1
00:00:00,025 --> 00:00:00,259


2
00:00:00,259 --> 00:00:07,041
1982 елдан бирле Халыкара намуслы каршылык
белдерүчеләр көне 15 майда билгеләп үтелә.

3
00:00:07,041 --> 00:00:09,906
Вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту — кеше хокукы!

4
00:00:09,906 --> 00:00:18,640
1987 елда БМО Генераль Ассамблеясы намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тарту хокукын халыкара кеше хокукы буларак таныды.

5
00:00:18,640 --> 00:00:25,981
2004 елда БМО Кеше хокуклары комитеты БМО әгъза-дәүләтләрен
үзләренең милли законнарында намус нигезендә хәрби хезмәттән

6
00:00:25,981 --> 00:00:30,145
баш тарту хокукын көйләргә һәм аңа туры килергә чакырды.

7
00:00:30,145 --> 00:00:34,464
Википедиягә караганда, намус нигезендәге
каршылык демократик конституцион дәүләтләрдә закон

8
00:00:34,464 --> 00:00:37,812
тарафыннан якланган гражданлык хокукы булып тора.

9
00:00:37,812 --> 00:00:44,720
Ләкин бу гадәттә билгеле бер процедураларга һәм
таләпләргә буйсына, аларны бозу җинаять җаваплылыгына китерә.

10
00:00:44,720 --> 00:00:49,562
Диктатура шартларында һәм дәүләт тарафыннан кертелгән гадәттән
тыш хәл вакытында (мәсәлән, хәрби хөкем) намус

11
00:00:49,562 --> 00:00:55,040
нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту еш кына
законсыз дип санала һәм җинаять җаваплылыгына тартыла.

12
00:00:55,040 --> 00:01:01,077
Әмма төрле илләр намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тарту хокукын ничек хәл итә?

13
00:01:01,077 --> 00:01:06,532
Кем «демократик конституцион
дәүләт» булып чыга, ә кем — «диктатура»?

14
00:01:06,532 --> 00:01:10,132
Түбәндә без берничә илне җентекләп карыйбыз:

15
00:01:10,132 --> 00:01:15,621
Элекке Совет республикалары Азербайҗан һәм
Төркмәнстанда вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән

16
00:01:15,621 --> 00:01:18,920
баш тартучылар берничә елга төрмәгә хөкем ителә.

17
00:01:18,920 --> 00:01:23,586
Төньяк Кипрда берничә намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тартучы инде судка тартылды.

18
00:01:23,586 --> 00:01:27,078
Төркиядә дә вөҗдан нигезендә хәрби
хезмәттән баш тартучылар эзәрлекләнә.

19
00:01:27,078 --> 00:01:33,635
Көтелгәнчә, диктаторлык режимы булган Төньяк
Кореядә намус нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту

20
00:01:33,635 --> 00:01:37,149
тоткарлау лагерендә утыртуга кадәр җәзаларга тартыла.

21
00:01:37,149 --> 00:01:44,224
Ләкин демократик дип саналган Көньяк Кореядә дә намус нигезендә
хәрби хезмәттән баш тартучыларны дистә еллар буе эзәрлекләделәр.

22
00:01:44,224 --> 00:01:52,217
68 ел эчендә якынча 20 000 совесть нигезендә хәрби хезмәттән
баш тартучылар барлыгы якынча 37 000 ел төрмәдә утырдылар.

23
00:01:52,217 --> 00:02:03,636
2019 ел ахырында намуслы каршылык турындагы закон кабул ителсә
дә, 36 айлык «альтернатив хезмәт»не төрмәләрдә үтәргә кирәк.

24
00:02:03,636 --> 00:02:08,082
Бу гадәти хәрби хезмәт озынлыгыннан якынча ике тапкыр артыграк.

25
00:02:08,082 --> 00:02:13,424
Төрмәләрдәге аларның көндәлек бурычларына
«техник хезмәт күрсәтү һәм гигиена» керә.

26
00:02:13,424 --> 00:02:20,570
Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре Сингапур һәм Таиланд та намус
нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту хокукын танымыйлар.

