WEBVTT

00:00.259 --> 00:07.041
1982 елдан бирле Халыкара намуслы каршылык
белдерүчеләр көне 15 майда билгеләп үтелә.

00:07.041 --> 00:09.906
Вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту — кеше хокукы!

00:09.906 --> 00:18.640
1987 елда БМО Генераль Ассамблеясы намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тарту хокукын халыкара кеше хокукы буларак таныды.

00:18.640 --> 00:25.981
2004 елда БМО Кеше хокуклары комитеты БМО әгъза-дәүләтләрен
үзләренең милли законнарында намус нигезендә хәрби хезмәттән

00:25.981 --> 00:30.145
баш тарту хокукын көйләргә һәм аңа туры килергә чакырды.

00:30.145 --> 00:34.464
Википедиягә караганда, намус нигезендәге
каршылык демократик конституцион дәүләтләрдә закон

00:34.464 --> 00:37.812
тарафыннан якланган гражданлык хокукы булып тора.

00:37.812 --> 00:44.720
Ләкин бу гадәттә билгеле бер процедураларга һәм
таләпләргә буйсына, аларны бозу җинаять җаваплылыгына китерә.

00:44.720 --> 00:49.562
Диктатура шартларында һәм дәүләт тарафыннан кертелгән гадәттән
тыш хәл вакытында (мәсәлән, хәрби хөкем) намус

00:49.562 --> 00:55.040
нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту еш кына
законсыз дип санала һәм җинаять җаваплылыгына тартыла.

00:55.040 --> 01:01.077
Әмма төрле илләр намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тарту хокукын ничек хәл итә?

01:01.077 --> 01:06.532
Кем «демократик конституцион
дәүләт» булып чыга, ә кем — «диктатура»?

01:06.532 --> 01:10.132
Түбәндә без берничә илне җентекләп карыйбыз:

01:10.132 --> 01:15.621
Элекке Совет республикалары Азербайҗан һәм
Төркмәнстанда вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән

01:15.621 --> 01:18.920
баш тартучылар берничә елга төрмәгә хөкем ителә.

01:18.920 --> 01:23.586
Төньяк Кипрда берничә намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тартучы инде судка тартылды.

01:23.586 --> 01:27.078
Төркиядә дә вөҗдан нигезендә хәрби
хезмәттән баш тартучылар эзәрлекләнә.

01:27.078 --> 01:33.635
Көтелгәнчә, диктаторлык режимы булган Төньяк
Кореядә намус нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту

01:33.635 --> 01:37.149
тоткарлау лагерендә утыртуга кадәр җәзаларга тартыла.

01:37.149 --> 01:44.224
Ләкин демократик дип саналган Көньяк Кореядә дә намус нигезендә
хәрби хезмәттән баш тартучыларны дистә еллар буе эзәрлекләделәр.

01:44.224 --> 01:52.217
68 ел эчендә якынча 20 000 совесть нигезендә хәрби хезмәттән
баш тартучылар барлыгы якынча 37 000 ел төрмәдә утырдылар.

01:52.217 --> 02:03.636
2019 ел ахырында намуслы каршылык турындагы закон кабул ителсә
дә, 36 айлык «альтернатив хезмәт»не төрмәләрдә үтәргә кирәк.

02:03.636 --> 02:08.082
Бу гадәти хәрби хезмәт озынлыгыннан якынча ике тапкыр артыграк.

02:08.082 --> 02:13.424
Төрмәләрдәге аларның көндәлек бурычларына
«техник хезмәт күрсәтү һәм гигиена» керә.

02:13.424 --> 02:20.570
Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре Сингапур һәм Таиланд та намус
нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту хокукын танымыйлар.

02:20.570 --> 02:27.283
Африканың төньяк-көнчыгышында урнашкан Эритреядә
хатын-кызлар да, ир-атлар да кайчакта 20 елга кадәр мәҗбүри

02:27.283 --> 02:31.268
хәрби хезмәткә чакырыла; шуңа күрә күпләр илне ташлап киткән.

02:31.268 --> 02:34.906
Израиль хәрби хезмәткә чакырылган
хатын-кызлар өчен намус нигезендә хәрби хезмәттән баш

02:34.906 --> 02:37.015
тарту хокукын гына чикләнгән рәвештә таный.

02:37.015 --> 02:42.912
Ир-атларның намус нигезендә хәрби хезмәттән
баш тартуы буйсынмау яки дезертирлык дип карала.

