דער קאָנפליקט אין ווייטנאַם האָט אָנגעהויבן ווען אין 1945 אונטער האָ טשי מינה איז אין ווייטנאַם דערקלערט געוואָרן עצמאקייט.
פֿראַנקרײַך, די פֿריִערדיקע קאָלאָניאַלע מאַכט, האָט דאַן פּרוּווט צוריקצוברענגען דאָס לאַנד אונטער איר
קאָנטראָל אין דעם אַזוי גערופענעם אינדיאָכינע־מלחמה (1946–1954).
דאָס איז איבערראַשנדיק, ווײַל פֿראַנקרײַך – ווי פילע אַנדערע לענדער, נאָך די לעקציעס פֿון דער צווייטער וועלט־מלחמה, וואָס האָט
געקאָסט 60 מיליאָן לעבן – האָט דעם 24טן אקטאבער 1945 אונטערגעשריבן די פֿאַראייניקטע־נאַציעס־כאַרטער,
וואָס פֿאַרבאָט די נוצן פֿון כּוח.
אַרטיקל 2 זאָגט: "אַלע מיטגלידער זאָלן זיך אָפּהאַלטן אין זייערע אינטערנאַציאָנאַלע באַציִונגען פֿון דער דראָונג אָדער באַנוץ פֿון
כּוח קעגן דער טעריטאָריאַלער אינטעגריטעט אָדער פּאָליטישער אומאָפּהענגיקייט פֿון קיין שטאַט, אָדער אויף
קיין אַנדערן אופֿן וואָס איז נישט אין איינקלאַנג מיט די צילן פֿון די פֿאַראייניקטע נאַציעס."
אָבער מיט דער שטיצע פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן האָט פֿראַנקרײַך נאָר אַ יאָר שפּעטער געפֿירט דעם קומענדיקן קריג.
בײַם סוף פֿון דער מלחמה איז דאָס לאַנד צעטיילט געוואָרן אין צפֿון־וויעטנאַם און דרום־וויעטנאַם, מיט דער האָפֿענונג אויף
פֿרײַע וואַלן און ווידערפֿאַראייניקונג אין דער נאָענטער צוקונפֿט.
אָבער דער אָפּמאַך איז צעבראָכן געוואָרן – און מיט הילף פֿון דער אַמעריקאַנער געהיימער דינסט, דער CIA, איז אין
דרום־וויעטנאַם אַ קעגנ־פּרעזידענט אויפֿגעשטעלט געוואָרן.
אלס אַ קאַטאָליק האָט ער שפּעטער גענומען זייער ברוטאַלע אַקציע קעגן די קאמוניסטישע שטיצער פֿון
צפֿון־וויעטנאַמישן פּרעזידענט האָ טשי מינך און די בודיסטן.
די סיטואַציע איז געוואָרן באַקאַנט איבער דער גאַנצער וועלט בעיקר דורך דער עפנטלעכער זעלבסט־פֿאַרברענונג
פֿון אַ בודיסטישן מאָנאַך אין סײַגאָן אין 1963.
דעם 2טן נאָוועמבער 1963 האָט די CIA אומגעברענגט איר אייגענעם קעגנ־פּרעזידענט.
אויף דעם 22סטן נאָוועמבער פֿון דעם זעלבן יאָר איז דער אַמעריקאַנער פּרעזידענט דזשאָן פֿ. קענעדי אויך דערמאָרדעט געוואָרן.
קירצער פֿריִער האָט ער געפּלאַנט אַלע אַמעריקאַנער ראַטגעבער פֿון דרום־וויעטנאַם צוריקצוברענגען.
אַ פֿאַרבינדונג?
אין אקטאבער 1963, נאָר אַ ביסל מער ווי אַ חודש פֿאַר זײַן טויט, האָט קענעדי אויך אָנגעהויבן
אַרויסצונעמען די אמעריקאנער טרופּן פֿון וויעטנאַם.
אין אַן אָפֿיציעלן מעמאָראַנדום פֿון 11טן אָקטאָבער 1963 האָט ער באַפֿוילן אַרויסצוברענגען אַ טויזנט אַמעריקאַנער
מיליטערישע פּערסאָנאַל פֿון וויעטנאַם ביז צום סוף פֿון יאָר.
