I Hūngāri, he maha ngā raruraru hauora i waenga i ngā pēpi, ngā tamariki, ngā rangatahi me ngā pakeke.
Ka matapakihia te taumata e hono ana ēnei whara ki ngā werohanga o mua i roto i te uiui e whai ake nei me tētahi tākuta me tētahi
rōia nō Hūngāri, me tētahi whaea i pāngia e tēnei take, ā, he toru āna tamariki i whānau
hauora i te tuatahi, engari ināianei kua hauā.
E ai ki ā rātou rangahau, kua piki nui te maha o ngā tamariki i tautuhia he ōtism i muri i te werohanga i Hūngāri.
He maha ngā kaupapa a Hungaria e tiaki ana i ēnei tamariki, e tautoko ana i a rātou – ā, e whawhai ana rānei
ki te taha o ō rātou mātua kia kore ai e herea te werohanga ā-ture mō ngā tamariki i Hungaria.
Kaitātai ā-ture? He tino ā-ture rānei te kaitātai i Hūngāri?
I te mea, i whakaurua tuatahi te werohanga ā-ture i Hūngāri i te tau 1876, ā, i whai ake ētahi atu i te tau 1954 me ngā tau 1960.
I tēnei rā, ka werohia ngā pēpi hou katoa i Hūngāri ki te taru mate (TB), kāore i uiuihia ō rātou mātua i mua.
I ngā tau 1997 me 1998, i whakatinana e te Manatū Hauora o Hūngāri ētahi ture hauora hei whakauru
i ētahi atu werohanga ki te ārai i ngā mate maha.
I tēnei wā, e werohia ana ngā tamariki o Hūngāri ki ngā werohanga maha e tino mōrearea ana hei ārai i te diphtheria, te mate
hūpē, te tetani, te polio me te Haemophilus influenzae momo b i ngā marama e rua, e toru, e whā me te tekau mā waru.
Hei tāpiri, ka hoatu ngā werohanga pneumokokoka i te rua, i te whā, me te tekau mā rua marama o te pakeke.
Ka hoatu te werohanga huinga mō te mate mīre, te mate mūmps me te mate rubella i te 15 marama o te pakeke, ā, ka hoatu te werohanga
mō te mate pox heihei ki ngā pēpi 13 me 16 marama te pakeke.
Ka tino uaua ki ngā mātua o Hūngāri kia whakakore i ā rātou tamariki i ngā werohanga e hiahiatia ana, ahakoa kua pā kino
nui ki tētahi tamaiti o te whānau i muri i tētahi werohanga.
Ka tīmata ngā tamariki ki te haere ki te tiaki rā me te kura kōhungahunga, me tirotiro e ngā nēhi tamariki
me ngā kaiāwhina whāngai e tiaki ana i a rātou mai i te whānau mai i tō rātou tūnga ārai mate.
I te kura, ka mahia ngā werohanga ā-nui mō ngā karaehe kura katoa.
Mēnā ka whakahē ngā mātua kia werohia tō rātou tamaiti, me pūrongo atu te tākuta o te kura ki te mana hauora.
Ki te ruarua, ka puta pea he whiunga taumaha me te whakawātea i te kura.
Nā tētahi whakataunga i te tau 2019 i āhei ai kia tangohia ngā tamariki kāore i whiwhi i ngā kano ārai mate i ō rātou mātua.
I te uiui, ka whakakī te tākuta Hūngāri, e ai ētahi atu āhuatanga pea e whai wāhi ana ki te pikinga ake o ngā mate
i waenga i ngā tamariki, pērā i te raru ā-ao o ngā kai kua tino whakarerekētia, kāore i te taiao.
Heoi, kua whakamārama mārika hoki e puta ana ngā mate ārai-tinana, te pāwera, ngā whakaroa whanaketanga, te
āutisma me ngā mate urutā hou maha i muri i te werohanga.
Nō reira, kei te whakahaere kaupapa ngā kaiwhawhai e toru i uiuitia kia whai kawenga ngā kaihanga werohanga mō ngā kino o ngā
werohanga, ā, kia whakatutuki hoki e ngā tākuta e whakahaere ana i ngā werohanga tō rātou haepapa ki te
whakamōhio i ngā tūroro mō ngā pānga taha o te werohanga.