02:42.912 --> 02:48.216
2025 елның 16 апрелендә Tagesschau.de хәбәр
иткәнчә, намус нигезендә хәрби хезмәттән

02:48.216 --> 02:51.441
баш тартучылар Израиль өчен проблемага әйләнә.

02:51.441 --> 03:00.500
Израиль армиясе шулай аталган резервистларга таяна,
аларны 40 яшькә кадәр хәрби хезмәткә чакырырга мөмкин.

03:00.500 --> 03:06.758
2023 елның 7 октябрендә ХАМАС һөҗүменнән соң,
100 меңнән артык резервистларның Израиль

03:06.758 --> 03:11.490
армиясендә хезмәт итүдән баш тартканнары әйтелә.

03:11.490 --> 03:17.057
Хәзер 2022 елның 24 февраленнән бирле Украиналагы сугыш турында:

03:17.057 --> 03:23.844
Connection e.V., тынычлык хәрәкәте белән тыгыз бәйләнешле
Германия ассоциациясе, 2022 елның сентябренә кадәр

03:23.844 --> 03:30.523
хәрби хезмәткә чакырылырга тиешле 22 000 дән
артык ир-ат Белоруссиядән киткән булачак дип фаразлый.

03:30.523 --> 03:35.475
Белоруссиядә 18 яшьтән 27 яшькәчә булган
барлык ир-атлар да хәрби хезмәткә чакырыла.

03:35.475 --> 03:41.412
Җинаять кодексына караганда, намус нигезендә хәрби хезмәттән баш
тартучыларга штрафлар һәм биш елга кадәр төрмә җәзасы каралган.

03:41.412 --> 03:50.206
Мөстәкыйль рус челтәре үткәргән тикшеренүгә нигезләнеп,
Connection e.V. нәтиҗәсенчә, 2022 елның 24

03:50.206 --> 04:01.819
февраленнән 2023 елның июленә кадәр кимендә 250 000 Россия хәрби
чакыручы илдән китеп, башка илләрдә саклану эзләгән.

04:01.819 --> 04:07.854
Россиядә 18 яшьтән 30 яшькәчә булган
барлык ир-атлар өчен мәҗбүри хәрби хезмәт бар.

04:07.854 --> 04:12.903
Вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту турында
гаризаны гына хәрби хезмәткә чакыруга кадәр генә бирергә мөмкин.

04:12.903 --> 04:17.804
Резервистлар – аларны 65 яшькә кадәр
чакырырга мөмкин – һәм солдатлар намус

04:17.804 --> 04:22.259
каршылыгы нигезендә гариза бирү хокукына ия түгел.

04:22.259 --> 04:29.077
2022 елның ноябрендә канунга кертелгән үзгәреш шулай ук шулай
аталган альтернатив хезмәт үтәүче намус нигезендә

04:29.077 --> 04:36.643
хәрби хезмәттән баш тартучыларны коралсыз бурычлар үтәү
өчен хәрби хезмәткә чакыру мөмкинлеген дә күздә тота.

04:36.643 --> 04:43.521
Россиядә – диктатура дип тәнкыйтьләнә торган – намус нигезендә
хәрби хезмәттән баш тарту гаризалары өлешчә гарантияләнсә

04:43.521 --> 04:50.999
дә, Украина хөкүмәте сугыш башланганнан бирле намус
нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту хокукын тулысынча туктатты.

04:50.999 --> 04:58.684
Вакыйгага каршы чыгучылар җинаять җаваплылыгына тартылалар
һәм кайбер очракларда берничә елга иректән мәхрүм ителәләр.

04:58.684 --> 05:03.753
2023 елның гыйнварыннан сентябренә кадәр
намус нигезендә хәрби хезмәттән баш тартуга

05:03.753 --> 05:07.298
карата якынча 19 000 җинаять эше кузгатылды.

05:07.298 --> 05:10.677
Һәм дезертирларга каршы тагын да күп очраклар бар.

05:10.677 --> 05:15.462
Аларны еллар буе төрмәдә утыру яки алгы сызыкка кире җибәрү көтә.

05:15.462 --> 05:22.230
18 яшьтән 60 яшькә кадәрге барлык украин
ир-атлары, чит илләрдә яшәүчеләр дә кертеп, хәрби хезмәткә

05:22.230 --> 05:26.712
теркәлергә һәм яшәү урыны статусын яңартырга тиеш.

