Eger biz munuň üstünde seretseň, ony kim ele almalydyr?
Men käbir kärdeşlerim bilen öz merkezimi döretdim, bu bolsa aňladýar:
Adamlyga garşy jenaýatlaryň derňewi, täzeden bahalanmagy, hukuk taýdan jezalandyrylmagy we öňüni alyş merkezi.
Köp adamlar hemişe sorýarlar: näme üçin adamlyga garşy jenaýatlar?
Çünki bu ýerde başdan geçiren zatlarymyz adamlyga garşy jenaýatlar boldy.
Adamlar ezalyp gelindi. Lukmanlar häzirem ezalýar.
Doktorlar işlerini ýerine ýetirýändikleri üçin türmä iberdilýärler.
Meniň kärdeşim Rainer Fuellmich Göttingen türmesinde. Ol hem uly mugallym.
Ylalaşyk diňe syýasy ýagdaýy üýtgetsek bolup biler.
Syýasy şertler, biz diňe häkimiýeti elden berýän ýagdaýymyz, hiç haçan dogry täzeden baha bermäge getirmez.
Çünki, men aýdşym ýaly, şonda jenaýatçylar özleri eden işleri bilen ylalaşmaly bolarlar.
Hiç kim adamlyga garşy bu jenaýatlary edenleriň öňe çykyp: "Hawa, biz etdik" diýjekdigine çaklap bilmez.
Indi bolsa biz özümiz saýlan sudda, özümiz saýlan hakimleriň we prokurorlaryň öňünde sud edilmegi isleýäris, şonda olar biziň
eden işimiziň dogry ýa-da ýalňyşdygyny höküm edip bilerler.
Üç aý ozal, RKI faýllary ýaýrançak, hemmeleri şol wagt hemmesini dogry edendiklerini maňa aýdýardylar; häzir
bolsa olar birden bu işi gaýtadan gözden geçirmeli diýlip çagyrylýarlar... Bu hem işlemez.
Ol diňe şol ýagdaýda işlejek… – Ralf Boes munuň hakykatdanam şeýle boljakdygyny indi yglan etdi, we men Ralf Boes we köp beýleki
adamlar bilen ylalaşýaryn. Onuň belläp geçen websaýtyna serediň.
Men pikirimçe, biz federal döwletlerden geçmeli.
Her federal döwletde biziň öz konstitusiýamyz bar.
Olaryň aýratyn konstitusiýalar bolandygy sebäpli, federal döwletiň her bir konstitusiýasyny üýtgetmäge rugsat berýär.
Güýç elimizde. Sen ony bilmeýärsiň...
Şu gün men advokat Ralf Ludwigi Kla.TV studiýamyza mähribanlyk bilen garşylaýaryn.
Salam.
Berlin-de geçirilen demonstrasiýada siz: "Güýç elimizde, ýöne biz muny hem bilmeýäris" diýdiňiz.
Menem bilmeýärin. Elimde nähili güýjiň bardygyny hem bilmeýärin.
Men syýasy kararlara nähili täsir etmelidigimi we munuň nähili işleýändigini hem bilmeýärin.
Bize kömek edip bilersiňizmi, maňa kömek edip bilersiňizmi, tomaşaçylara biraz kömek edip bilersiňizmi?
Hawa, prinsipde bu gaty kyn däl.
Germanýada 16 federal ştat bar we ähli federal ştatlaryň öz ştat konstitusiýasy bar.
Her bir ştat konstitusiýasy – Hesseni aýyrmak bilen, emma esasan Hesseni hem öz içine almak bilen
– halk kanunçylygynyň mümkinçiligini üpjün edýär.
Bu, degişli federal ştatda ýaşaýan adamlaryň öz kanunlaryny kabul edip biljekdigini aňladýar.
Olar diňe kanun çykaryp bilmän, degişli döwlet konstitusiýasyny hem üýtgedip bilerler.
Şonuň üçin olar isleseler, öz federal döwletlerinde bilelikde ýaşaýyş düzgünlerini, gurluş
düzgünlerini, syýasy gurluşy üýtgedip bilerler.
Munyň üçin belli köpçülikleýin sesler gerek. Bu hemişe üç ädimiň bardygyny aňladýar.
Ilkinji ädim raýatlaryň başlangyjydyr. Bu siziň pikir öňe sürýändigiňizi aňladýar.
Siz belli bir sany ses ýygnamalysyňyz.
Ikinjisi referendum diýlip atlandyrylýan zatdyr.
Bu, ýurtdaky belli bir sany adamyň bu mowzuk bilen gyzyklanýandygyny subut etmelidigini aňladýar.
Bu hemişe iň kyn tapgyrydyr, we ony ýeňip geçeniňizden soň, biz bilýän ýaly saýlaw ýaly bolýar, Soňra ýekşenbe güni adamlar ses
beriş nokatlaryna çagyrýarlar we bu syýasy mesele ýa-da girizilýän kanun ýa-da şonça meňzeş bir zat boýunça ses berip
bilerler, soňra şeýle diýip bilerler: "Biz, bu federal döwletiň halky hökmünde, munuň şeýle ýa-da şol ýaly bolmagyny
isleýäris, ýa-da biz bu kanunyň bolmagyny isleýäris, ýa-da biz bu düzgün ýa-da şol düzgüniň bolmagyny isleýäris."
Prinsipde, bu her döwlet konstitusiýasynda göz öňünde tutulýar.
Bu bolsa, eger islän bolsak, diňe dört ýa bäş ýylda bir gezek gutujy belläp, dogry adamlaryň saýlanmagyna we dogry
kararlary kabul etmegine umyt etmekden gaça durup, syýasy kararlara özümiz gönüden-göni gatnaşyp biljekdigimizi aňladýar.
Ah, ýöne. Döwlet konstitusiýalary – indi men biraz çaşdym... Bizde hem Esasy Kanun bar.
Bu näme? Näme üçindir, bu federal derejede işleýänok, diňe ştat derejesinde işleýär. Näme üçin?
Hawa, elbetde, biziň Esasy Kanunymyz bar, we Esasy Kanun hakykatdanam Esasy Kanun diýlip atlandyrylýar – Germaniýanyň
Konstitusiýasy ýa-da German Konstitusiýasy däl-de, eýsem "Federal Germaniýa Respublikasynyň Esasy Kanuny" diýlip atlandyrylýar.
Elbetde, munuň taryhy sebäpleri bar. Ikinji jahan urşundan soň Germaniýa bölündi.
Almaniya işgal edildi, dürli, hakykatdanam dört ýeňiş gazanan güýç tarapyndan işgal edildi we
Almaniya territoriýa taýdan amalda bölünip berildi.
Bu German imperiýasynyň territoriýal bitewüliginiň ýok bolandygyny aňladýardy.
Soňra Günbatar bilen Gündogar, esasanam Russiýa – şol wagt Sowet Soýuzy bilen – arasynda Sowuk uruş başlandy.
Günbatar güýçleriniň Germaniýa bilen nähili işleşmeli, Germaniýany nähili bejermeli we Germaniýanyň
geljegi nähili bolmaly barada pikirleri tapawutlydy.