Hei tāpiri, me whakahaere wawe ngā ine taumata ārai toto i mua i ngā werohanga whakakaha kua whakamaheretia, kia aukati i te
nui rawa o te ārai mate me te tūponotanga o ngā mate ā-tinana.
Hei tāpiri, kāore e tika kia whiua ngā tākuta mō te tuku tiwhikete whakawātea i te werohanga,
hei tauira mā te whakatū take ture ki a rātou.
I te nuinga o te wā, me mahia ngā werohanga i runga anake i te hiahia ake – ā, e tono ana hoki ngā mātua i Tiamana
kia pērā, kia tiakina ā rātou tamariki i ngā pānga taha o ngā werohanga matepōrewa e hiahiatia ana i konei.
E whakaatu ana tēnei uiui whakaihiihi ahakoa i Hūngāri – kua riro hei ūnga rongonui mō ngā
manene – ehara i te mea he pai katoa ngā mea.
Nā te pikinga haere o ngā pānga taha o te whakamarumaru – tirohia hoki ngā take maha o ngā kino i puta i ngā werohanga ārai mate
korona – me te huringa tonu ki ngā werohanga mRNA e mōrearea ana mō ngā werohanga katoa, kei te noho tonu te āhua
tūao o te whakamarumaru, e tino hiahiatia ana e te tokomaha, hei take hira mō ētahi o te hunga kua pāngia.
Uiui: TE WHAKAATURANGA O NGĀ HOA UIUI
Kaiwhakahaere (Dániel István): Tēnā te ahiahi, e mihi ana ahau ki a koutou katoa, ā, ko ā
mātou manuhiri ko András, Angelika rāua ko Niki.
Tākuta András Guseo: Ko au ko Tākuta András Guseo, he tākuta mātanga roro, he tākuta hinengaro, he kairangahau
kiko whatukura, he kairangahau hinengaro-whatukura-ārai mate, he kaiako mō te pēhanga, he tākuta rangahau.
Hei mema o te Akademi Pūtaiao o Hūngāri, kua whai wāhi ahau ki ngā rangahau mō te 65 tau.
Ko aku kaupapa rangahau matua ko te mate ārai-tinana, ā, i ngā rā tata nei, ko te
āutism hei wāhi raruraru mō te mate ārai-tinana.
Tākuta Angelika Mihalik: Ko Angelika Mihalik ahau, he rōia ahau.
Kua hoki anō au ki te umanga ture i te 18 marama ki muri – i wehe au i mua nā te mea kāore
au i hiahia kia rōia, kia rōia whānui rānei.
Koia rā i whiwhi ai au i tētahi tohu mō te whakamāori hangarau. I mōhio au ki te reo Ingarihi, ā, i ako au
i te whakamāori hangarau i taku tuku i taku mahi ture.
Mai i te tau 2019, kua whakamāori au i ngā tuhinga hauora e pā ana ki te Covid, ngā
werohanga Covid, me ngā rangahau matua mō ngā tākuta.
Ā, i taku tirotiro, ka kitea e au ētahi tuhinga motuhake me ngā raruraru e pā ana ki ngā werohanga tuku iho, ā, i
taua wā tonu ka kite au i ngā hua o ngā werohanga tuku iho.
I tae ki te wā i tuhi mai ai tētahi tangata i whakamāoritia e au mōna ki a au i runga i Messenger, e kī ana me
whai tātou i tētahi Kennedy Hūngāri , nō reira i whakatau ahau kia hoki ki te mahi hei rōia.
Ehara i te mea e kī ana ahau i tēnei nā te whakapehapeha, engari nā te mea koirā te take motuhake.
Ā, nā Niki hoki i āwhina i ahau kia mōhio he raru, nā te mea i puta ētahi pānga taha i ngā werohanga ā-ture.
Nā Niki i whakaatu ki ahau te tino taumaha o tēnei raru nui mā te tono mai i ahau ki tētahi whakanuitanga ā-whānau
i tōna whare, i reira he tokomaha ngā manuhiri i tae mai.