ראָבערט מאַקנאַמאַראַ, דער מיניסטער פֿאַר פאַרטיידיקונג אין דער קאַבינעט פֿון דזשאָן פֿ. קענעדי, האָט שפּעטער
געזאָגט אַז קענעדי וואָלט גאָר צוריקגעצויגן פֿון וויעטנאַם אויב ער וואָלט נאָך געווען לעבן.
מיט דער פּאָליטיק האָט קענעדי אָבער אַנטגעשטעלט דעם מיליטעריש-אינדוסטריעלן
קאָמפּלעקס און די אמעריקאנער געהיימע דינסטן.
זיי האָבן געהאַט דעם ציל צו פֿאַרברייטערן די דאָמינאַנץ פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן דורך ווײַטערדיקע
אַגרעסיע־מלחמות און מיליטערישע אינטערווענציעס – אַרײַנגערעכנט אין ווייטנאַם און קובאַ.
דאָס איז פּונקט דערפֿאַר וואָס די אינוואַזיע אין דער ביי פֿון פּיגס אין קובאַ איז
פּאַסירט אין 1961 – אָבער זי האָט נישט מצליח געווען.
דאָס איז געווען אַ געהיימע מיליטערישע אָפּעראַציע פֿון דער CIA מיטן ציל צו אומשטויסן דעם קובאַנער פּרעזידענט פֿידעל קאַסטראָ.
קענעדי האָט שפּעטער אָפּגעזאָגט דעם דירעקטאָר פֿון דער CIA, אַלען דולעס, און האָט אַנאָנסירט
זײַן כוונה צו צעברעכן די מאַכט־סטרוקטורן אינעם CIA.
זיין ציל איז געווען צו ברענגען די CIA צוריק אונטער פּאָליטישע קאָנטראָל.
אין דער זוך נאָך די וואָס זענען הינטער דער קענעדי־אַסאַסינאַציע, פֿירט דער שפּור אָן קיין צווייפל צום אמעריקאַנער געהיימען דינסט.
שווייצער היסטאָריקער ד״ר דאַניעל גאַנסער באַמערקט:
לויט מײַן מיינונג, איז די אַסאַסינאַציע פֿון קענעדי באַפֿעלן געוואָרן דורך אַלען דולס.
אַלען דאלעס איז געווען דער דירעקטאָר פֿון דער אַמעריקאַנער געהיימער דינסט, די CIA.
ריטשאַרד ביסעל איז פֿאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר געהיימע אָפּעראַציעס בײַ דער CIA.
דאָס איז דער רעכטער האַנט פֿון אַלען דוליס. און ער האָט ביידע פֿון זיי אָפּגעזאָגט.
ביידע האָבן געגלייבט אַז קענעדי איז געווען אַ זיכערהייט־ריזיקאָ פֿאַר די פֿאַראייניקטע שטאַטן און
פֿאַר די אַמעריקאַנער אימפעריאַליסטישע אינטערעסן.
ווײַל זיי האָבן געמיינט אַז אויב ער וואָלט נישט אַטאַקירן, למשל קעגן פידעל אָדער קעגן קובאַ, אויב ער וואָלט נישט
אַטאַקירן קעגן ווייטנאַם, אויב ער וואָלט נישט פֿירן מלחמה – וואָלט די אמעריקאנער העכערקייט אין דער וועלט אוממעגלעך געווען.
אַ פּאָר שעה נאָך דער אַסאַסינאַציע פֿון דזשאָן פֿ. קענעדי, איז לינדאָן ב. דזשאָנסאָן אויפֿגעשוואוירן געוואָרן ווי דער נײַער
פּרעזידענט פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן אויף עראָפֿאָרס וואַן.
דזשאָנסאָן איז אַזוי אויפגעשטיגן צו דער שפּיץ פֿון דער אַמעריקאַנער פּאָליטיק אָן צו ווערן געוויילט.
דזשאָנסאָן האָט אָפּגעשטעלט קענעדיס שלום־פּאָליטיק און געפֿירט די פֿאַראייניקטע שטאַטן אין מלחמה מיט צפֿון־וויעטנאַם.