27
00:02:20,570 --> 00:02:27,283
Африканың төньяк-көнчыгышында урнашкан Эритреядә
хатын-кызлар да, ир-атлар да кайчакта 20 елга кадәр мәҗбүри

28
00:02:27,283 --> 00:02:31,268
хәрби хезмәткә чакырыла; шуңа күрә күпләр илне ташлап киткән.

29
00:02:31,268 --> 00:02:34,906
Израиль хәрби хезмәткә чакырылган
хатын-кызлар өчен намус нигезендә хәрби хезмәттән баш

30
00:02:34,906 --> 00:02:37,015
тарту хокукын гына чикләнгән рәвештә таный.

31
00:02:37,015 --> 00:02:42,912
Ир-атларның намус нигезендә хәрби хезмәттән
баш тартуы буйсынмау яки дезертирлык дип карала.

32
00:02:42,912 --> 00:02:48,216
2025 елның 16 апрелендә Tagesschau.de хәбәр
иткәнчә, намус нигезендә хәрби хезмәттән

33
00:02:48,216 --> 00:02:51,441
баш тартучылар Израиль өчен проблемага әйләнә.

34
00:02:51,441 --> 00:03:00,500
Израиль армиясе шулай аталган резервистларга таяна,
аларны 40 яшькә кадәр хәрби хезмәткә чакырырга мөмкин.

35
00:03:00,500 --> 00:03:06,758
2023 елның 7 октябрендә ХАМАС һөҗүменнән соң,
100 меңнән артык резервистларның Израиль

36
00:03:06,758 --> 00:03:11,490
армиясендә хезмәт итүдән баш тартканнары әйтелә.

37
00:03:11,490 --> 00:03:17,057
Хәзер 2022 елның 24 февраленнән бирле Украиналагы сугыш турында:

38
00:03:17,057 --> 00:03:23,844
Connection e.V., тынычлык хәрәкәте белән тыгыз бәйләнешле
Германия ассоциациясе, 2022 елның сентябренә кадәр

39
00:03:23,844 --> 00:03:30,523
хәрби хезмәткә чакырылырга тиешле 22 000 дән
артык ир-ат Белоруссиядән киткән булачак дип фаразлый.

40
00:03:30,523 --> 00:03:35,475
Белоруссиядә 18 яшьтән 27 яшькәчә булган
барлык ир-атлар да хәрби хезмәткә чакырыла.

41
00:03:35,475 --> 00:03:41,412
Җинаять кодексына караганда, намус нигезендә хәрби хезмәттән баш
тартучыларга штрафлар һәм биш елга кадәр төрмә җәзасы каралган.

42
00:03:41,412 --> 00:03:50,206
Мөстәкыйль рус челтәре үткәргән тикшеренүгә нигезләнеп,
Connection e.V. нәтиҗәсенчә, 2022 елның 24

43
00:03:50,206 --> 00:04:01,819
февраленнән 2023 елның июленә кадәр кимендә 250 000 Россия хәрби
чакыручы илдән китеп, башка илләрдә саклану эзләгән.

44
00:04:01,819 --> 00:04:07,854
Россиядә 18 яшьтән 30 яшькәчә булган
барлык ир-атлар өчен мәҗбүри хәрби хезмәт бар.

45
00:04:07,854 --> 00:04:12,903
Вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту турында
гаризаны гына хәрби хезмәткә чакыруга кадәр генә бирергә мөмкин.

46
00:04:12,903 --> 00:04:17,804
Резервистлар – аларны 65 яшькә кадәр
чакырырга мөмкин – һәм солдатлар намус

47
00:04:17,804 --> 00:04:22,259
каршылыгы нигезендә гариза бирү хокукына ия түгел.

48
00:04:22,259 --> 00:04:29,077
2022 елның ноябрендә канунга кертелгән үзгәреш шулай ук шулай
аталган альтернатив хезмәт үтәүче намус нигезендә

49
00:04:29,077 --> 00:04:36,643
хәрби хезмәттән баш тартучыларны коралсыз бурычлар үтәү
өчен хәрби хезмәткә чакыру мөмкинлеген дә күздә тота.