Ā, ka kawe mai rātou i ngā tamariki āutisiti e whā, e rima rānei, ā, i reira ka kite au i te tino taumaha o te raru.
Nā ēnei take e rua i ārahi ai ahau ki te hoki ki te umanga ture.
Kaiwhakahaere: Nō reira, me whai tātou i tētahi Kennedy nō Hūngāri, kia pērā ai. Āe, e Niki? Haere tonu.
Nikoletta Kertész: Ko au ko Nikoletta Kertész, e mōhiotia ana ko Niki Kertész.
He toru āku tamariki, ā, kua pā kino ki a rātou katoa e toru nā ngā werohanga.
Kua tino hauā ā-hinengaro te tangata e rua tekau mā whā tau, he mate pāwera tōna, ā, nā
reira i whakawhakarua ia ki te pokanga roro.
Ko tētahi o aku tokorua i taku marena tuarua i kore e kōrero, i whai hauā hinengaro, ā, i noho āutisiti i muri i tana
whiwhinga i te werohanga MMR i te 15 marama o tōna pakeke.
He mate pāwera kai tino kino me te pāwera o te ara kai tō tōna tuakana tāne tārua, engari i puta ia me tōna hinengaro i ora.
I rapu, i rangahau hoki au i ngā take, nā te mea kāore e taea e koe te hīkoi ki roto i taua awa kia rua ngā wā, tērā pea
ka whakaaro koe, engari ka taea e koe te hīkoi ki roto i te awa o te mate ārai-tinana i ngā wā katoa e hiahia ana koe.
Nō reira, i ngā tikanga whaihua, i kite au he hapa tētahi mea ki ngā tokorua, ā, ka tīmata au ki te rangahau, ā,
ka kōrero atu au ki a koe i konei mō ngā mea i kitea e au.
Tekau tau ki muri, i whakatū au i te rōpū Facebook "Autism Never Again" me tētahi pūnaha rongoā i
whakawhanakehia e au e hāngai ana ki te kai me ētahi atu rongoā.
Kua āwhina mātou i ngā mano tāngata i roto i te rōpū kia whakaiti i ā rātou tohu o te āutisma me
te ADHD – ahakoa ki tua atu i ngā rohe o te rōpū.
I tangohia e ētahi tamariki ō rātou tūtohunga āutisma.
NGĀ TIKI KANO WHAKAMANAKA A TE Ao Katoa
Kaitiaki: Ka whiwhi ngā tamariki i Hūngāri i ngā werohanga hauora rite tonu ki ērā o Āwherika, hei tauira?
He rite anō ngā tikanga whakawhāngai i te ao katoa, he rerekētanga rānei?
Tākuta András Guseo: Ka rerekē ngā tikanga ārai mate i ia whenua.
I roto i te 18 o ngā whenua e 30 o Europi, kāore te werohanga e herea; ā, mēnā ka herea, kotahi, e rua rānei
ngā werohanga anake – arā, hei ārai i ngā mate e whakaarohia ana he tino mōrearea i taua whenua.
He kōwhiringa noa iho ngā werohanga katoa atu.
Tautohetohe Ture: Kāore he mōhiohio ārai mate mō ngā mātua
Kaiwhakahaere: Āe rā, Angelika, he pātai tāku māu:
Ka kawea mai e ngā mātua tō rātou tamaiti mō tētahi whakaritenga werohanga – e pā ana ki ngā werohanga herea nei –
he aha ngā mōhiohio ka whiwhi ngā mātua mō ēnei werohanga?
He pātai māuiui tēnei?
Tākuta Angelika Mihalik: Kei a mātou ināianei he iti rawa atu i te 150 ngā take kōti.
Ko te nuinga o ā mātou kiritaki he tamariki kua pāngia e te kino; ko rātou ngā kaiuru matua,
ā, ka whakatū mātou i ngā kerēme ture mō rātou.
Ā, ko te nuinga o rātou kua pāngia e te kino o te werohanga, he tino kino rānei, he āhua kino rānei.