05:26.712 --> 05:34.309
Connection e.V. фаразлавынча, 2024 ел башына
Украинада 325 000-нән артык ир-ат хәрби

05:34.309 --> 05:39.944
хезмәттән качып, Европа Берлегенә качкан булачак.

05:39.944 --> 05:45.603
Тыныч вакытта намус нигезендә хәрби хезмәттән
баш тарту хокукы булган башка илләр дә сугыш

05:45.603 --> 05:49.554
вакытында бу хокукны чикли яки тулысынча бетерә.

05:49.554 --> 05:55.901
Аларның «демократик маскасы» төшеп
кала, һәм чын, кеше дошманлы йөзләре ачыла.

05:55.901 --> 06:02.277
Бу шунлыктан, БМО кеше хокуклары буенча югары комиссары бер
басмада язганча, милләтнең тормышына янаучы

06:02.277 --> 06:09.678
милли гадәттән тыш хәл вакытында да намус
нигезендә корал тотудан баш тарту хокукы гамәлдә була.

06:09.678 --> 06:16.123
Иң мөһиме, Көнбатыш сәясәтчеләре һәм массакүләм
мәгълүмат чаралары Украинаны яклауларын, Украинаның

06:16.123 --> 06:21.103
«демократик нигездә» торуын күренергә тырышып, аклап чыгаралар.

06:21.103 --> 06:29.142
Мәсәлән, SRF 2023 елның 22 августында үзенең
«Tagesgespräch» программасында немец пропагандасын өйрәнүче һәм

06:29.142 --> 06:34.375
тарихчы Кристиан Хардингхаус белән нәкъ менә шуны эшләде.

06:34.375 --> 06:44.804
Шуңа күрә намуслы каршылык турында сүз чыкканда SRF бары тик
Русияне генә гаепләп, Украинадагы хәл турында берни дә әйтми.

06:44.804 --> 06:53.193
Шулай итеп, SRF үзен украин хөкүмәтенең пропаганда авызы
итеп күрсәтә һәм шуның белән сугышта катнашучы як булып тора.

06:53.193 --> 06:57.923
Ләкин намус нигезендә хәрби хезмәттән баш
тартучыларга карата кешелексез мөнәсәбәте

06:57.923 --> 07:02.080
күрсәткәнчә, Украина хөкүмәте һич тә «демократик» түгел.

07:02.080 --> 07:10.508
Бу шулай ук Швейцариядә яшәүче 36 яшьлек украин
кешесенең swissinfo.ch сайтына биргән әңгәмәсендә дә раслана:

07:10.508 --> 07:14.463
Минемчә, бөтен система баштан аякка кадәр пычрак.

07:14.463 --> 07:18.980
Шуңа күрә кешеләр фронттан кача һәм
анда барырга теләкләрен югалталар.

07:18.980 --> 07:25.980
Анда яшәүче дустым миңа гел: «Монда
килү турында уйлама да!» – дип әйтә.

07:25.980 --> 07:31.253
Ниһаять, без кешенең намус нигезендә хәрби
хезмәттән баш тарту хокукының Европа Берлегендә һәм

07:31.253 --> 07:34.880
аеруча Германиядә ничек гамәлгә ашырылуын карыйбыз.

07:34.880 --> 07:40.535
«Connection e.V.» ассоциациясеннән Руди Фридрих әйтүенчә,
Федераль миграция хезмәте мәгълүматларына

07:40.535 --> 07:46.758
караганда, намус каршылыгы сәбәпле Германиядә сыену
сорап якынча 3 500 рус кеше мөрәҗәгать иткән.

07:46.758 --> 07:54.287
Европа Берлегендә алар якынча 10 000 кеше, ләкин аларның сыену
гаризаларының күпчелеге бөтен Европа Берлегендә кире кагыла.

07:54.287 --> 08:00.810
Элекке федераль хөкүмәт Россиядән дезертирларны
качак статусы белән яклау кирәклеген игълан итте.

08:00.810 --> 08:02.558
Ләкин алар бары тик берничә генә.

08:02.558 --> 08:10.254
Көнбатышка качкан күпчелек руслар – иң элек хәрби
хезмәткә чакырылырга теләмәгән, чакырудан качучылар.

08:10.254 --> 08:19.131
Аларның сыену гаризалары гадәттә, аларның сугышка
чакырылу ихтималы «сизелерлек» түгел дигән нигездә кире кагыла.