Hawa, bu 1949-njy ýylda Germaniýanyň Federal Respublikasynyň döredilmegine getirip, Germaniýanyň Federal Respublikasy,
elbetde, tutuş Germaniýa Reýhynyň diňe bir bölegidir.
Şol wagt hem entek çözgüdiň ahyrynda tapyljakdygy, tutuş Germaniýa üçin bir çözgüdiň boljakdygy çaklanylýardy, şonuň üçin
Germaniýanyň konstitusiýasy döredilmän galdy, sebäbi konstitusiýa diňe Reihiň ozalky territoriýasyny, Reihiň ähli
territoriýasyny, ýagny tutuş Germaniýanyň territoriýasyny öz içine alyp biljekdi we şonuň üçin oňa Esasy Kanun diýilýärdi.
Bu esasan üç ýeňiş gazanan bileleşen güýçleriň esasy kanuny bolup, soňra ony
Herren-Chiemsee-de syýasatçylar bilen takmynan gepleşik edildi.
Bu Esasy Kanun hem gaýtadan birleşmegi başdan geçirdi.
Şol wagt hem, ol Esasy Kanunda göz öňünde tutulsa-da, tutuş Germaniýa üçin konstitusiýa döredilmän, onuň
ýerine Esasy Kanun konstitusiýa hökmünde dowam etdirildi.
Men hemişe aýdýaryn: konstitusiýa diňe eger onuň suweren eýesi bar bolsa, konstitusiýa bolup biler.
Eýse suweren, Carl Schmittiň diňe aýdşy ýaly, krizis ýagdaýyny kesgitleýän däl, eýsem düzgünleri üýtgedip bilýän adamdyr.
Konstitusiýamyz adamlaryň düzgünleri üýtgedip bilmegine mümkinçilik bermeýär.
Bu, Esasy Kanunyň bu manyda konstitusiýa bolup bilmejegini aňladýar, sebäbi Esasy
Kanun hiç hili häkimýet güýjüni ykrar etmeýär.
Ýa-da raýat hökmünde bilýän ýeke-täk suweren hereketimiz takyk saýlawdyr – dört ýylda bir gezek Bundestagy saýlamak.
We bu Germaniýanyň Federal Respublikasynyň halkynyň ýeke-täk gatnaşmasydyr.
Bolmasa, hiç zat meýilleşdirilmeýär. Meşhur kanunçylyk ýok.
20-nji maddada häzir hem syýasatyň döwlet baştutany tarapyndan saýlawlar we referendumlar arkaly
kesgitlenýändigi bellenýär, ýöne Germaniýada referendumlar ýok.
Ses beriş kanuny ýok, şonuň üçin ses berişlik ýok.
Soňra 146-njy madda bar, ol nemes halkyna täze konstitusiýa ýa-da konstitusiýa kabul etmäge rugsat berýär.
Köp konstitusiýa hukukçylary aýdýarlar, bu paragraf ýa-da bu madda degişli däldir, bu norma degişli däldir.
Muny giňişleýin ara alyp maslahatlaşyp bolardy, ýöne Germaniýanyň her bir ştat konstitusiýasynda adamlar üç basgançagyň
üsti bilen kanunçylyga işjeň gatnaşyp, özleri kanunlary döredip we şonuň bilen düzgünleri özleri üýtgedip bilerler.
Diňe bir amala aşyrmak düzgünleri kanunlary üýtgedip bilmän, eýsem – men Hesse barada gysgaça bir ýer ýetirip geçişim ýaly –
olar her bir federal döwletde konstitusiýany hem üýtgedip bilerler, ýagny olaryň
bilelikde ýaşaýyş düzgünlerini üýtgedip bilerler.
Gorulmaly iki esasy gymmatlyk bar.
Bu hemişe demokratiýanyň ýörelgesidir, ýagny her bir syýasy karar halkyň islegine esaslanmalydyr.
Ikinjisi adam mertebesiniň kepilligidir. Şonuň üçin adam mertebesiniň kepilligini ýok
etjek görnüşde düzgünleri üýtgetmeli däldiris.
Emma şolardan başga düzgün ýok, we şol düzgünleriň çäginde her bir federal ştatdaky adamlar özbaşdak karar berip bilerler.
Mysal üçin, biz döwlet hökümetini ýa-da döwlet parlamentini her bäş (dogry: dört) ýylda saýlamagy bes edip,
munuň ýerine olary her iki ýylda saýlamagy saýlap bileris.
Ýa-da biz döwlet hökümetiniň bolmagyny islemeýändigimize karar berip, döwlet parlamentiniň belli wezipeleri ýerine ýetirmek üçin
administratoriýetleri bellenmegini we ş.m. kabul edip bileris.
Eger demokratik iradeyi diňe wekilleşdirmek däl-de, ony beýan edýän başga bir alternatiwamyz bar bolsa,
biz nazari taýdan Parlamentden hem ýüz öwürip bilerdik.
Şonuň üçin biz köp zady üýtgedip bileris, ýöne diňe döwlet derejesinde, hakykatda bolsa milli derejede däl.
Hawa, örän gyzykly. Şeýle bir prosesi nähili başlatmak bolýar?
Geliň, bu tutuş syýasy gurluşda bir zady üýtgetmek isleýändigimizi, mysal üçin sudýalaryň ýa-da hatda prokurorlaryň
wezipesine bellenişini Adalat ministrligi däl-de, halk tarapyndan saýlanmagyny isleýändigimizi göz öňüne getireliň.
Muny nähili edip bilersiňiz? Täşebbusy nähili edip öz üstüňize alyp bilersiňiz?
Esasan, men aýdşym ýaly, döwlet konstitusiýalary hem goşmak bilen ähli kanunlar üýtgedilip bilner.
Prinsipde, islendik adam aňsatlyk bilen başlangyç başlap biler; bir ýa-da iki adam başlangyç başlap biler...
…Şonuň üçin, ikimizmi?
Ikimiz hem bilelikde – ýöne häzirki wagtda mümkin däl, sebäbi biz şol bir ştatda ýaşaýanok, ýöne prinsipde, hawa.
Eger biz şol bir federal döwletde ýaşasadyk, kanunda üýtgeşiklik isleýändigimizi aňsatlyk bilen aýdyp bilerdik.
Soňra biz ony göz öňünde tutşumyz ýaly taslama kanun taýýarlaýarys – başga söz bilen, biz näme edýäris.
Hm.
Şeýle hem tapawutlar bar. Siz hem açyk soraglary tabşyryp bilersiňiz, bu bolsa Parlamentin belli soraglar bilen
meşgullanmagyna we meseläni ara alyp maslahatlaşmak üçin sessiýa, ýagny parlament
sessiýasyny geçirmegine borçly bolýandygyny aňladýar.
Emma häzir, halk kanunçylygy esasynda, biz ikimiz hem, şeýle diýsek, bir kanun taslamasyny ýazýarys we ony adatça
döwlet parlamentiniň ýolbaşçylyk edýän komitetine hödürleýäris.
Soňra kanuna girizilen bu üýtgetme bilen bu ýerde raýatlaryň başlangyjynyň eýýäm işe
girizilýändigi adaty görnüşde yglan ediler.
Soňra biz işe başlap, bu kanun üýtgetmesine sesleri ýygnap bileris.