Rānei i tae mai rātou ki a mātou nā te mea i whara nui tō rātou tuākana, tō rātou teina
rānei, i mate rānei i te hua o te werohanga.
Ā, he pouri, kāore ngā tākuta i akona kia tino mōhio, kia tino taipitopito rānei i te whare wānanga.
Kāore ngā akoranga whakangungu e whakaako mō ngā werohanga, mō tō rātou mahi rānei; he whakarato noa i ngā
tatauranga e pā ana ki te take he pai ngā werohanga, ki ngā werohanga e wātea ana, me ērā atu.
Nō reira, he tino iti noa ngā pārongo tūturu a ngā tākuta mō ngā werohanga.
Aroha mai. Ā, mō te pūnaha mahi o ngā werohanga.
Koia hoki te take kāore ngā mātua e whakamōhiotia ana.
Me pēhea ngā mātua e whakamōhiotia ana? – Ture o te tau 1997 – E hia ngā werohanga? – Te tukunga o ngā pūtau mate i ngā werohanga
Kaiwhakahaere: Ka whiwhi ngā mātua i tētahi puka mōhiohio ina tika ana kia werohia ā rātou tamariki?
Nō reira, he reta mōhiohio mō ngā mea ka tupu ki te tamaiti?
Tākuta Angelika Mihalik: Ka whiwhi koe i tētahi pepa A4 e whakamārama ana he aha te kaupapa o te werohanga.
Kaiwhakahaere: Ka whiwhi koe i tērā i muri i te werohanga?
Tākuta Angelika Mihalik: Kāo, i mua i te werohanga. Ko tērā tā te tamaiti ka kawe ki te kāinga.
Engari ka whakahua ahau i tētahi tauira tino hira, ko te werohanga MMR .
Kei roto i te MMR te rubella, ā, he pāwera tērā.
E ai ki ngā tohutohu whakamahinga, he mōrearea mō ngā wāhine hapū.
He tauira tino motuhake tēnei. Kāore i whakaurua ki te pepa mōhiohio.
Ka whakarārangi te tākuta o te kura i ngā tamariki ki tētahi rārangi, engari kāore ia e kōrero ki a rātou.
Kua oti katoa ngā mea ināianei kua hoatu tēnei puka mōhiohio ki ngā mātua.
E tū ana ngā tamariki i te rarangi, kāore ia e pātai ki tētahi o rātou: Kei te hapū tō whaea? Kei te hapū tō tuahine?
He tino motuhake tērā tauira.
He take motuhake tēnei o te hinga iho o te hapūtanga i muri i te werohanga o tētahi tuākana o te tamaiti kāore anō kia whānau.
Nō reira, koinei te taha pōuri, pēnei i tāu i kī ai.
Kāore ngā tāngata e whiwhi ana i te mōhiohio e tika ana.
Kaiwhakahaere: E kī ana te ture o Hūngāri me whakamōhio ngā mātua?
Tākuta Angelika Mihalik: Āe, he tika. Kaiwhakahaere: He aha tēnei ture, ā, i te wāhea i whakamanahia ai?
Tākuta Angelika Mihalik: Koinei te Ture Hauora o te tau 1997.
Kaiwhakahaere: Ā, kei te tuhi tātou i te tau 2025 ināianei? Tākuta Angelika Mihalik: Āe, he tika.
Kaiwhakahaere: He maha ngā tau kua pahure ake nei! Kāore anō tētahi kia tirotiro i tēnei
mai i taua wā? Tākuta Angelika Mihalik: Kāo.
Kaiwhakahaere: Ā, e hia ngā werohanga āpiti kua tukuna mai i te tau 1997?
Nikoletta Kertész: mai i te 97, ki taku whakaaro, tērā pea he tekau anō. He tino tekau anō.
Kaiwhakahaere: Nō reira, e tekau pea ētahi atu werohanga ā-ture.
Engari kāore i arotakehia te ture nō ngā tau 1990. Nikoletta Kertész: Āe, he tika.