08:19.131 --> 08:24.676
Германия судларының төрле карарлары күрсәтә
ки, Русия хәрби хезмәтеннән качучылар өчен

08:24.676 --> 08:29.053
куркыныч хәлне бәяләү бердәм рәвештә көйләнмәгән.

08:29.053 --> 08:34.121
Украинадан килгән намуслы каршы торучылар
Германиядә хәзергәчә хокукый яктан имин хәлдә булдылар:

08:34.121 --> 08:44.638
Барлык украин гражданнары кебек, аларда әле дә вакытлыча гуманитар
яшәү рөхсәте бар, ул 2026 елның мартына кадәр гамәлдә булачак.

08:44.638 --> 08:51.600
Ләкин Украина хөкүмәте Германия хөкүмәтенә хәрби
хезмәткә яраклы ир-атларны экстрадицияләү өчен басымны арттыра.

08:51.600 --> 08:58.176
Дәүләт хакимиятенә каршы торуга
килгәндә, экстрадиция тулысынча рөхсәт ителә.

08:58.176 --> 09:04.321
– 2025 елның 16 гыйнварында Федераль Юстиция Судының
украин вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш тартучыларны

09:04.321 --> 09:08.369
кире кайтару турында карары шактый зур резонанс уятты.

09:08.369 --> 09:11.689
Бу тагын да киңрәк тәэсир итә алмас иде:

09:11.689 --> 09:19.646
Федераль миграция һәм качаклар идарәсендә җиде ел
эшләгән адвокат Рене Бойке әйтүенчә, Федераль Юстиция

09:19.646 --> 09:24.062
Суды кешенең кадерен таптады һәм берничә хата ясады.

09:24.062 --> 09:27.520
Федераль Юстиция Суды түбәндәге фикердә:

09:27.520 --> 09:34.424
Әгәр экстрадиция процессында «эзәрлекләнгән кеше» намус нигезендә
хәрби хезмәттән баш тарта икән, экстрадицияне

09:34.424 --> 09:42.051
сораган үз иле халыкара хокукны бозып кораллы көч һөҗүменә
дучар ителсә дә, аны барыбер экстрадицияләргә тиеш.

09:42.051 --> 09:50.205
Көнчыгыш Украинадагы алгы сызыктагы солдатның уртача гомер
озынлыгы бары тик дүрт сәгать кенә булуын – 2023

09:50.205 --> 09:58.115
елның февралендә ABC News-ка элекке АКШ диңгез
пехотасы солдаты әйткәнчә – кеше хокуклары таптала.

09:58.115 --> 10:02.969
АКШ диңгез пехотасы Бахмутта украин көчләре янында сугышты.

10:02.969 --> 10:08.125
Бойке әйтүенчә, Федераль Юстиция Судының бу карары
еракка сузылган нәтиҗәләргә ия – бигрәк тә немецлар өчен.

10:08.125 --> 10:15.385
Цитата: "Чынлыкта карар украинны экстрадицияләүгә кагыла торган
булса да, аны укыгач, ул чынлыкта сугыш

10:15.385 --> 10:23.945
вакытында немецларның хәрби хезмәттән качу хокукы
бармы-юкмы дигән сорау тирәли әйләнүен ачык күрсәтә."

10:23.945 --> 10:31.575
Федераль Юстиция суды бу сорауны кире кага һәм аны бераз буталчык
итеп әйтеп болай ди: «иман нигезендә корал тотудан баш тарту

10:31.575 --> 10:35.957
хокукын туктатып торуны күз алдына китерү мөмкин түгел түгел».

10:35.957 --> 10:44.463
Федераль Юстиция Суды моның белән нинди сигнал
җибәрә! (...) Бу, әлбәттә, киләчәктәге үсешләргә юл ача.

10:44.463 --> 10:46.592
Бойке нәтиҗә ясый:

10:46.592 --> 10:53.164
"Чынбарлыкны күз алдында тотыйк: сугыш очрагында
Германиядә намус нигезендә баш тарту хокукы булмаячак. (...)

10:53.164 --> 10:57.391
Гарәчә Юстиция Федераль суды бу мәсьәләдә бары
тик субъюнктив формада гына фикер белдерә, әмма ул

10:57.391 --> 11:00.088
моны гадәттәгедән артык ачыклык белән эшли. (...)

11:00.088 --> 11:06.601
Күрергә теләгән һәркем күрә ала, Европа зур сугышка әзерләнә.