50
00:04:36,643 --> 00:04:43,521
Россиядә – диктатура дип тәнкыйтьләнә торган – намус нигезендә
хәрби хезмәттән баш тарту гаризалары өлешчә гарантияләнсә

51
00:04:43,521 --> 00:04:50,999
дә, Украина хөкүмәте сугыш башланганнан бирле намус
нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту хокукын тулысынча туктатты.

52
00:04:50,999 --> 00:04:58,684
Вакыйгага каршы чыгучылар җинаять җаваплылыгына тартылалар
һәм кайбер очракларда берничә елга иректән мәхрүм ителәләр.

53
00:04:58,684 --> 00:05:03,753
2023 елның гыйнварыннан сентябренә кадәр
намус нигезендә хәрби хезмәттән баш тартуга

54
00:05:03,753 --> 00:05:07,298
карата якынча 19 000 җинаять эше кузгатылды.

55
00:05:07,298 --> 00:05:10,677
Һәм дезертирларга каршы тагын да күп очраклар бар.

56
00:05:10,677 --> 00:05:15,462
Аларны еллар буе төрмәдә утыру яки алгы сызыкка кире җибәрү көтә.

57
00:05:15,462 --> 00:05:22,230
18 яшьтән 60 яшькә кадәрге барлык украин
ир-атлары, чит илләрдә яшәүчеләр дә кертеп, хәрби хезмәткә

58
00:05:22,230 --> 00:05:26,712
теркәлергә һәм яшәү урыны статусын яңартырга тиеш.

59
00:05:26,712 --> 00:05:34,309
Connection e.V. фаразлавынча, 2024 ел башына
Украинада 325 000-нән артык ир-ат хәрби

60
00:05:34,309 --> 00:05:39,944
хезмәттән качып, Европа Берлегенә качкан булачак.

61
00:05:39,944 --> 00:05:45,603
Тыныч вакытта намус нигезендә хәрби хезмәттән
баш тарту хокукы булган башка илләр дә сугыш

62
00:05:45,603 --> 00:05:49,554
вакытында бу хокукны чикли яки тулысынча бетерә.

63
00:05:49,554 --> 00:05:55,901
Аларның «демократик маскасы» төшеп
кала, һәм чын, кеше дошманлы йөзләре ачыла.

64
00:05:55,901 --> 00:06:02,277
Бу шунлыктан, БМО кеше хокуклары буенча югары комиссары бер
басмада язганча, милләтнең тормышына янаучы

65
00:06:02,277 --> 00:06:09,678
милли гадәттән тыш хәл вакытында да намус
нигезендә корал тотудан баш тарту хокукы гамәлдә була.

66
00:06:09,678 --> 00:06:16,123
Иң мөһиме, Көнбатыш сәясәтчеләре һәм массакүләм
мәгълүмат чаралары Украинаны яклауларын, Украинаның

67
00:06:16,123 --> 00:06:21,103
«демократик нигездә» торуын күренергә тырышып, аклап чыгаралар.

68
00:06:21,103 --> 00:06:29,142
Мәсәлән, SRF 2023 елның 22 августында үзенең
«Tagesgespräch» программасында немец пропагандасын өйрәнүче һәм

69
00:06:29,142 --> 00:06:34,375
тарихчы Кристиан Хардингхаус белән нәкъ менә шуны эшләде.

70
00:06:34,375 --> 00:06:44,804
Шуңа күрә намуслы каршылык турында сүз чыкканда SRF бары тик
Русияне генә гаепләп, Украинадагы хәл турында берни дә әйтми.

71
00:06:44,804 --> 00:06:53,193
Шулай итеп, SRF үзен украин хөкүмәтенең пропаганда авызы
итеп күрсәтә һәм шуның белән сугышта катнашучы як булып тора.

