Etumba na Vietnam ebandaki ntango lipanda elobamaki na Vietnam na mobu 1945 na nse ya bokambi ya Ho Chi Minh.
France, nguya ya kala ya bokonzi ya bapaya, na sima emekaki kozongisa mboka na nse ya bokonzi na yango na
etumba oyo babengaki Etumba ya Indochine (1946-1954).
Ezali likambo ya kokamwa mpamba te France – lokola bikolo mosusu ebele, lokola liteya oyo bazwaki na Etumba ya Mibale ya Mokili
Mobimba, oyo ebomaki bato milio ntuku motoba – etyaki maboko na mokanda ya ONU oyo epekisaka
kosalela makasi na mokolo ya 24 sanza ya zomi 1945.
Article 2 elobi boye: "Ba Membres nionso basengeli komibatela na boyokani na bango ya mikili na mikili, na kokanela to kosalela
makasi mpo na kobuka bomoko ya mabele to bonsomi ya politiki ya ekolo moko, to na lolenge mosusu
nyonso oyo eyokani te na mikano ya Lisanga ya Bikolo."
Kasi, na lisungi ya Etats-Unis, France ebandisaki etumba ya sima kaka mbula moko na sima.
Na suka ya etumba, mboka ekabwanaki na Vietnam ya Nɔ́rdi mpe Vietnam ya Súdi, na elikya ya maponami ya
bonsomi mpe kosangana lisusu na mikolo ezali koya.
Kasi, boyokani wana ebukanaki – mpe na lisalisi ya service secret ya Amerika, CIA,
bakitisaki président mosusu na Vietnam ya Sudi.
Lokola mokatoliko, na sima asalisaki bato na ye básala makambo ya mabe mpenza mpe ya nkanda na batomboki ya bokomuni ya
Prezida ya Vietnam ya Nola, Ho Chi Minh, mpe na baboudisti.
Likambo yango eyebanaki na mokili mobimba mingi mpenza na nzela ya komitɔkisa na moto ya moko
ya bamonkɛ́ ya Bouddha na Saigon na mobu 1963.
Na mokolo ya 2 Novɛ́mbɛ 1963, CIA abomaki prezidá na bango moko ya kotɛlɛmɛla.
Na mokolo ya 22 sanza ya zomi na moko ya mobu yango moko, Prezida ya Amerika John F. Kennedy mpe abomamaki.
Mwa moke liboso, akanaki kolongola batoli nyonso ya Amerika na Vietnam ya Sudi.
Boyokani?
Na sanza ya zomi ya mobu 1963, pene na sanza moko liboso akufa, Kennedy mpe abandaki kolongola basoda ya Amerika na Vietnam.
Na mokanda ya Leta ya mokolo ya 11 sanza ya zomi 1963, apesaki mitindo ete basoda nkoto moko ya
Amerika bávanda na Vietnam te liboso mobu esila.
Robert McNamara, Ministre ya Défense na cabinet ya John F. Kennedy, alobaki na sima ete Kennedy alingaki
kolongwa mobimba na Vietnam soki azalaki naino na bomoi.
Kasi, na politiki oyo, Kennedy asilikisaki lisanga ya basoda mpe ba-industriel mpe ba services secrets ya Amerika.
Mikano na yango ezalaki ya kokómisa bokonzi ya Amerika monene koleka na nzela ya bitumba mosusu ya
botɛmɔli mpe bokoti ya basoda, ata mpe na Vietnam mpe Cuba.
Yango mpenza nde ntina oyo botumoli ya Bay of Pigs na Cuba esalemaki na 1961 – kasi elongaki te.
Oyo ezalaki opération secrète ya basoda ya CIA na mokano ya kobwaka Président ya Cuba, Fidel Castro.
Na sima, Kennedy alongolaki Mokonzi ya CIA, Allen Dulles, mpe asakolaki mokano na ye ya
kobuka bibongiseli ya bokonzi na kati ya CIA.
Mokano na ye ezalaki ya kozongisa CIA na nse ya bokonzi ya politiki.
Na boluki ya bato oyo bazalaki sima ya liwa ya Kennedy, bilembo ememi polele na service secret ya Amerika.
Molukiluki ya masapo ya Suisse, Dr Daniele Ganser, alobi:
Na makanisi na ngai, ebomama ya Kennedy etindamaki na Allen Dulles.
Allen Dulles azalaki mokambi ya service secret ya Amerika, CIA.
Richard Bissell azali mokonzi ya misala ya kobombana na CIA.
Yango nde loboko ya mobali ya Allen Dulles. Mpe alongolaki bango mibale na mosala.
Bango mibale bandimaki ete Kennedy azalaki likama mpo na bokengi ya Etats-Unis mpe mpo na
matomba ya bokonzi ya Amerika na mokili mobimba.
Mpo bakanisaki ete soki abundaki te, na ndakisa, na Fidel to na Cuba, soki abundaki te na Vietnam, soki
abundaki etumba te – bongo bokonzi ya Amerika na mokili mobimba elingaki kozala lisusu te.
Ngonga moke sima ya kobomama ya John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson alapaki ndai lokola Prezida ya
sika ya Amerika na kati ya mpepo Air Force One.
Na boye, Johnson amataki na likoló ya politiki ya Amerika kozanga koponama.
Johnson asilisaki politiki ya kimya ya Kennedy mpe akotisaki Etats-Unis na etumba na Vietnam ya Nola.
Na mobu 1968, basoda ya Amerika koleka 500 000 bazalaki na Vietnam.
CIA ekɔtaki makasi na etumba oyo mpe esalaki misala ebele ya kobombana ya politiki mpe ya basoda.