We belli bir kworumy ýetirenimizde – birinji tapgyrda ol gaty pes, käbir ýurtlarda diňe 6 000 ýa-da 5 000
ses – bu sesleri toplansoň, şonuň ýaly atlandyrylýan referendumy geçirmäge rugsat berilýär.
Bu, döwlet parlamentiň raýatlaryň petisiýasyny soňra gözden geçirjekdigini we ony tassyklap ýa-da tassyklamajakdygyny
aňladýar. Şol ýagdaýda referendum geçirilmez.
Soňra ol referendumyň geçirilmegine ugradylyar, we referendum üçin belli bir möhletde, adatça altydan sekize çenli
aýyň dowamynda belli bir möçberde gol ýygnamak talap edilýär.
Bu kworum aşylandan soň, döwlet parlamenti meselä gaýdyp sereder we kanun teklibini
tassyklamaly ýa-da tassyklamaly däldigine karar berer.
Eger ol ony tassyklamasa, onda saýlaw ýaly referendum geçiriler.
Soňra raýatlar ýekşenbe güni ses bermäge çagyrýarlar.
Soňra şeýle diýilýär: "Okey. Raýatlardan bu kanuny isleýändik ýa-da islemeýändik soralýar: hawa ýa-da ýok."
Berlinde geçirilen demonstrasiýada aýdşyňyz ýaly, soňky karar ýene-de halk tarapyndan kabul edilmelidir.
Şonuň üçin bu amalda şol milli konstitusiýalar arkaly işe girizilip bilner.
Hawa, takyk. Koronawirus pandemiýasy döwründe syýasatyň adamlaryň durmuşyna nähili gaty girmegini gördük.
Men pikir edýärin, adamlaryň bu girmekçi syýasatlara garşy özüni gorap biljekdigine mümkin bolmalydyr.
Men häzir beýan eden bu ädimler, bu üç ädim, ebedilik alýar.
Şol wagta çenli, elbetde, biz hiç zadyň öňüni alyp bilmezdik.
Şonuň üçin meniň teklibim şundan ybarat: ilki bilen ähli döwlet konstitusiýalaryna şeýle atlandyrylýan veto hukugyny girizeliň.
Şonuň üçin biz esasan şeýle diýýäris: döwlet hökümeti tarapyndan kabul edilen her bir kanun we
her bir düzgün iň irinde üç aýdan soň güýje girer.
Bu üç aýyň dowamynda belli bir kworumy bolan adamlar gol ýygnamak üçin wagty bar.
Eger olar belli bir sanly gol toplasa, meniň pikirimçe, bu ilatyň iki ýarym göterimidir, ýöne bu
üýtgedilip bilner, onda bu kanun boýunça referendum geçiriler.
Çünki şonda iki ýarym göterim esasan: "Biz bu kanuny islemeýäris" diýdiler.
Bu ähmiýetsiz däl. Menimçe, bäş göterim döwlet parlamentinde fraksiýa bolup durýar.
Şu ýerde iki ýarym göterim adamlar "Biz muny islemeýäris" diýýärler.
Şol federal döwletiň ähli ilaty, ýagny raýatlary, bu kanuna ýa-da düzgünnamaya
mätäçdigini ýa-da däldigini ses berip kesgitleýärler.
Emma kanun çykaryjy bir düzgün ýa-da kanun girizse – sebäbi ol munuň örän gyssaglydygyny aýdýar, biz ony häzir çalt
etmelimiz zerur – eger ol üç aýlyk möhlet bermese, onda bu kanuna ýa-da düzgünnamaya ses bermek hökmanydyr.
Kanun çykaryjylaryň kanunlary çalt-çalt kabul edýän ýagdaýynda galmazlyk üçin.
Men hemişe aýdýaryn, eger adamlar mask talaby boýunça ses berip bilse, ol girizilmejekdi.
Hawa, maska talaby esasan gizlin we syrly bir operasiýa arkaly girizildi, we şol ilki başda adamlaryň
sanjym alşynyň zerur şerti bolan gorkyny döretdi.
Aýtmaly, eger olar gije-gündiz diýlip atlandyrylýan we gysga wagtda güýje girmeli kanunlary kabul etmek isleýän bolsa,
syýasatçylar bu kanunlary derrew we hemişe halkyň ses bermegine goýmaly, şonda halk zerur bolsa "ýok" diýip bilýär.
Bu veto hukugy, meniň hemişe aýdýan ýaly, iň soňky karar beriş ygtyýarydyr. Hawa.
Adamlar "ýok" diýip bilýärler we işler şeýle ýerine ýetirilip bilmez.
Biz muny edip bileris. Biz muny her federal ştatda edip bileris.
Bu syýasatçylara her kabul edýän kanunlarynyň – mysal üçin häzirki wagtda federal derejesinde – takyk şol
karzlaryň döremegine sebäp bolýandygyny aýdyň görkezjekdi.
Emma, mysal üçin, şeýle diýmek hem mümkin... Federal kanunlar bilen hem Federal Geňeşiň razylyk bermegi zerurdyr.
Eger biz, federal döwletleriň ilaty hökmünde hökümete munuň bilen razy bolmaga rugsat berilmejekdigini
aýtsak, onda mysal üçin, bu borçlar ýüze çykmazdy.
Biz, ilat hökmünde, bu güýje eýe bolmaly, şonda biz diňe bir gezek ses berip, soňra syýasatçylaryň aýratyn ýagdaýlarda näme
edýändiklerine, haýsy koalisiýalaryň döredilýändigine we syýasatçylaryň nähili kararlara gelýändigine gözegçilik edip
bilmeris, eýsem biz, raýatlar hökmünde, islendik wagt her bir syýasy meselä "Biz muny islemeýäris" diýip aýdyp bileli.
Bu ugurda toparlaryň işleýändigi we başlangijy öz üstüne alandygyny görkezýän alamatlar baramy?
Hawa, bu işiň ähli tarapyndaky pikir ony doly merkezi däl etmekdir.
Şonuň üçin biz muny haýsydyr bir merkezi guramanyň etmegini islemeýäris.
Munuň ýerine, biz esasan iki zadyň biziň üçin örän möhümdigini aýtdyk.
Muny edýän toparlar we guramalar özara belli bir tertipde demokratik usulda özara gatnaşmalydyr.
Biz aýdýarys: hemişe kabul etmäge esaslanan kararlary kabul ediň.
Bu, eger biz hakyky demokratiýa eýe bolmak isleýän bolsak, ilki bilen ony kiçi göwrümde özümiz amala aşyrmalydygymyzy aňladýar.
Bu, jemgyýetimiziň demokratik bolmagyny talap edip bilmejegimizi aňladýar.
Biz hem özümiz, işleýän sebitimizde kiçi göwrümde, biri-birimiz bilen demokratik ýörelgelerde hereket
etmeýäris, kabul etme esasly çemeleşme görkezmeýäris.
Şol şertlerde bu möhüm karar.
Ikinji nokat bolsa, mümkin boldugyça köp adamy nädip höweslendirip, şeýle referendum üçin ýa-da
ilkinji nobatda petisiýa üçin ýeterlik gol ýygnalmagy üpjün etmegi göz öňünde tutmakdyr.