ביי 1968 זענען איבער 500,000 אמעריקאנער זעלנער אין וויעטנאַם געשטעלט געוואָרן.
די CIA איז שטאַרק באַטייליקט געוואָרן אין דעם קריג און האָט דורכגעפֿירט אַ סך געהיימע פּאָליטישע און מיליטערישע אָפּעראַציעס.
אַלען וועלש דולס איז געווען דער הויפּט פֿון דער CIA.
מיט דאלעס, איינער פֿון די הויפּט־חשודים אין דער קענעדי־אַסאַסינאַציע, איז געזעסן אין דער אויספֿאָרשונג־קאָמיסיע.
ער און זײַן ברודער, דזשאָן פֿאָסטער דוליס, האָבן געהאַט משפּחה־פֿאַרבינדונגען מיט דוד ראָקפֿעלער און זענען
געווען מיטגרינדער פֿון דער ראַט פֿאַר אויסערן־פֿאַרבינדונגען.
אַלען דאלס, אַ פֿרײַמאַסאָן פֿון דרייַ און דרייסיקסטן גראַד, איז אויך געווען אין דער באָרד פֿון דער CFR פֿון 1927 ביז 1969.
לינדאָן ב. דזשאָנסאָן (פּרעזידענט פֿון 1963 ביז 1969) דזשאָנסאָן איז אויך געווען אַ פֿרײַמאַסאָן.
ער האָט זיך אין 1937 אָנגעשלאָסן אין דזשאָנסאָן סיטי לאָדזש נומער 561 אין טעקסאַס און איז אויך
געווען אַ מיטגליד פֿון דער יאַנוס מעסאָנישער לאָדזש.
דעם 2טן אויגוסט 1964 איז אין די טעריטאָריאַלע וואַסערן פֿון צפֿון־וויעטנאַם, אין דער טאָנקין־גאָלף, פּאַסירט אַ
קליין קאַמף צווישן דעם קריגשיף USS Maddox און עטלעכע לייכט באַוואָפֿנטע צפֿון־וויעטנאַמישע שנעלבאָטן.
אָבער אין דער נאַכט פֿון דעם 4טן אויגוסט האָט דער נײַער פּרעזידענט דזשאָנסאָן אַנאָנסירט, אַז די
פֿאַראייניקטע שטאַטן זענען יענעם טאָג ווידער אַטאַקירט געוואָרן.
זיי וואָלטן איצט געמוזט צוריקקעמפן כדי צו פֿאַרזיכערן שלום.
יאָרן שפּעטער, אין דעצעמבער 2005, האָט די NSA צוגעגעבן אַז דער גאָלף פֿון טאָנקין אינצידענט איז געווען געפֿאַבריקירט.
ווײַל די USS מאַדאָקס איז שוין נישט געווען אין דער געגנט.
דערמיט האָבן זיי אויסגעשטעלט פּרעזידענט דזשאָנסאָן ווי אַ מלחמה־קרימינעל.
דאָס האָט נישט געהאַט קיין קאַנסעקווענצן, ווײַל אפילו הײַנט ווערן נאָך אלץ געפֿונען אָדער געפֿאַבריצירט סיבות פֿאַר מלחמה – ווי
אין איראַק, ליביע, יוגאָסלאַוויע, סיריע, תימן און אַזוי ווייטער.
פּראָוואָקאַציעס, צעבראָכענע הבטחות און מעדיע־ליגנס זענען אומעטום.
די מלחמה־פֿאַרברעכער וואָס נאָך לעבן, אַזױ ווי בוש, טשייני און קאָלין פּאַוול, וועלן נישט ווערן געבראַכט צו גערעכטיקייט.
אפילו די פארייניקטע שטאַטן זענען קיינמאָל נישט אָפיציעל באַשולדיקט געוואָרן, כאָטש זיי האָבן אומצאָליקע מאָל איבערטרעטן דעם
פֿאַרבאָט אויף גוואַלד, וואָס זיי האָבן אונטערגעשריבן אין 1945.
צוריק צום יאָר 1964:
די מעדיע האָט פֿאַרשפּרייט די קריגס־ליגנס פֿון דער אַמעריקאַנער רעגירונג, און דערמיט געטריבן
אומבאַוווּסטע אַמעריקאַנער אין אַ חורבןדיקן קריג.