72
00:06:53,193 --> 00:06:57,923
Ләкин намус нигезендә хәрби хезмәттән баш
тартучыларга карата кешелексез мөнәсәбәте

73
00:06:57,923 --> 00:07:02,080
күрсәткәнчә, Украина хөкүмәте һич тә «демократик» түгел.

74
00:07:02,080 --> 00:07:10,508
Бу шулай ук Швейцариядә яшәүче 36 яшьлек украин
кешесенең swissinfo.ch сайтына биргән әңгәмәсендә дә раслана:

75
00:07:10,508 --> 00:07:14,463
Минемчә, бөтен система баштан аякка кадәр пычрак.

76
00:07:14,463 --> 00:07:18,980
Шуңа күрә кешеләр фронттан кача һәм
анда барырга теләкләрен югалталар.

77
00:07:18,980 --> 00:07:25,980
Анда яшәүче дустым миңа гел: «Монда
килү турында уйлама да!» – дип әйтә.

78
00:07:25,980 --> 00:07:31,253
Ниһаять, без кешенең намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тарту хокукының Европа Берлегендә һәм

79
00:07:31,253 --> 00:07:34,880
аеруча Германиядә ничек гамәлгә ашырылуын карыйбыз.

80
00:07:34,880 --> 00:07:40,535
«Connection e.V.» ассоциациясеннән Руди Фридрих әйтүенчә,
Федераль миграция хезмәте мәгълүматларына

81
00:07:40,535 --> 00:07:46,758
караганда, намус каршылыгы сәбәпле Германиядә сыену
сорап якынча 3 500 рус кеше мөрәҗәгать иткән.

82
00:07:46,758 --> 00:07:54,287
Европа Берлегендә алар якынча 10 000 кеше, ләкин аларның сыену
гаризаларының күпчелеге бөтен Европа Берлегендә кире кагыла.

83
00:07:54,287 --> 00:08:00,810
Элекке федераль хөкүмәт Россиядән дезертирларны
качак статусы белән яклау кирәклеген игълан итте.

84
00:08:00,810 --> 00:08:02,558
Ләкин алар бары тик берничә генә.

85
00:08:02,558 --> 00:08:10,254
Көнбатышка качкан күпчелек руслар – иң элек хәрби
хезмәткә чакырылырга теләмәгән, чакырудан качучылар.

86
00:08:10,254 --> 00:08:19,131
Аларның сыену гаризалары гадәттә, аларның сугышка
чакырылу ихтималы «сизелерлек» түгел дигән нигездә кире кагыла.

87
00:08:19,131 --> 00:08:24,676
Германия судларының төрле карарлары күрсәтә
ки, Русия хәрби хезмәтеннән качучылар өчен

88
00:08:24,676 --> 00:08:29,053
куркыныч хәлне бәяләү бердәм рәвештә көйләнмәгән.

89
00:08:29,053 --> 00:08:34,121
Украинадан килгән намуслы каршы торучылар
Германиядә хәзергәчә хокукый яктан имин хәлдә булдылар:

90
00:08:34,121 --> 00:08:44,638
Барлык украин гражданнары кебек, аларда әле дә вакытлыча гуманитар
яшәү рөхсәте бар, ул 2026 елның мартына кадәр гамәлдә булачак.

91
00:08:44,638 --> 00:08:51,600
Ләкин Украина хөкүмәте Германия хөкүмәтенә хәрби
хезмәткә яраклы ир-атларны экстрадицияләү өчен басымны арттыра.

92
00:08:51,600 --> 00:08:58,176
Дәүләт хакимиятенә каршы торуга
килгәндә, экстрадиция тулысынча рөхсәт ителә.

93
00:08:58,176 --> 00:09:04,321
– 2025 елның 16 гыйнварында Федераль Юстиция Судының
украин вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш тартучыларны

94
00:09:04,321 --> 00:09:08,369
кире кайтару турында карары шактый зур резонанс уятты.

95
00:09:08,369 --> 00:09:11,689
Бу тагын да киңрәк тәэсир итә алмас иде:

96
00:09:11,689 --> 00:09:19,646
Федераль миграция һәм качаклар идарәсендә җиде ел
эшләгән адвокат Рене Бойке әйтүенчә, Федераль Юстиция

97
00:09:19,646 --> 00:09:24,062
Суды кешенең кадерен таптады һәм берничә хата ясады.