Bu doly merkezi däl bolmaly, meseleleriň nämedigini, nämeleriň gyzyklydygyny we ş.m. merkezi derejesinden
däl-de, ýerli derejede karar bermekde has amatly ýerleşen kiçi toparlaryň ýerine ýetirmegi gerek.
Häzirki wagtda gaty köp başlangyçlar döredilýär.
Biz hakykatdanam diňe teklip etdik we "Gel, bir zat et" diýdik.
Indi bizi Baden-Würtemberga çagyrdylar.
Muny etmek we durmuşa geçirmek isleýän başlangyçlaryň uly bir halkasy bar.
Men şu interwýudan ozal Saksoniýa-Anhaltdan gelip gowuşdym. Men Saksoniýa-Anhaltdaky Güsten şäherinde boldum.
Bu görnüş halk demokratiýasyna hem gyzyklanýan DieBasis diýip atlandyrylýan aşak gatlak guramasynyň köp
sanly agzalary we ýerli birleşmeleri şol ýerde ýygnandy.
We biz şonuň ýaly etdik. Esasan, biz diňe näme üçin kimdir biri esasy opsiýany saýlamaly diýen meseläni ara alyp maslahatlaşdyk.
We geň galdyryjy ýagdaýda, netije takyk şoňa gabat geldi:
Çünki biz ahyrsoňy bu görnüşdäki il kökli demokratiýany amala aşyrýanlaryň özümiz – kararlaryň indi ýokardan aşaga däl-de
aşakdan ýokara subsidiar ýörelge esasynda kabul edilýän, merkezi dolandyryşdan azat, ähli möhüm kararlaryň
ýerli derejede kabul edilýän we hemmeleriň ähli syýasy kararlara gatnaşýan demokratiýa.
Bu hakykatdan hem bazanyň özboluşly satuw nokady. We biz muny daşarky dünýä has güýçli beýan etmek isleýäris.
Şu takyk pikir, ýagny: kararlary ýokary derejede däl-de, aşaky derejede kabul edýärler.
Biz üçin karar kabul etmek üçin baş edaranyň zerurlygy ýok; onuň ýerine durmuşymyza täsir edýän
ähli möhüm kararlar ýerli derejesinde kabul edilýär.
Prinsipde, eger-de siziň uly ýer meýdanyňyz we ş.m. bar bolsa, ýerli kararlary hem bilelikde kabul
edip, hemmä laýyk gelýän çözgütleri tapyp bolýar.
Hawa, örän gyzykly, sebäbi adamlar yzygiderli diýýärler: ýokarkylar biziň bilen islän zatlaryny
edýärler we biz munuň garşysynda hiç zat edip bilmeris.
Olar şolaryň hemmesini, ýagyş we gar ýaly, çydam etmeli.
Borç tormozy boşadylýar we ýurdumyz erkin ýykylyşda.
Emma hakykatdanam gyzykly, ahyrynda bir ýol tapylýar.
Meselem, indi men näme edip bilerin, eger men siziň aýdşyňyz ýaly haklylykda maňa degişli güýji yzyna almaga
gyzyklansaň, nirede gatnaşyp bilerin? Men näme edip bilerin?
Ilki bilen, ýönekeýlik bilen etrapdaky bir topary başlatmak ýeterlik.
Ýa-da munuň topar bolmagy hem zerur däl; biz ony öýjük diýýäris.
Şonuň üçin ýöne ýakyndaky dostlaryňyz bilen duşuşyň – iň gowusy goňşylykda – adamlar bilen ýygnanyň.
Mysal üçin Rainer Mausfeldiň "Näme üçin goçlar dymýar?" eserini okaň.
Sebäbi Rainer Mausfeld bu kitapda syýasy gurluşymyzyň hakykatdanam nähili işleýändigini örän gowy seljeripdir, näme
üçin biziň sesimiz ýokdugyny, demokratiýa bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk we bize hakykatdanam öz
kararlarymyzy kabul etmäge mümkinçilik bermeýän wekilli demokratiýanyň bardygyny düşündirýär.
Maksady näme? Janap Mausfeld näme diýýär?
Hawa, jenap Mausfeld esasan aýdýar, bu Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilişinde, az-köp bolsa-da,
ilkinji konstitusiýa, ilkinji demokratik konstitusiýa.
Elbetde, bu barada käbir çekişmeler bar; Polşanyň konstitusiýasy has çalt boldy.
Emma ilkinji uly demokratik konstitusiýa, elbetde, Amerikan Konstitusiýasy boldy.
Amerikan esaslandyryjy atalar hakykatdan hem şol wagt munuň üstünde çekeleşipdiler:
Biz halky kararlara gönüden-göni gatnaşdyrýan gönüden-göni demokratiýany girizmegi isleýärismi, ýa-da hakykatda
termin boýunça çaknyşyk bolan wekili demokratiýany isleýärismi?
Wekilçilik demokratiýasy – ýa wekili, ýa demokratik; şonuň üçin, ony has ünsli
seljerende, wekilçilik demokratiýasy bir zıtlykdyr.
Şol wagt hakykat aýdyň boldy: eger bizde hakyky aşak gatlak demokratik karara gelmek ygtyýarlygy bar bolsaydy, baý adamlaryň
baýlyklary howp astynda galardy, sebäbi garyp adamlar demokratik usulda pul ýa-da mülkiýeti başgaça paýlamagy karara bilerlerdi.
Elbetde, bu diňe ykdysady mesele boldy.
Soňra biz ony henizem demokratiýa diýip atlandyryp biljekdigimizi, ýöne ony demokratiýa bolmajak
görnüşde gurup biljekdigimizi göz öňüne getirdik.
We häzirki wagtda biziň eýe bolan wekiliýet demokratiýamyzdyr.
Şonuň üçin, men aýdşym ýaly, siziň häzir aýdanlaryňyz we adamlaryň ony başdan geçirýän tertibi hakykatdanam şeýledir.
Ýokardakılar bir zat edýärler we biz hiç zat karara gelip bilmeýäris.
Bu duýgy aldawçy däl, eýsem şeýle: biz haçymyzy düzýäris we şondan başga hiç zat ýok...
Şol hemmesi, biz hiç zat bilmeýäris!
Şonuň üçin CDU-a ses berenler häzir iň köp ähtimal, öň ofisden çykarmak üçin ses beren Ýaşyl partiýadan hem has ýaşyl
syýasatlar bilen ýüzbe-ýüz boljakdyklaryny garaşmandyrlar.
Bu adamlaryň isleýän zady bolman biler.
Men bilmeýärin, ýöne olar islänok diýip çaklaýaryn; bolmasa olar CDU däl-de, Ýaşyl partiýa ses bererdi.
Emma olar hiç zat edip bilmeýärler. Indi olar dört ýyl şol ýerde oturarlar, soňra adamlar pikir
ederler: "Bolýar, indiki gezek biz olara görkezjek."
Emma biz bu gezek CDU-a ses bermeýäris, SPD-a ses berýäris.
Biz hemişe şony başdan geçirýäris. Soňra ýene-de hiç zat üýtgemeýär.
Soňra olar beýlekiler gelende hem hiç zat täzeden üýtgemeýändigine doly geň galýarlar.
