 --> 08:52.483 Men se pa tout. 08:52.483 --> 09:00.743 An 1964, Etazini te atake tou peyi vwazen Laos, li te lage 2 milyon tòn bonm. 09:00.743 --> 09:06.490 Sa egal a yon chaj avyon chak uit minit pandan nèf ane. 09:06.490 --> 09:17.470 Nan lane 1969, Kambòdj te atake tou – okòmansman ak rejis deplwaman avyon fo ki te pretann yo t ap goumen nan Vyetnam. 09:17.470 --> 09:24.190 Twa lagè ilegal sa yo te fèt san manda Nasyonzini epi an vyolasyon entèdiksyon Nasyonzini sou itilizasyon fòs. 09:24.190 --> 09:31.021 Depi 1967, imaj lagè ak repòtaj ki soti nan Vyetnam te ranfòse mouvman lapè hippie a ak mouvman 09:31.021 --> 09:34.938 dwa sivil la ki te dirije pa Martin Luther King. 09:34.938 --> 09:40.276 Selebrite tankou boksè Muhammad Ali te eksprime kritik yo san okenn ezitasyon. 09:40.276 --> 09:50.796 Li te di, "Moun blan ap voye moun nwa pou goumen ak moun jòn pou pwoteje peyi yo te vòlè nan men moun wouj yo." 09:50.796 --> 09:54.970 Kidonk, Etazini te finalman oblije negosye yon trete lapè. 09:54.970 --> 09:59.813 Nan lane 1975, apre onz ane, Lagè Vyetnam nan te fini.