Birleşik "Şweýsariýa ýel energiýasyz landşaft üçin birleşigi – Association suisse paysage"
sans éoliennes 2004-nji ýylyň 15-nji ýanwarynda esaslandyryldy we 2011-nji ýylda Paysage Libre Suisse – Freie Landschaft
Schweiz (Erkin Manzara Şweýsariýa) diýip täzeden atlandyryldy.
Başga zatlaryň arasynda, assosiasiýa tebigaty goramaga we senagat ýel turbinalarynyň landşaftyň görnüşini
bozmaga garşy çykmaga ygrarly şahslary we guramalary milli derejede wekilleşdirmek maksadyny goýdy.
Şu aralykda, 2025-nji ýyla çenli Şweýsariýanyň ähli künjeginden 47 agza gurama birleşige goşuldy.
Ýel energiýasy köplenç aýratyn ekologiýa we howa şertleri üçin amatly energiýa görnüşi hökmünde görkezilýär.
Şamal turbinalarynyň karbon izi baradaky maglumat sahypasynda Freie Landschaft Schweiz şeýle ýazýar: "Olaryň öndürilmeginiň,
gurluşynyň we gaýtadan işlenmeginiň ekologik taýdan az amatly şertlerini nazara alanyňda, şamal
turbinalaryny gurmak klimatyň üçin zyýanlydyr."
Şemal turbinalarynyň döredýän infrasese we kölege titremesi konsentrasiýa kynçylyklary, dartgynlyk, baş agyry we uky
bozulmalary ýaly dürli saglyk meselelerine hem sebäp bolup biler.
2025-nji ýylyň 11-nji martynda Freie Landschaft Schweiz guramasy "Şemal energiýasyny öňe sürüjisi bilen Bern
şäherçeleriniň arasynda skandal gizlin şertnamalar" diýen partlaýjy başlykly metbugat beýanatyny çap etdi.
Promoter öz bähbitleri üçin bir zady wagyz edýär ýa-da reklamalaýar, meselem energiýa üpjünçiligi
kompaniýalarynyň täze energiýalary wagyz etmegi.
Bu gizlin şertnamalar Fribourgda ýerleşýän "Groupe E" elektrik kompaniýasyna we Bernes Jura sebitindäki Plateau de
Diesse Bernes şäherçesine degişli ýel elektrik stansiýasy bilen baglanyşykly agyr aýyplamalar öz içine alýar.
Bu, Şweýsariýada ýel energiýasyny öňe sürýänleriň adalatsyz usullary ulanyp, ýel energiýasynyň peýdasyna jemgyýetçilik
pikirine täsir ýetirmäge synanyşýandygynyň aýdyň mysaly.
"Freie Landschaft Schweiz" şeýle ýazýar:
'Mont Sujet Libre' assosiasiýasy 'Freie Landschaft Bern-Jura-Neuenburg (PL
BEJUNE)' kantonal assosiasiýasynyň agzasydyr.
Ol Chasseral bilen Biel köli arasyndaky açyk, ilkinji Jura dag zynjyry bolan Mont Sujet (iňlisçe Pointed
Mountain) ýerindäki ýel elektrik stansiýasyny tankyt edýär.
Uzak wagtlap Bern kantony Mont Sujetde ýel elektrik stansiýasynyň gurulmagyny islemedi.
Geň galdyryjy ýagdaýda we Kantonyň Içeri işler we Adalat dolandyryş edarasy (DIJ) tarapyndan bähbitleriň bozulýan tertipde
seljerilmeginden soň, kantoň şemaly elektrik stansiýasyny gurluş meýilnamasyna girizdi –
Döwlet geňeşçisi Evi Allemann-yň buýrugy bilen.
Aç-açanlyk hakyndaky kanuna görä, Mont Sujet Libre assosiasiýasy bu örän duýgur resminamalara elýeterli boldy.
Indi belli boldy, hemmesi ýel energiýasyny öňe sürüjisi tarapyndan sahtalaşdyryldy.
On üç ýyl ozal Lamboing we Diesse şäherçeleriniň öňki häkimlikleri Groupe E bilen berk gizlinlikli şertnama baglaşdylar.
Plateau de Diesse munisipalitetleriniň birleşmeginden soň, täze munisipalitet şemal elektrik stansiýasy taslamasy boýunça öňki
häkimiýetler tarapyndan baglaşylan şertnamalary öz üstüne aldy.
Bu şertnamalar, 'gaty gizlin' diýip bellenen, häzir hem şäher häkimligine borçlydyr.
Ol mazmuny üçünji taraplara, şol sanda şäher geňeşine hem açyp bermezlige wada berdi.
Emma, bu ylalaşyklaryň, esasanam aç-açanlyk we jemgyýetçilik maglumatlary babatynda uly täsirleri bar.
Täsir astyndaky jemgyýet
Bu ylalaşyklary kabul etmek bilen Plateau de Diesse jemgyýeti ýerli, sebit we kantonal häkimiýetler bilen
syýasy täsirini ulanyp, hyzmatdaşlarynyň taslamalarynyň sazlaşykly ösüşini öňe sürmäge borç boldy.
Aýdyň dilde aýdanyňda, bu şäher häkimliginiň şäher geňeşini habardar etmän we gatnaşdyrman, ýel elektrik stansiýasy
üçin lobbýçilik etmegi öz üstüne alýandygyny aňladýar.