NGĀ KAUPAPA WHAKAMANA VAKINĒ = TE WHAKAMANA VAKINĒ A-TAWAHI I NGĀ KURA
Nikoletta Kertész: Ka mahia ngā werohanga i mua i te kura mō ngā tamariki 0–6 tau i te ara e kawe noa ana ngā mātua i ā rātou
tamariki ki te tākuta tamariki e 12 ngā wā, arā, ki tō rātou tākuta tamariki ā-whānau, ka
whakamōhio poto ia ki a rātou, ā, ka werohia rātou i reira.
Ko te mahi e whai ake nei ko ngā werohanga i te kura.
Ka kīia ēnei he kaupapa ārai mate.
Kaiwhakahaere: He aha te kaupapa ārai mate?
Nikoletta Kertész: He pātai pai tēnei he aha i kīia ai tēnei ariā.
Hei poto, e tohu ana tēnei i roto i tētahi kura, ka ārahi i ngā tamariki o tētahi karaehe motuhake, pērā i ngā
hipi, ki te tākuta o te kura, ā, ka tīmata ki ngā tamariki katoa o te karaehe ono, hei tauira.
Akoranga 6a i te wā tuatahi, akoranga 6b i te wā tuarua, akoranga 6c i te wā tuatoru. Kātahi ka 7a, 7b, 7c.
Ā, ko ēnei katoa i roto i tētahi rā kotahi, pērā i tētahi kaupapa hokohoko, tētahi kaupapa tōrangapū, tētahi
kaupapa pānuitanga rānei, kia whiwhi ai ngā ākonga katoa i tēnei werohanga i te wā kotahi.
Koia hoki te take e kīia ai he kaupapa ārai mate i Hūngāri.
Kaiwhakahaere: Nō reira, he mea herea tēnei.
Nikoletta Kertész: Me here, āe. Nō reira, ka whakawhiwhia ngā werohanga e ngā tākuta tamariki, ā, ka whakaritea ngā
werohanga kura i te kura kia kotahi ai ngā tamariki katoa.
Ka māmā ai te whakawhāngai i te katoa i taua rā, ā, kua oti kē.
Kāore e hiahiatia ana kia kawea e ngā mātua ā rātou tamariki ki te tākuta anō, ā, kāore he take kia tirohia e ngā
mana whakahaere i muri mai ko wai kua werohia, ko wai kāore.
Puka mōhiohio mō te werohanga
: Nikoletta Kertész: Ka tae mai ia rongoā me ia werohanga me tētahi puka whakamārama.
Ehara tēnei whakaurunga mōkī, kua whakaurua ki roto i te mōkī, i te mea kotahi ki tērā i tukuna e te kaihanga.
Nō reira, he tuhipoka mō te kete nā te kaihanga, ā, he tuhipoka anō nā te tākuta.
He taunakitanga kei reira, arā, he mōhiohio poto e tika ana mō ngā mātua, ā, he wāhanga tino poto ka tonoa kia
hainatia e ngā mātua, e kī noa ana, hei tauira, ka puta pea he werawera me te whero o te kiri i te werohanga.
I ētahi wā, kua kite au i tā rātou tuhi e kī ana ka puta te pōrearea, te
whakapōrearea rānei. Engari he tino torutoru noa iho.
Ko ēnei ngā tohu o te anaphylaxis .
Engari, i kite noa iho au i tēnei kōrero iti noa.
Koia tērā ngā pārongo ka whiwhi ai mātou, ngā mātua; kua whakau mai ētahi mātua ki ahau.
HE MĀNGA WHAKAPARAROA HOU NĀ TE TUKU WAIORA WHAKAMARUMARU I MURI I TE WHAKAMARUMARU, HEI TĀUIRI UKARĀINA
Kaiwhakahaere: Nō reira... mēnā ka tīmata rātou i tēnei kaupapa ārai mate i konei, ā, ka ārai rātou i ngā tamariki maha pēnei, ka
puta he āhuatanga pērā i te tuku ārai mate [tuku ārai mate = ka taea e ngā tāngata kua āraitia hou te pā ki ētahi atu. Ka taea e
te hunga kua werohia ki te mate mīre te pā ki ētahi atu ki te mate mīre – arā, ka nui ngā
pānga mate hou i muri tonu i tēnei werohanga?