Sebäbi biz şahsy syýasy kararlara täsir edip bilmeýäris.
We biz muny döwlet konstitusiýalarynyň çäginde prinsipiýa laýyklykda edip bileris, ýöne etmeýäris.
Rainer Mausfeld hem şony aýdýar. Olar onuň öňünde duran illýuzionistler ýaly.
Bu gapylar bar, we illýuzionistler, sehrbazlar olaryň öňünde durup, biziň hakykatdanam geçip biljek
bu gapylary bizden netijeli ýagdaýda gizleýärler.
Wekilçilik demokratiýasyny elit oligarhiýa, saýlaw oligarhiýasy, aristokratiýa ýa-da islän adyňyz bilen atlandyryp bilersiňiz.
Çünki bize belli bir sanly elitalardan geljek dört ýyl bizi dolandyrjaklary saýlamaga rugsat berilýär.
Emma biz hakykatdan hem hiç zady üýtgetmek üçin saýlawymyz ýok.
Biz muny diňe şahsy syýasy kararlara müdahale edip bilsek edip bileris.
We päsgelçilikler örän ýokary. Şu pursatda biz muny edip bilmeýäris.
We azatlyk düşünjesi hiç bolmazdan başlaýar.
Şeýlelik bilen, men Berlin şäherinde başlanan bu taslama barada aýdyp geçmeli: her bir syýasy meseläniň karara gelmek ygtyýaryny,
iň soňky karara gelmek ygtyýaryny halkyň eline bermelidiris.
Biz karar bermeli: karz çäklendirişini aýyrmak isleýärismi?
Biz bilim ulgamymyzyň nähili gurluşlandyrylandygyny kesgitlemeli.
Biz adalat ulgamymyzyň nähili gurluşly boljakdygyny kesgitlemeli.
Biz energiýamyzy we ş.m. nähili isleýändigimizi kesgitlemeli.
Biz bu kararlaryň ählisini özümiz kabul edip bileris.
Men pikirimçe, hiç bir adam hünärmenlerden ýa-da hünärmen hökmünde bellenen adamlardan has ýaman karar kabul edip bilmez.
Olar bu mesele boýunça maslahat bermäge we öz pikirini aýtmaga hoş geldiňler.
Meniňçe, men öz kararlarymy kabul etmekde doly ukyplydygymy ynanýaryn we Germaniýadaky
beýleki hemmäniň hem şeýle etjekdigine ynanýaryn.
Soňky ýyllaryň syýasatlaryny nazara alsak, hemmeler üçin belli bolmaly, olar ähtimal özleri has gowy iş edip bilerdi.
Şonuň üçin men öz sebitimde bir şöbe gurup, şol ýerde başlangijligi öz elime alyp bilerdim.
Emma men, mysal üçin, haýsy ýerden höweslendirmeleri alyp bilerin ýa-da pikir-maslahat alyp bilerin?
Bu barada has köp maglumat alyp boljak websaýt barmy? Bize bir maslahat berip bilersiňizmi?
Web sahypasy heniz onlaýn däl, ýöne "freiheit-beginnt-mit-nein.de" bar.
Bu ýerde aýdylşy ýaly: Azatlyk "ýok" diýmekden başlanýar.
Bu sahypa-da interwýu çap edilende onlaýn bolup biler.
Biz häzirki wagtda ony tamamlamagyň soňky tapgyrlarynda. Şonda maglumat elýeterli bolar.
Emma pikir bar we gatnaşyk gurmak üçin hem mümkinçilik bolar.
Emma tor aragatnaşyk opsiýasy şeýdip gurnalar, şonuň üçin siz analog görnüşde tor aragatnaşyk gurmaly bolarsyňyz.
We soňra ony sanly görnüşde gaýtadan öndürip bolýar. Şonuň üçin biz adamlaryň sanly görnüşde aragatnaşyk gurmagyny islemeýäris.
Şonuň üçin adamlar, häzirki tejribämize görä, sosial mediada we ş.m. biri-birine ýazyp, gaharyny
beýan edip, köp pikirler öňe sürüp, köp zat ýazýarlar.
Munuň ýerine adamlar ýerli derejede ýüzbe-ýüz aragatnaşyk gurmalydyrlar.
Eger olar şol bir usulda baglanyşykly bolsa, onda portalda biz bir topar ýa-da bir öýjükdigimizi, şu ýerde bolýandygymyzy
we bir zat etmek isleýandigimizi hem görkezip bilerler.
Soňra olar başgalardan hem kömek sorap bilerler, başgalara kömek edip bilerler we ş.m.
Emma biz esasan analog torlar bilen meşgullanýarys.
Biz adamlaryň ýerli derejede biri-biri bilen aragatnaşyk gurmagyny, biri-biri bilen meseleleri ara alyp maslahatlaşmagy
başlamagy we şu pikiri ýadyňyzda saklamagy isleýäris: ahyrynda bu referendum üçin
ýeterlik gol ýygnap, bu jemgyýeti üýtgedip bileris.
Çünki bu ikinji tapgyry geçmek gaty kyn; 200 000 gol ýygnamak örän kyn. Saksoniýada bolsa bu 450 000.
Emma adamlar öňünden aragatnaşyk gurup bilse, biz muny edip bileris.
Olar biri-biri bilen syýasy ara alyp maslahatlaşmalara gatnaşmalydyrlar.
Emma olar hem pikir alyşmak üçin giňişlik döretmegi öwrenmeli – bu Rainer Mausfeldiň hem belläp geçýän meselesi – ol ýerde
meseleleri aç-açan, adalatly we demokratik usulda ara alyp maslahatlaşyp bilerler
we hatda ekstremal pikirler hem çydanylýar.
Ot diwarlary bolmaly däl. Demokratiýada pikirleriň emele gelmeginde çylşyrymly pikirler
möhümdir. Çylşyrymly pikirler hiç haçan üstün gelmeýär.
Emma jemgyýetiň nähili uly bolmagyna garamazdan, olar gowy jemgyýetçilik pikirini we gowy
jemgyýetçilik kesitini tapmak üçin zerurdyr.
We adamlar şony öwrenýärler. Bu biziň pikirimiz: olar şeýle usulda biri-biri bilen zatlar barada ara alyp
maslahatlaşmaga başlaýarlar, şonuň ýaly düşünýärler:
Biz hakykatdanam hemmeleriň goldaýan kararlary nähili kabul edip bilýäris?
Eger biz ony kiçi göwrümde edip bilsek, onda ony uly göwrümde hem edip bileris.
Hawa, eger men dogry düşünýänsem, biri-birimiz bilen täzeden gepleşmegi öwrenmek, başga pikirleri çydamlylyk bilen kabul
etmegi öwrenmek, umumy maksada ýetmek üçin bilelikde işlemegi öwrenmek, jogapkärçiligi öz üstüne almaga
taýyn bolmak, karar kabul etmäge taýyn bolmak, meseleler bilen ýüzbe-ýüz bolmak we ş.m. möhümdir.
Emma bu siziň bilen islän zatlaryny etjek syýasatçylara tabşyrmak diýmek däl, eýsem ýene bir gezek aýtmak diýmekdir:
Men hakykatdanam ynamly, jogapkärçiligi gaýtadan öz elime alýaryn.