Bu kepillikler şonuň ýaly-da 'ziyan gören ilaty goldamagy ösdürmek' borçnamasyny hem öz içine alýar.
Şonuň üçin munisipalitetiniň bu taslamany birnäçe ýyl bäri işjeň goldaýandygy düşnükli.
2015-nji ýylyň iýun aýyndaky maslahatlaýyn ses berilişi, şol ses berilişde şäher häkimliginiň ilaty taslamany
kabul edenligi sebäpli, anyk ýalňyşlyga sezewar bolýar.
Jiddi bähbitler toqquşmasy
Has-da aladaly bolmagy şundan: geňeş bu meseläniň içinde iki taraply rol oýnaýar:
Ol taslamany goldamaga borçlanýan şertnama gol goýan tarap hem-de dosýäni barlamak we ýer ulanyş meýilnamasy
hem-de gurluşyk rugsady boýunça ilkinji karary kabul etmek jogapkärligini öz üstüne alýan edaradyr.
Bu bähbitler çaknyşygy taslamanyň tarapsyz seljerilmegi üçin zerur bolan obýektiwlik we garaşsyzlygy howp astyna salýar we
geljekki kararlaryň kanuny taýdan şübhelenilmegine ýol açýar.
Maliýe meselesi
Groupe E Greenwatt-a berlen goldawy üçin munisipalitet maliýe kompensasiýasyny alýar.
Emma Mont Sujet Libre birleşiginden alnan resminamalar bu nukda nazardan redaktirlenen, şonuň üçin takyk möçberler belli däl.
Täzelenip bilýän energiýalar baradaky resmi diskursyň yzyndaky ykdysady hakykat gaty agyr:
Ýel elektrik stansiýalarynyň gurluşygy örän girdejili iş, ýöne diňe taslama ösdürijisi üçin.
Maýa goýum çykdajylarynyň 60%-i döwlet serişdelerinden subsidiýa berilýär, maýa goýujy bolsa taslamanyň diňe
40%-ini maliýeleşdirýär we desgalaryň ýeke-täk eýesi bolýar.
Municipalitetler diňe minimal mukdarda pul alýarlar, bu bolsa çekijiligiň ýitmegini we ýaşaýjylara
ýetirilýän päsgelçiligi kompensasiýa etmek üçin ýeterlik däl.
Ahyrynda, ýel elektrik stansiýasynyň munisipalitet üçin maliýe taýdan özüne garşy gol bolmak howpy bar!
Ýel lobisi begendir.
Bu mysal korporasiýalaryň we häkimiýetleriň jemgyýetiň garşylygyna garamazdan dawa-jenjeli taslamalary geçirmek
üçin adalatsyz usullary nähili ulanýandygyny aýdyň görkezýär.
Munuň ýeke-täk ýagdaý bolmagy ähtimal däl.
Täze tehnologiýalardan, mysal üçin ýel turbinalary, 5G, elektrik awtoulaglary we ş.m. peýdalanýanlar planlaryny durmuşa
geçirmek üçin islendik serişdäni zerur hasaplap bilýärler.
Chasseraldaky Plateau de Diesse jemgyýetiniň mysaly, iri korporasiýalaryň peýda gazanmagyna we planlaryny amala
aşyrmagyna mümkinçilik bermek üçin maksatlaýyn ýalan maglumat ýaýratmak ýaly adalatsyz usullaryň ulanylýandygyny görkezýär.
Bu ilatyň belinden aşakda bolup geçýär; olar ýel elektrik stansiýalarynyň – we beýleki täze tehnologiýalaryň
– ýaramaz, gizlin netijelerini götermeli bolýarlar.
Energiýa düzgünnamasynyň meýilleşdirilen üýtgetmegi bilen, Şweýsariýanyň Federal Geňeşi şemal
energiýasynyň uly göwrümli giňeldilmegine hem ünsi jemleýär.
Freie Landschaft Schweiz-e görä, bu 2030-njy ýyla çenli ýurt boýunça 400-den gowrak
ýel turbinalarynyň gurluşyny aňladyp biler.
Bu täze taslamalaryň hem maksady ilaty ýalan maglumatlar bilen bilkastdan ýalňyş ýola salmak bolup bilermi?
Şonuň üçin – we beýleki sebäplere görä hem – Jemagat howpsuzlygy we tokaý goragy başlangyçlary zerurdyr.
"Freie Landschaft Schweiz" (Azat Tebigat Şweýsariýa) birleşigine görä, bu iki başlangyç jemgyýetleriň pikir beýan etmäge bolan
hukuklaryny goramak we şemal elektrik stansiýalary üçin agaç kesmekden tokaýlary, tebigy ýaşaýyş
sebitlerini we gymmatly tebigaty halas etmekde häzirki wagtda iň soňky serişdeler bolup durýar.
2025-nji ýylyň iýun aýynyň ahyryna çenli takmynan 40 000 gol ýetmegi gerek.
Bu meşhur başlangyçlaryň üstünlik gazanmagyna golyňyz bilen goşant goşarsyňyzmy?
Programmanyň aşagyndaky gök gutuda nusga gol sahypalaryny taparsyňyz.