Tākuta András Guseo: I te mātāpono, ka taea tērā.
Kua whakarato e te oranga he tauira tino whakamīharo mō tēnei, i kitea i Ukaraina he iti iho
i te 35% te reiti whakatoenga mō te mate mīre.
I kitea e te WHO me UNICEF tēnei āhuatanga, ā, kia āwhina i a Ukaraina ki te whakatutuki i tēnei āhuatanga ohorere—arā, te kore
o te hunga, otirā ngā tamariki, e kapi ana i ngā werohanga katoa—i tukuna e rātou ki Ukaraina ngā werohanga, ā, i whakahaere
rātou i tētahi kaupapa werohanga i runga i taua āhua anō.
Hua: I te reiti kapi ārai mate o mua, 35%, i puta i waenga i te 60 me te 70 ngā mate mīre i ia tau.
Engari kāore mō ngā tau maha ināianei.
I muri i te tīmatanga o te kaupapa ārai mate, i puta he 12,000 mate mīre i roto i te rua marama, ā, i
hiahiatia kia noho ki te hōhipera te 9,000 o ēnei, ā, i puta he mate mīre tino kino ki te 1,600 o ēnei.
Nō reira, e whakaatu ana tēnei i tā mātou i kōrero ai i mua, ka taea e ngā tāngata kua werohia te whakawhiti i te mate.
NGĀ WHAKAMATATU TĪTARA ANTIBODI KUA NGARO ME TE HYPERIMMUNITY
Tākuta András Guseo: Nō reira, kāore i puta he mate mīre i Ukaraina, engari i te tīmatanga o te whakatoenga
mā te kano ora, i tukuna e ngā tāngata kua whakatoenga te mate, ā, i puta he mate urutā tino kino.
Nō reira, he raru nui tēnei.
Ko tētahi atu mea, kāore ēnei kaupapa ārai mate e aro ana mēnā he tangata hapū kei roto i te whānau, ā, kāore
hoki e aro mēnā kua whai ārai mate kei te tangata e whakatoherahia ana mō te ārai mate X.
Arā, he tau e taea te ine o ngā pūtau ārai mate, arā, te taitara pūtau ārai mate.
Tākuta András Guseo: Nō te mea, mēnā he tino teitei tō taumata ārai mate, kāore koe e hiahia ana ki te werohanga.
Ko tērā tā te tuhipoka o te mōkī e kī ana. Āe. Engari kāore anō kia rangahauhia.
Ā, i roto i ētahi take i hiahiatia ai te whakauru ā-ture, i ine ngā taumata o ngā ārai toto, ā, he tino teitei rawa ēnei.
Mēnā ka whakamahi koe i te werohanga mate mīre i tēnei taumata tino teitei, ka waihangatia e koe te tino
ārai mate, ā, ko te ngoikoretanga o te tino ārai mate, he wāhi whakatipu mō ngā mate ā-tinana.
Ā, ka taumaha rawa te pūnaha ārai mate, arā, ka whakaohohia rawa, ka tino māmā te hē.
Ko te mate urutā mīrēsē me te werohanga e whakaoho ana i te tinana kia whakaputa i ngā ārai mate ki te pūmua
taketake o te myelin i roto i te roro, ā, mai i taua wā, kei roto te tinana i tētahi āhua mate ā-tinana.
Ehara i te mea ka māuiui ia i te wā tonu – tērā pea ka puta i muri i te kotahi, i te rua, i te
rima, i te tekau, i te tekau mā rima rānei tau.
Nō reira, i taua wā ka whiwhi anō te pūnaha ārai mate i tētahi o ēnei whakakaha, ahakoa mā te werohanga, mā tētahi atu mate
huaketo, mā ētahi atu āhuatanga o waho, mā te pēhanga rānei, ā, ka whakarewa te pūnaha ārai mate
i tētahi whakaeke ā-tinana ki te pūnaha nekeneke.