11:06.601 --> 11:13.341
Шуңа күрә Германия һәм Европа Берлеге илләре кебек демократик
күренгән конституцион дәүләтләрнең сугыш вакытында тимер кул белән

11:13.341 --> 11:17.197
идарә итүче диктатуралар булып чыгачагы фараз ителергә тиеш.

11:17.197 --> 11:20.830
Вөҗдан нигезендә хәрби хезмәттән баш
тарту хокукы җитди рәвештә какшатыла.

11:20.830 --> 11:26.054
– Җыентыктан, чөнки намус каршылыгы сугыш
кузгатучыларның җилкеннәреннән җилне ала.

11:26.054 --> 11:32.825
Сугышка каршы торучы барлык кешеләр белән солидарлык белдергән
гражданлык җәмгыяте оешмалары альянсы быелгы

11:32.825 --> 11:38.864
Халыкара намус нигезендә сугышка каршы
торучылар көне уңаеннан мөрәҗәгать игълан итте:

11:38.864 --> 11:42.062
«Сугышка әзерлек» урынына сугышларны булдырмау

11:42.062 --> 11:47.650
Цитата: "Без намус нигезендә сугышка каршы
торуны сугышны һәм шуның белән аның үлемен һәм

11:47.650 --> 11:50.880
җимерелешен җиңүдә мөһим нигез ташы дип саныйбыз."

11:50.880 --> 11:58.522
Без намус нигезендә хәрби хезмәттән баш тарту
хокукына, бигрәк тә сугыш вакытында, тулы хөрмәт таләп итәбез.

11:58.522 --> 12:02.838
Без барлык сугыш качкыннарына, эзәрлекләнгән
намуслы каршылык белдерүчеләргә һәм сугышка

12:02.838 --> 12:05.387
каршы торучыларга яклау һәм сыену таләп итәбез.

12:05.387 --> 12:07.551
Сез безнең ярдәмгә таяна аласыз!

12:33.577 --> 12:41.731
Дистә еллар буе ил буйлап сугышлар
ялган сылтаулар белән кабат-кабат бара.

12:41.731 --> 12:50.258
Медиа ялганнары аркасында күпме кешенең гомере
куркыныч астына куелды, этәрде һәм кузгатты?

12:50.258 --> 12:58.281
Без сугыш теләмибез, торып басыйк, ул юкка чыксын.

12:58.281 --> 13:06.277
Европа халыклары бу сугышны кире кага, чөнки
анда бары тик җиңелүчеләр бар, җиңүчеләр юк.

13:06.277 --> 13:14.217
Без сугыш теләмибез, торыгыз да ул юкка чыксын өчен.

13:14.217 --> 13:21.874
Европа халыклары бу сугышны кире кага,
анда бары тик җиңелүчеләр бар, җиңүчеләр юк.

13:38.060 --> 13:45.833
Массакүләм мәгълүмат чаралары хәбәрләре белән
адаштырылып, кешеләрне янә сугышка өндиләр.

13:45.833 --> 13:54.283
Русиягә, Кытайга һәм Иранга каршы, алар
халыкларны үз ялгыш ышанулары белән үлемгә этәрәләр.

13:54.283 --> 14:02.124
Без сугыш теләмибез. Аның бөтенләй булмасын өчен торыйк.

14:02.124 --> 14:10.257
Европа халыклары бу сугышны кире кага, чөнки
анда бары тик җиңелүчеләр бар, җиңүчеләр юк.

14:10.257 --> 14:18.318
Без сугыш теләмибез, торыгыз да ул юкка чыксын өчен.

14:18.318 --> 14:27.210
Европа халыклары бу сугышны кире кага, анда
бары тик җиңелүчеләр генә бар, җиңүчеләр юк.

14:27.210 --> 14:34.140
Без һичкайчан да сугышка бармаячакбыз.

14:34.140 --> 14:43.156
Тынычлык булмаганчы кире как.

14:43.156 --> 14:59.129
Без кулларны тоташтырып, бөтен
илебезне мәхәббәт белән уратып алабыз.

14:59.129 --> 15:06.046
Без һичкайчан да сугышка бармаячакбыз.

15:06.046 --> 15:15.068
Тынычлык булмаганчы кире как.

15:15.068 --> 15:30.514
Без кулларны тоташтырып, бөтен
илебезне мәхәббәт белән уратып алабыз.