98
00:09:24,062 --> 00:09:27,520
Федераль Юстиция Суды түбәндәге фикердә:

99
00:09:27,520 --> 00:09:34,424
Әгәр экстрадиция процессында «эзәрлекләнгән кеше» намус нигезендә
хәрби хезмәттән баш тарта икән, экстрадицияне

100
00:09:34,424 --> 00:09:42,051
сораган үз иле халыкара хокукны бозып кораллы көч һөҗүменә
дучар ителсә дә, аны барыбер экстрадицияләргә тиеш.

101
00:09:42,051 --> 00:09:50,205
Көнчыгыш Украинадагы алгы сызыктагы солдатның уртача гомер
озынлыгы бары тик дүрт сәгать кенә булуын – 2023

102
00:09:50,205 --> 00:09:58,115
елның февралендә ABC News-ка элекке АКШ диңгез
пехотасы солдаты әйткәнчә – кеше хокуклары таптала.

103
00:09:58,115 --> 00:10:02,969
АКШ диңгез пехотасы Бахмутта украин көчләре янында сугышты.

104
00:10:02,969 --> 00:10:08,125
Бойке әйтүенчә, Федераль Юстиция Судының бу карары
еракка сузылган нәтиҗәләргә ия – бигрәк тә немецлар өчен.

105
00:10:08,125 --> 00:10:15,385
Цитата: "Чынлыкта карар украинны экстрадицияләүгә кагыла торган
булса да, аны укыгач, ул чынлыкта сугыш

106
00:10:15,385 --> 00:10:23,945
вакытында немецларның хәрби хезмәттән качу хокукы
бармы-юкмы дигән сорау тирәли әйләнүен ачык күрсәтә."

107
00:10:23,945 --> 00:10:31,575
Федераль Юстиция суды бу сорауны кире кага һәм аны бераз буталчык
итеп әйтеп болай ди: «иман нигезендә корал тотудан баш тарту

108
00:10:31,575 --> 00:10:35,957
хокукын туктатып торуны күз алдына китерү мөмкин түгел түгел».

109
00:10:35,957 --> 00:10:44,463
Федераль Юстиция Суды моның белән нинди сигнал
җибәрә! (...) Бу, әлбәттә, киләчәктәге үсешләргә юл ача.

110
00:10:44,463 --> 00:10:46,592
Бойке нәтиҗә ясый:

111
00:10:46,592 --> 00:10:53,164
"Чынбарлыкны күз алдында тотыйк: сугыш очрагында
Германиядә намус нигезендә баш тарту хокукы булмаячак. (...)

112
00:10:53,164 --> 00:10:57,391
Гарәчә Юстиция Федераль суды бу мәсьәләдә бары
тик субъюнктив формада гына фикер белдерә, әмма ул

113
00:10:57,391 --> 00:11:00,088
моны гадәттәгедән артык ачыклык белән эшли. (...)

114
00:11:00,088 --> 00:11:06,601
Күрергә теләгән һәркем күрә ала, Европа зур сугышка әзерләнә.

115
00:11:06,601 --> 00:11:13,341
Шуңа күрә Германия һәм Европа Берлеге илләре кебек демократик
күренгән конституцион дәүләтләрнең сугыш вакытында тимер кул белән

116
00:11:13,341 --> 00:11:17,197
идарә итүче диктатуралар булып чыгачагы фараз ителергә тиеш.

117
00:11:17,197 --> 00:11:20,830
Вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш
тарту хокукы җитди рәвештә какшатыла.

118
00:11:20,830 --> 00:11:26,054
– Җыентыктан, чөнки намус каршылыгы сугыш
кузгатучыларның җилкеннәреннән җилне ала.