Haepapa a te kaihanga, antena konumohe
Tākuta András Guseo: Mai i te whakamanatanga o te Ture o te tau 1986, kāore he here i runga i te
kaihanga kia whakamātautau tika i te werohanga.
He rangahau tika, huna-rua, whakahaerehia e te rongoā pūreirei, rangahau pokapū maha, rua tau te roa, pērā i ngā whakaritenga mō
ngā rongoā katoa i roto i tēnei ahumahi, kāore anō kia whakahaeretia mō ngā rongoā ārai
mate. Kāore mō tētahi rongoā ārai mate kotahi.
Kāore koe e hiahiatia kia rapu tawhiti mō ngā tauira.
Ko te tauira pai rawa atu ko te mate urutā ā-ao tata nei.
I wātea te werohanga i whakamahia i muri noa iho i ngā marama ruarua i te putanga o te mate huaketo, ahakoa ka roa i
waenga i te rima ki te waru tau te whakamātautau i tētahi werohanga kia mōhio mēnā he tino whai hua rānei.
Ko tērā tētahi mea. Ko tētahi atu, kāore rātou i whakahaere rangahau placebo, nō reira kāore rātou i
whakataurite i te pānga ki tētahi rongoā kāore i whai hua.
Kāore rātou i mahi pēnei ki ngā werohanga katoa, nō reira kāore mātou e mōhio ana he pēhea te whaihua o ngā werohanga.
E mōhio ana mātou kei reira ngā raruraru, otirā i te wā e whakahaere ana i tētahi werohanga huinga .
He maha ngā tauira o tēnei, ā, ka whiwhi he tamaiti e rua marama, e toru marama, e whā marama
rānei i ngā kano ārai mate e ono i te wā kotahi.
Ā, kāore i whakaurua ngā katoa o ngā werohanga hei ārai i ngā pūtau mate katoa kei roto i tēnei werohanga maha, nā
te mea e aro ana ēnei werohanga e ono ki ngā pūtau mate neke atu i te tekau, neke atu rānei i te rua tekau.
Heoi, kāore anō kia whanake te pūnaha ārai mate o te pēpi e rua marama.
Ka whakawhirinaki ki te ārai mate o te whaea. Ā, he ngoikore tēnei ārai mate.
Āianei ka tīmata te pūnaha ārai mate o te tamaiti ki te whanake.
Ā, kei te pana mātou i a ia me tētahi pikinga nui rawa atu. He tino whakamīharo noa iho.
Ko tētahi atu raru nui ake, ko te kore anō o te roro o tēnei tamaiti kia oti tōna whanaketanga; kei te whanake tonu.
Ā, kei roto i te roro he ārai tiaki, ko te ārai toto-rorohiko.
Nō reira, kāore e taea e ngā mea e tomo ana ki roto i te toto te tomo tika ki te roro.
Heoi, kāore anō tēnei ārai tiaki kia whanake i ngā tamariki.
Ko te mea e hoatu ana ki te tamaiti, ā, ka uru ki roto i te toto, ka tae atu ki te roro kāore i tiakina.
Ko te raru, he mea whakatenatena ārai mate tino ngoikore ngā werohanga.
Hei whakaoho tūturu i te pūnaha ārai mate, me tāpiri ngā āwhina rongoā, arā, ngā kaiwhakakaha o ngā wāhanga
kaha, nā rātou ka whakaoho tuatahi i te pūnaha ārai mate.
Ā, ko te āpitihanga i roto i ngā werohanga he konutea.
Kaiwhakahaere: I whakaaro au kua whakaurua tērā ki ngā werohanga katoa?
Tākuta András Guseo: I whakamahia e ngā werohanga he merkuri, engari, ki te waimarie, i aukatia taua mea.
Engari kei reira tonu ētahi; kei roto tonu i te werohanga mate ate B te merkuri.
Tērā pea kei roto tonu i te werohanga mate urutā te merkuri.
Ā, ka tomo tēnei konumohe ki te roro kotahi ki te kotahi.
Ā, ka whakaohohia te konumohe i roto i ngā pūtau whatukura e te hihi Wi-Fi, e te hihi waea pūkoro rānei.