Iň möhüm zat örän möhüm nokatdyr.
Siz çykyşyňyzda meniň üçin örän möhüm, hakykatdanam iň möhüm nokady nokatlaryňyzyň sanawyna goşmandygyňyzy aýtdyňyz.
Siz elbetde munuň üstünde pikir edipdiňiz, ýöne aýtmadyňyz: iň möhüm zat biri-biriňiz bilen
gürleşmek däl, eýsem biri-biriňizi diňlemekdir.
Biz örän ýygy gürleşýäris. Mysal üçin, telewideniýede her ýerde görkezilýän bu gepleşik şoularyny synlaýan
wagtymyz köp adam gürleýär. Emma hiç kim biri-birini diňlemeýär.
We teklip edýän ulgamymyz, ýagny öýjükleriň birleşip karar çykarmak üçin sistemik konsensus döretmek arkaly
belli bir usuly ulanmagy teklip edýär, esasan hem ilkinjiden biri-birimizi diňlemekden ybaratdyr.
Her kim özüni beýan etmekde deň mümkinçiliklere eýe we hiç kim başgalaryň aýdýanlaryny tankyt etmäge rugsat berilmeýär.
Munuň ýerine beýanat öz güýjünde galýar. Şonuň üçin biz sorag berýäris, meseläni
çözmek isleýäris we soňra onuň jogaplary bolýar.
Her kim öz jogabyny bermäge rugsat berilýär, hiç kim başga biriniň jogabyny tankyt etmäge rugsat berilmeýär.
Soňundan soranymyzda, garşylygyňyz nähili güýçli?
Şeýdip, bu soraga dogry jogap diýeniňizde içki duýgularyňyz nähili bolýar? Şonda näme duýýarsyňyz?
Şonuň üçin olar azatlygyň "ýok" diýmekden başlanýandygyny aýdýarlar. Sebäbi eger men bir zadyň maňa
peýdaly däldigini duýsam, onda men "ýok" diýip bilmeli.
Aýtmaly, men muny islemeýärin – mysal üçin koronawirus sanjymy ýa-da maska ýaly.
Men muny islemeýändigimi duýan wagtym, 'ýok' diýip bilmeli. Sebäbi bu azatlykdyr.
Azatlyk – "Ýok, men muny islemeýärin" diýip bilmekdir. Ol diňe meniň üstümde täsir edýär.
Erkinlik hemişe "ýok" diýmekden başlaýar. Şonuň üçin oňa şeýle at berilýär.
Çünki men "durnuň" diýenimde, şu ýerde garşylyk duýýaryn we topar pikiriniň emele gelýändigini duýýaryn, we munuň
meniň isleýänim däldigini bilýänimde, men diýýärin: "Durnuň, ýok, men munuň bilen özümü rahat duýmok!"
Soňra topar diňleýär! Soňra topar düşünýär:
Oňat, şol adam agyry çekýär, şonuň üçin belki-de beýleki adamyň agyrysyny aýyrmak üçin kararymyzy biraz üýtgetmelimiz gerek.
We birden siz tutuş topar, öýjük, jemgyýet ýa-da jemgyýetçilik tarapyndan kabul edilen bir çözgüdi tapýarsyňyz.
Ahyrynda veto hukugy diňe şondan ybarat. Biz hemişe täsirlenýän taraplar üçin kabul ederlikli çözgütleri tapýarys.
Çünki biz "Men munuň bilen özümü rahat duýmok" diýýän her kimdiriniň "ýok" diýen sözüne gulak asýarys.
Munuň arkasynda şol pikir bar. We ony islendik adam edip biler.
Emma muny diňe özüňiz edip bilersiňiz.
Biz muny hiç hili görnüşde guramaýarys ýa-da tabşyrmaýarys, diňe ony höweslendire bilýäris.
Adamlar şeýle edýärler. Biz hem muny jemgyýetde durmuşa geçirip bileris.
Hawa. Siz biziň hakyky demokratiýamyzyň ýokdugyny, sebäbi biziň wekiller demokratiýasynyň bardygyny aýtdyňyz.
Indi siz bu interwýuň ahyrynda hem belläp geçdiňiz, ýöne maňa bu saýlawlarda hem problemalaryň bardygyny, olaryň
hakykatdanam demokratik usulda geçirilmändigini aýdyp geçdiňiz. Görnüşinden käbir manipýasiýa bolupdyr.
Ilki bilen, maňa we tomaşaçylara ýene bir gezek näme ýüze çykandygyny ýa-da näme belli bolandygyny düşündirip
bilersiňizmi, we geljekde munuň öňüni nähili alyp bolar?
Şonuň üçin, ilki bilen, Germaniýadaky eýe halkyň ýerine ýetirmäge rugsat berlen ýeke-täk hereket (saýlaw).
Men öňem aýtdym, meniň pikirimçe, bu hökümdar däl, sebäbi oňa düzgünleri üýtgetmäge rugsat berilmeýär.
Emma ýagdaý şoňa meňzeýär: hökümdara ýerine ýetirmäge rugsat berlen ýeke-täk hereket –
ses bermek, ýagny gutujy belläp geçmekdir.
Bu hem şonuň manysyny berýär: soňundan hakykatdanam üpjün edilmeli, iň bolmanda bu hökümdaryň bu hereketi
hakykatdan maksat edileniň hakykatdanam beýany bolmalydyr.
Bu bolsa hakykatdanam pikir etmelidigimizi aňladýar: biz Germaniýadadyrys, Germaniýa
demokratiýa we Germaniýa konstitusiýa döwletidir.
Almaniýada bu saýlaw prosesi tertipli usulda dowam eder.
Biz manipýasiýa barada hiç zat gürleşmeli däl.
Ilki bilen, onuň dogry işlemegine mümkinçilik berjek hiç hili gurluşyň ýokdugyny aýdyp bileris.
Federal sesleri gaýtadan sanama işgäri agşam resmi, wagtlaýyn ahyrky netijäni yglan edende, ol
Germaniýada näçe saýlaw sebitiniň bardygyny bilmeýär.
Ol muny bilmeýär. Olar barada hasabat berilýär. Emma gelýän ähli hasabatlary kabul
etmeli, ýöne ol muny bilmeýär. Onuň umumy syny ýok.
Şonuň üçin saýlawdan bir gün öň ondan ertir adamlar hakykatdanam näçe saýlaw okrugynda ses berjekdikleri
barada sorasaňyz, ol bilmeýär, şonuň üçin aýdyp bilmez.
Şonuň üçin X sany saýlaw sebitleri bar, we saýlawdan öň olaryň nirede ýerleşýändigi hiç kim üçin belli däl.
Saýlaw sebitleriniň merkezi hasaba alnyşy ýok.
Şonuň üçin adamlar nirede ses berýändiklerini, näçe adam ses berýändigini ýa-da olar nähili ses
berýändiklerini bilmeýän ýagdaýyňyzda netijeleri nädip barlap bilersiňiz? Heç kim bilmeýär.
Başgaça aýdylanda, biz WABEO diýlip atlandyrylýan, saýlaw synlamagy aňladýan bu guramany döretdik.