Allen Welsh Dulles azalaki mokonzi ya CIA.
Elongo na Dulles, moko ya bato oyo bazalaki kotalela mingi lokola basali ya bobomi ya Kennedy, afandaki na komite ya ankɛtɛ.
Ye ná ndeko na ye ya mobali John Foster Dulles bazalaki na boyokani ya libota na David Rockefeller mpe bazalaki bato
oyo babandisaki elongo Conseil sur les Relations Extérieures.
Allen Dulles, Freemason ya degré ya 33, azalaki mpe membre ya komite ya bakambi ya CFR kobanda 1927 kino 1969.
Lyndon B. Johnson (Prezidá banda 1963 kino 1969) Johnson azalaki mpe Franc-maçon.
Akɔtaki na Johnson City Lodge No. 561 na Texas na mobu 1937 mpe azalaki lisusu membre ya Janus Masonic Lodge.
Na mokolo ya 2 sanza ya mwambe 1964, bitumba moke esalemaki na mai ya teritware ya Vietnam ya Nola, na Golfe ya Tonkin,
kati na masuwa ya bitumba USS Maddox mpe masuwa mingi ya mbangu ya Vietnam ya Nola oyo ezalaki na bibundeli ya pɛpɛlɛ.
Kasi na butu ya mokolo ya minei sanza ya mwambe, Prezida ya sika Johnson asakolaki ete
Etats-Unis babundisaki yango lisusu na mokolo wana.
Sikawa esengeli bango babunda mpo na kozwa kimia.
Mbula mingi na sima, na sanza ya zomi na mibale 2005, NSA endimaki ete likambo ya Golfe ya Tonkin ezalaki ya lokuta.
Mpo USS Maddox ezalaki lisusu na esika wana te.
Na kosala bongo, bamonisaki ete Prezida Johnson azalaki mobomi ya bitumba.
Yango ememaki likambo moko te, mpo ata lelo oyo, bazali kaka kobimisa to kosala na lokuta bantina ya bitumba – lokola
na Iraq, Libye, Yougoslavie, Syrie, Yémen mpe bongo na bongo.
Bavɔ́kɔ, bilaka ya kobukama mpe lokuta ya bapanzi sango ezali bisika nyonso.
Bakambi ya bitumba oyo bazali naino na bomoi, lokola Bush, Cheney mpe Colin Powell, bakosambisama te.
Ata Etats-Unis mpe bakatelamaki na ndenge ya Leta te, atako babukaki ebele ya mbala
etumba oyo bango moko batyaki maboko na 1945.
Kozonga na mobu 1964:
Bapanzi sango bapanzaki lokuta ya guvɛnɛmá ya Amerika mpo na etumba, mpe na ndenge wana, bamemaki ba Américains oyo bazalaki
kokanisa mabe te na kati ya etumba moko ya libebi monene.
Bavietnamɛ́ɛ misato milio mpe basoda ya Amerika 58 000 bakufaki.
Ezalaki na bokabi, kokata mitó, bonyokoli – lokola na bitumba nyonso.
Likambo ya ntina ezalaki ete bapanzi sango ya bapaya bazalaki na bonsomi ya kotambola bipai nyonso na tango wana.
Bango basalaki bafɔtɔ ya solo ya etumba oyo emonanaka lisusu te lelo.
To tomoná nanu bafɔtɔ́ ya Afghanistan to ya Iraq oyo ezali komonisa Amerika ná bikólo ya OTAN bazali kosala mbeba ya etumba?
Na tango wana, Etats-Unis ezalaki kobunda na napalm, esangiseli ya petrole ya kokangama oyo epelisaka makasi.
Ndenge moko mpe mpo na nkisi ya kobukisa nkasa, Agent Orange, oyo ebimisaki bato na bibɔbɔ ya makasi na mabota oyo elandaki.
Na bambula oyo elandaki etumba, Ba-Vietnam 400 000 mosusu bakufaki na ntina na yango. Kokanisa na lelo:
Lelo oyo, tomoni ata elilingi moko te na ba media ya minene ya bibundeli oyo ezali mabe lokola uranium appauvrie, oyo
esalelamaki na bitumba ya OTAN banda na Iraq kino na Syrie.
Kasi yango kaka te.
Na mobu 1964, Etats-Unis mpe ebetaki ekolo Laos oyo ezalaki pembeni na yango, na kobwaka biteni ya bombe milio mibale.
Yango ekokani na charge moko ya mpepo na miniti mwambe nyonso mpo na mibu libwa.
Na mobu 1969, Cambodge mpe ebetamaki – na ebandeli na nzela ya mikanda ya lokuta ya botindami ya mpepo
oyo ezalaki koloba ete bazalaki kobunda na Vietnam.
Bitumba misato oyo ya mabe esalemaki kozanga ndingisa ya ONU mpe na kobuka epekiseli ya ONU ya kosalela makasi.
Banda na mobu 1967, bilili mpe basango ya etumba ya Vietnam bikómisákí makasi lingomba ya bapɛpɛ ya ba hippie mpe lingomba ya
ntomo ya bana mboka oyo ezalákí kokambama na Martin Luther King.
Ba célébrités lokola boxeur Muhammad Ali mpe bamonisaki polele ete basepelaki te.
Alobaki, "Bato ya mpembe bazali kotinda bato ya moindo kobunda na bato ya langi ya mosaka mpo na
kobatela mboka oyo bayibaki epai ya bato ya ngola." .
Na suka, Amerika esengelaki kosolola mpo na boyokani ya kimya.
Na mobu 1975, sima ya mibu zomi na moko, Etumba ya Vietnam esilaki.