דרײַ מיליאָן וויעטנאַמעזער און 58,000 אַמעריקאַנער זעלנער זענען געשטאָרבן.
עס זענען געווען אונסן, אָפּקאָפּונגען, פֿאַרשווירונגען – ווי אין יעדן קריג.
וואָס איז געווען באַזונדער, איז געווען אַז אויסלענדישע זשורנאַליסטן האָבן אין יענער צײַט געקענט פֿרײַ אַרומגיין.
זיי האָבן געשאַפֿן אויטענטישע בילדער פֿון דער מלחמה, וואָס הײַנט מען מער נישט זעט.
אָדער האָבן מיר אי־מאָל געזען פֿאָטאָס פֿון אַפֿגהאַניסטאַן אָדער איראַק וואָס ווײַזן די פֿאַראייניקטע
שטאַטן און די נאַטאָ־לענדער באַגייענדיק מלחמה־פֿאַרברעכנס?
אין יענער צײַט האָט די פֿאַראייניקטע שטאַטן געקעמפֿט מיט נאַפּאַלם, אַ קלעפּיקער
בענזין־מישמאַש וואָס גורם שווערע ברענונגען.
די זעלבע געלט פֿאַרן בלאַט־אַפּפֿאַלער אַגענט אָראַנדזש, וואָס האָט גורם געווען שווערע
דעפֿאָרמאַציעס אין די נאָכפֿאָלגנדיקע דורות.
אין די נאָך־מלחמה־יאָרן זענען נאָך 400,000 וויעטנאַמעזער געשטאָרבן אלס רעזולטאַט. פאַרגלײַך מיט הײַנט:
מיר זעען הײַנט אין די הויפּטשטראם־מעדיע נישט קיין בילדער פֿון וואָפן וואָס זענען אַזוי אוממענטשלעך ווי
אויסגעמיטלטער אוראַניום, וואָס זענען גענוצט געוואָרן אין נאטאָ־מלחמות פֿון איראַק ביז סיריע.
אָבער דאָס איז נישט אַלץ.
אין 1964 האָט די פאראייניקטע שטאַטן אויך אַטאַקירט דעם נאַכבאַר לאָאָס און אַראָפּגעוואָרפֿן צוויי מיליאָן טאָנען באָמבעס.
דאָס גלײַכט צו איין פֿליִגער־לאָד יעדע אַכט מינוט במשך נײַן יאָר.
אין 1969 איז קאַמבודזשע אויך אַטאַקירט געוואָרן – אָנהייב מיט פאַלשע פֿליִגער־אויסשטעלונג־לאָגס וואָס
האָבן געזאָגט אַז זיי האָבן געקעמפט אין ווייטנאַם.
די דרײַ אומלעגאַלע מלחמות זענען דורכגעפֿירט געוואָרן אָן אַ מאַנדאַט פֿון די פֿאַראייניקטע נאַציעס און אין
פֿאַרלעצונג פֿון דער פֿאַרווערונג פֿון די פֿאַראייניקטע נאַציעס אויף דער באַניצונג פֿון כּוח.
פֿון 1967 אָן האָבן די בילדער פֿון מלחמה און די באַריכטונגען פֿון וויעטנאַם געשטאַרקט די
היפּפּי־שלום־באַוועגונג און די בירגער־רעכט־באַוועגונג אונטער דער פֿירונג פֿון מאַרטין לוטער קינג.
באַרימטע מענטשן ווי דער באָקסער מוחמד עלי האָבן אויך אויסגעדריקט זייער קריטיק אָן קיין אומקלאָרקייט.
ער האָט געזאָגט, "ווייסע מענטשן שיקן שוואַרצע מענטשן צו קעמפן מיט געלע מענטשן צו באַשיצן דאָס
לאַנד וואָס זיי האָבן געשטאָלן פֿון די רויטע מענטשן."
אַזוי האָט די פֿאַראייניקטע שטאַטן לעסאָף געמוזט פֿאַרהאַנדלען אַ שלום־אָפּמאַך.
אין 1975, נאָך עלף יאָר, האָט דער ווייטנאַם־מלחמה זיך געענדיקט.