Ol hakykatdanam sentýabr aýynda, meýilleşdirilen umumy saýlaw wagtynda işe girizilmeli eken, soňra ony amala
aşyranlar üç aýyň içinde düýbünden täzeden düzmeli boldular.
Men pikir edýärin, siz hem bu işi düýbünden başlatan Stephanie Tsomakaewa bilen şu ýerde interwýu geçirdiňiz.
Şonuň üçin, işleriň üstünlikli bolmagy üçin örän köp zähmet çeken hakykatdanam örän güýçli we çydamly aýal.
Adamlar hasaba alyndy, şonuň üçin olaryň hakyky adamlar, sosial mediýa zombileri ýa-da botlar ýaly däl-de, hasaba
alynmaly we hasaba alyşlary tassyklanan hakyky adamlar bolandygyny bilýärdiňiz – olar saýlawlary synladylar.
Jemleýin 3,700 adam hereketde boldy – bu Germaniýa Federatiw Respublikasynyň taryhynda öň hiç haçan bolmadyk zat –
saýlawlaryň hakykatdanam nähili geçirilýändigini görmek üçin.
Indi ses berende eýermek üçin belli düzgünler bar.
Meselem, ses beriş nokadynyň sagat 8-den 18-e çenli açyk bolandygy, saýlawyň gizlin geçirilýändigi, ses beriş nokadynyň
içinde we töwereginde saýlaw reklamasynyň ýokdugy, ses beriş nokadynda adamlara kim üçin ses bermeli barada
maslahat berilmeýändigi we başga hiç kime ses beriş kabinasyna girmäge rugsat berilmeýändigi.
Ýa-da soňra ol sagat 18:00-de ýapylyp, sesler şol sagatdan öň hasaplanmaýar.
Adamlar tutuş prosesiň dowamynda şol ýerde bolup, ony synlamaga rugsat berilýär.
Soňra sesler sanalýan mahaly adamlar hem şol ýerde bolup, synlamaga rugsat berilýär.
Şeýdip synlaň, olar bolup geçýän zatlary görsinler.
Sesleriň ählisi sanalyp gutaransoň, şol saýlaw sebitiniň saýlaw komissiýasy saýlaw netijelerini sesläp yglan etmeli.
Ol ses beriş nokadynda saýlaw netijelerini yglan etmeli, şonda jemgyýet munuň saýlaw netijeleri bolup durýandygyny bilýär,
menem soňra adatça etrap saýlaw komissaryna hasabat berýärin.
We näsazlyklar boldy.
Dogry. Indi bolsa mesele şu.
Indi köp neregulyarlyklar bar.
Bu demokratik saýlawyň esasy ýörelgeleridir.
We işte ol. Ilki bilen aýdylyşy gerek, biz köp sanly teswirler aldyk, bu örän gyzykly.
We biz teswirleriň 80%-inde hemmesiniň gowy geçendigini aýdyp bileris.
Şu wagta çenli bilip bilşimizçe, saýlaw okruglarynyň 80 göteriminde saýlaw kadaly geçdi.
Şonuň üçin bu ähli esasy düzgünler, ýörelgeler, saýlaw ýörelgeleri berjaý edildi. Hadysalaryň 20%-inde munuň ýüze çykmandygyny.
Hadysalaryň 20%-inde ses beriş nokatlaryny sagat 17:30-da ýapdylar, saýlaw synçylaryny ol ýerde bolmagyny islemeýändigi
üçin daş atdylar we olary 20 metr uzaklyga ýerleşdirdiler.
Bu ses beriş nokatlarynyň käbiri hakykyda sport zallarydyr.
Soňra olary diňe 20 metr has uzaklyga göçürdiler, ol ýerde elbetde haýsy şaýlanyň üstünde
näme bolup geçýändigini hiç görip bolmaýar.
Käbir ýagdaýlarda olar saýlaw netijelerini sesläp yglan etmändiler.
Hawa, şol ýerde bolmaly däldik köp zatlar boldy.
Eger biz häzir Sahra Wagenknechtiň bileleşiginiň Bundestaga girmek üçin zerur seslerden diňe 9 müň ses kemdigini nazara
alsak, onda biz häzir, prinsipde, şol sanlar boýunça, ýagny jemi hasabat berlen 300 saýlaw okrugynda
şeýle säwlikleriň ýüze çykandygyny aýdyp bileris.
300, biz habar berenimiz ýaly, 300 saýlaw sebitinde bu näsazlyklar bar.
Bu saýlaw okruglaryndaky ähli ses berijileriň sanyny biz bilmeýäris, ýöne bilýänlerimiziň arasynda diňe şol düzümsizlikler
sebäpli 99 000 ses bar; şol sesleriň netijeleriniň ugradylandygy ýaly hakykatdanam ses berlen netijeler bolup-bolmandygyny
prinsip taýdan tassyklap bilmeýäris, sebäbi, aýdşym ýaly, Bu saýlaw okrugynda saýlaw netijeleri hatda yglan hem edilmedi.
Bu, azyndan 99 000 sesimiz bardygyny aňladýar; eger ony giňeldip hasaplasaň – biz diňe 3 000 saýlaw
bölümini seljeripdik, emma olaryň sany takmynan 90 000.
Eger ony ekstrapolýasiýa etseňiz, bu ýerde gürrüň berýän möçberimizi görüp bilersiňiz.
Hiç hili manipýasiýa gerek däl, hiç kim aldawçylyk etmegi ýa-da başga hiç zat etmegi gerek däl.
Emma prinsip taýdan, gijede Federal gaýtadan hasaplaýyş işgäriň ofisine gelýän zatlaryň hakykatdan hem ýerli
derejede kesgitlenen netijäniň özi bolup-bolmandygyny barlamak üçin hiç hili mümkinçiligimiz ýok.
Sesleri gaýtadan sanamak ýa-da şonça zat ýok. Şonuň üçin, prinsipde bu uly lotereýa oýny.
Şonuň üçin biz Sahra Wagenknechtiň bileleşiginiň bäş göterimi bar ýa ýokdugyny bilmeýäris.
Men olaryň bäş göterime eýe bolandygyny çaklaýaryn, ýöne munuň barlap anyklanyp bolmaýandygyny, sebäbi
bu gurluşyň özi demokratik saýlaw däldigini aňladýar.
Mysal üçin, bu saýlaw netijesi heniz yglan edilmedik bolsa, soňundan netije hökmünde kesgitlenen zadyň dogrydygyny ýa-da
kimdir biri birnäçe ses beriş kagyzlaryny goşandygyny ýa-da aýyrandygyny ýa-da başga bir zat bolandygyny nädip bileli?
Biz bilmeýäris, sebäbi zatlar soňra konvertlere salynýar.
Ýeri gelende aýtsak, indiki nokat şundan ybarat: ses beriş kagyzlarynyň käbiri talap edilşi ýaly möhürlenen konvertlere
däl-de, diňe rezina lastikler bilen ýapylyp torbalara salynan, bu bolsa islendik wagtda açylyp üýtgedilip biljekdigini aňladýar.
Olaryň şeýle edýändiklerini hiç haçan çaklama. Emma olar şeýle edýändikleri mümkin.
Demokratik saýlawda bolup geçen zatlaryň dogry däldigine degişli bir täsir hem döredip bilmeris.