119
00:11:26,054 --> 00:11:32,825
Сугышка каршы торучы барлык кешеләр белән солидарлык белдергән
гражданлык җәмгыяте оешмалары альянсы быелгы

120
00:11:32,825 --> 00:11:38,864
Халыкара намус нигезендә сугышка каршы
торучылар көне уңаеннан мөрәҗәгать игълан итте:

121
00:11:38,864 --> 00:11:42,062
«Сугышка әзерлек» урынына сугышларны булдырмау

122
00:11:42,062 --> 00:11:47,650
Цитата: "Без намус нигезендә сугышка каршы
торуны сугышны һәм шуның белән аның үлемен һәм

123
00:11:47,650 --> 00:11:50,880
җимерелешен җиңүдә мөһим нигез ташы дип саныйбыз."

124
00:11:50,880 --> 00:11:58,522
Без намус нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту
хокукына, бигрәк тә сугыш вакытында, тулы хөрмәт таләп итәбез.

125
00:11:58,522 --> 00:12:02,838
Без барлык сугыш качкыннарына, эзәрлекләнгән
намуслы каршылык белдерүчеләргә һәм сугышка

126
00:12:02,838 --> 00:12:05,387
каршы торучыларга яклау һәм сыену таләп итәбез.

127
00:12:05,387 --> 00:12:07,551
Сез безнең ярдәмгә таяна аласыз!

128
00:12:07,551 --> 00:12:33,577


129
00:12:33,577 --> 00:12:41,731
Дистә еллар буе ил буйлап сугышлар
ялган сылтаулар белән кабат-кабат бара.

130
00:12:41,731 --> 00:12:50,258
Медиа ялганнары аркасында күпме кешенең гомере
куркыныч астына куелды, этәрде һәм кузгатты?

131
00:12:50,258 --> 00:12:58,281
Без сугыш теләмибез, торып басыйк, ул юкка чыксын.

132
00:12:58,281 --> 00:13:06,277
Европа халыклары бу сугышны кире кага, чөнки
анда бары тик җиңелүчеләр бар, җиңүчеләр юк.

133
00:13:06,277 --> 00:13:14,217
Без сугыш теләмибез, торыгыз да ул юкка чыксын өчен.

134
00:13:14,217 --> 00:13:21,874
Европа халыклары бу сугышны кире кага,
анда бары тик җиңелүчеләр бар, җиңүчеләр юк.

135
00:13:21,874 --> 00:13:38,060


136
00:13:38,060 --> 00:13:45,833
Массакүләм мәгълүмат чаралары хәбәрләре белән
адаштырылып, кешеләрне янә сугышка өндиләр.

137
00:13:45,833 --> 00:13:54,283
Русиягә, Кытайга һәм Иранга каршы, алар
халыкларны үз ялгыш ышанулары белән үлемгә этәрәләр.

138
00:13:54,283 --> 00:14:02,124
Без сугыш теләмибез. Аның бөтенләй булмасын өчен торыйк.

139
00:14:02,124 --> 00:14:10,257
Европа халыклары бу сугышны кире кага, чөнки
анда бары тик җиңелүчеләр бар, җиңүчеләр юк.

140
00:14:10,257 --> 00:14:18,318
Без сугыш теләмибез, торыгыз да ул юкка чыксын өчен.

141
00:14:18,318 --> 00:14:27,210
Европа халыклары бу сугышны кире кага, анда
бары тик җиңелүчеләр генә бар, җиңүчеләр юк.

142
00:14:27,210 --> 00:14:34,140
Без һичкайчан да сугышка бармаячакбыз.

143
00:14:34,140 --> 00:14:43,156
Тынычлык булмаганчы кире как.

144
00:14:43,156 --> 00:14:59,129
Без кулларны тоташтырып, бөтен
илебезне мәхәббәт белән уратып алабыз.

145
00:14:59,129 --> 00:15:06,046
Без һичкайчан да сугышка бармаячакбыз.

146
00:15:06,046 --> 00:15:15,068
Тынычлык булмаганчы кире как.

147
00:15:15,068 --> 00:15:30,514
Без кулларны тоташтырып, бөтен
илебезне мәхәббәт белән уратып алабыз.