Esasan-da, men aýdşym ýaly, Sahra Wagenknecht bilen aramyzda diňe 9,000 ýewro tapawudy bar.
9,000 ses!
Takyk 9,000 ses. 9,000 seslik tapawut.
Bu takyk şol zat. Bu bolsa biziň saýlawlarymyzyň, nähili aýtsam bilmeýärin, ýöne olar elbetde demokratik däldigini aňladýar.
Olar yzygiderli däl, düşnükli däl we aýdyň däl.
Şol derejede uly bolup, bu tabşyryga doly, doly degişlidir.
Bu bolsa häzir WABEO tarapyndan alnyp barylýan sistematik saýlaw gözegçiligi netijesinde ilkinji gezek subut edildi.
We ýene bir baglanyşyk gurmagy isleýärinmi? Biz biraz öň referendumlar barada gürleşipdik.
Emma eger biz häzir bilýän bolsak, bu referendumlaryň saýlaw ýaly geçirilýändigini we netijeleriň adalatly prosesde
kesgitlenmeýändigini, hem-de bu ýerde konstitusiýa üýtgetmeli ýa-da üýtgetmezlik meselesi bilen bagly örän,
örän duýgur köpçülikleýinlik bilen işleşýändigimizi, onda
Dogry, şol meniň soragym bolardy.
Dogry, şol bir sorag. Konstitusiýany üýtgetmek üçin bize kworum gerek.
Ýagny, bu ses berişige hakykatdanam gatnaşýan belli bir sany raýat.
Soňra bu gatnaşyjylaryň sanynyň içinde belli bir köpçülikleýin bolmaly.
Şonuň üçin, eger siz kworumu şuňa meňzeş ýagdaýda biraz peseltseňiz – ýagny konstitusiýa üýtgetmesi üçin nazariý taýdan
iki üçün köpçüligimiz bar, ýöne siz aýdýarsyňyz: "hawa, ýöne gynansak-da, ses berişlige gatnaşanlaryň diňe 39,8 göterimi,
40 däl" – onda bu konstitusiýa üýtgetmesi başa barmady.
Hawa, we saýlaw netijelerini, ses berijileriň sanyny we ş.m. gözegçilik edip bilmeris Başgaça aýdylanda, bu ses beriş
nokadyndaky netije jemgyýetçilige yglan edilmeýär we her ses beriş nokadynda ýa-da her saýlaw etrabynda azyndan bir adam bar,
ol diňleýär, ýazýar we soňra netijäni bize berýär, şonda biz ony barlap bilýäris; ahyrsoňunda kesgitlenýän netije
hakykatda ses beriş nokatlarynda yglan edilen netijedir.
Şonuň üçin göni demokratiýa ýoluny tapmak üçin.
Millî konstitusiýalary üýtgetmegi hem göz öňünde tutmak üçin saýlawlary synlamakda işjeň bolmalydyrys.
Şonuň üçin, eger men dogry düşünýän bolsam, saýlaw synçylary her ýerde gerek.
Hawa, siz öňräk meniň näme edip biljekdigimi soradyňyz.
Bu topary döretmek uly tagalla talap edýänligi sebäpli, men wabeo.de web sahypasyna girip görmegi hökmän maslahat berýärin.
Gelejek ýyl, meniň pikirimçe, Baden-Würtembergde, Mecklenburg-Gündogar Pomeraniýada we
Saksoniýa-Anhaltda döwlet saýlawlary bolar.
Bu saýlawlar ilkinji gezek tutuş ýurt boýunça syn ediljek.
Siz şol ýerde hasaba alyp, şahsyýetiňizi tassyklap bilersiňiz we munuň üçin 6,50 funt sterlin töleýärsiňiz.
6,50 ýewro, sebäbi bu gaty çylşyrymly barlag prosesi bar, ýöne munuň arkasynda hakyky adamyň bardygyny anyk görkezýär.
We soňra biz hakykatdan hem ähli zady giň gerimde barlap bileris:
Ahyrynda yglan edilýän zat hakykatdanam ses beriş nokatlarynda ýa-da saýlaw sebitlerinde çykan netijemi? Bu örän gyzykly.
We bu ýagdaýyň şeýle bolmazlygy hem mümkin – etrap administratory, ol Speýeriň häkimi, soňra saýlaw synçysy
tarapyndan hat ýazylan – men muny kiçijik bir maglumat hökmünde belläp geçmeli... Hakykatda bu kiçijik maglumat däl, bu
örän gynandyryjy – ol ses beriş nokadynda saýlaw synçysy hökmünde nähili muamele edildi diýip şikaýat etmek üçin ýazdy.
Soňra Speýerden şäher häkimi, etrap saýlawlarynyň netijelerini yglan ediji wezipesinde, hakykatdanam jogap
hatyny ýazyp, öz pikirine görä adamlaryň gelip saýlawlary synlamagy düýbünden betbagtlyk diýip belledi.
Çünki bu esasan saýlawlaryň dogry geçirilmeýändigini aňladýar we şonuň bilen demokratiýamyzyň
kanunylygyny inkär edýär. Muny diňe göz öňüne getiriň.
Saýlawlaryň aç-açanlygy biziň saýlaw kanunymyzda we saýlaw düzgünnamalarymyzda
berkidilen esasy saýlaw ýörelgeleriniň biridir.
Soňra ukyply etrap ses beriş netijelerini yzyna gaýtaryp berýän ýolbaşçy gelip, öz nukdaýnazaryndan, biriniň saýlawy synlamagy we
şu ýerde bolup geçýän wakalaryň – biz hemişe ony ýeke-täk döwlet eýeçilik akti diýip atlandyrýarys –
dogry geçirilýändigini barlamagy isleýändigini aýdýar.
Bu, olar diňe şol ýerde durandyklary üçin olar ynanmaýan ýaly görünjekdi.
Şeýle bolýar. Ony diňe göz öňüne getir.
Şäher häkimi, ilkinjiden bu wezipä gelmegine jogapkär bolan adamlar barada şeýle pikirde.
Gaty gyzykly. Gaty gowy. Janap Ludwig, bize gürrüň bereniňiz üçin köp sag boluň!
Bu hakykatdanam gözleri açýan tejribe boldy. Her zatdan öň, indi her bir adamyň hakykatdanam
haýsy ädimleri ädip biljekdigini görmek mümkin.
Ilki bilen, siz saýlawlary synlamaga gatnaşyp bilersiňiz.
Men pikir edýärin, siz WABEO bilen habarlaşyp bilersiňiz.
Soňra öýjügi nähili döredip ýa-da bar bolan öýjügiň içine nähili goşulyp boljakdygyny görüp bilersiňiz.
Soňra ony diňe edip bilersiň. Azatlyk "ýok" diýmekden başlanýar.
Men pikir edýärin, siz bize munuň hakykatdanam nähili durmuşa geçirilip biljekdigine degişli ilkinji ädimleri görkezdiniz, şonuň
üçin raýatlar häkimiýeti öz ellerine gaýtadan alyp bilerler.
Gaty göz açýan interwýu üçin köp sag boluň!
Meni bu ýerde bolmaga rugsat edendigiňiz üçin köp sag boluň.