Koia tō rātou kaiwhiwhi, tō rātou antena.
Ā, mā tērā ka waihangatia he pānga hiko-ā-pūngao whakamīharo i roto i te roro.
Ka whakaputa hoki ngā pūtau whatumanawa o te roro i ngā ngaru hiko-ā-pūngao, ā, ka rongo ēnei ngaru e ngā pūtau katoa o tōku
tinana, ā, mā ēnei ngaru ka whakawhiwhia ngā pūtau ki te pūngao.
Mēnā ka whakanoho au i tēnei tinana ki roto i tētahi mara hiko-ā-pūngao, ā, ka whakapuaki ki te Wi-Fi (50 Hz) me ētahi atu
hihi waea pūkoro, ka pā ēnei ki taku mahi hiko-ā-pūngao ā-roto.
Ā, mēnā he antena kei roto i taku roro, ka whai pānga nui rawa atu ki tōna pūnaha whakahaere matua, ki tōna mahi pūtau.
HUNGARI – KĀORE HE TANGATA E HAEPAPA MŌ NGĀ PANGAREA O TE WHAKAŪ
Tākuta Angelika Mihalik: I Hūngāri, kua tuhia te ture kia kaua te kaihanga, te tākuta, te kāwanatanga rānei
e kawenga mō ngā kino katoa i puta mai i te werohanga.
Ko te hua o tēnei, mēnā kāore he whiu, kāore he tangata e whai i ngā ture.
He ture tō te taiao!
Nā te mea kāore te tākuta, te kāwanatanga, te kaihanga rānei e kawenga ana i Hūngāri, kāore te tākuta e whakatutuki ana i tana
haepapa ki te whakamōhio i te tūroro mō ngā pānga o te werohanga.
Kāore ia e mahi i te taumata e hiahiatia ana, nā te mea kāore ia i ako me pēhea te mahi.
Nō reira ka whawhai mātou mō te hunga kua pā mai ki a mātou, nā te mea me haere rātou i tētahi ara whakamā.
Hei tāpiri atu, kāore he tangata e taea te whakahaepapa, nō reira ka hinga tonu mātou anō, anō.
Engari kei te whawhai tonu mātou, kei te haere tonu ā mātou kerēme ture, ā, me tīmata anō, anō
hoki kia whakawātea i ngā tāngata i te werohanga.
WHAKATAUNGA WHAKAMAHI WAKAINA A TĒNĀ ANŌ
Tākuta Angelika Mihalik: Nō reira, he pai kia rua ngā mea ka puta:
Tuatahi, ko te mea e whawhai ana te United States of America, me te mea e whawhai ana te kāwanatanga Kennedy, arā ko te kāwanatanga
Trump, he whakamutua i tēnei kore haepapa a ngā kaihanga.
Me tutuki hoki tēnei i Hūngāri, kia kore ai e hiahiatia kia whakautu ki tētahi tangata ngā tangata e kawenga ana.
Me whakahaepapa hoki te tākuta.
Nā te mea ka hihiko anake rātou ki te whakamōhio i te hunga mō ngā tūraru o te werohanga, mēnā ka
taea te whakapae i a rātou mō ngā kino ka puta.
Ā, ko tētahi atu mea, i te wā ka whakakorehia tēnei ture – kāore te tākuta, kāore hoki te kāwanatanga e kawenga mō ngā kino
ka puta i ngā werohanga – ka tukuna hoki ki ngā tūroro me ngā mātua ngā mōhiohio mō ngā pānga taha o ngā werohanga.
Hei tāpiri, mēnā he kōwhiringa ngā werohanga, kāore mātou e hiahiatia kia haere mā tēnei ara whakamā, kei reira
tonu mātou e whawhai ana mō ngā oranga o ā mātou tamariki.
Kaiwhakahaere: Me whakapuaki oati te tākuta kia whakaora ia i a koe, kia kore rānei ia e whara i a koe.
Nō reira, me tirohia tēnei he paku:
Nō reira, mēnā ka whakapuaki tūpato te tākuta ki tēnei kaupapa, engari kāore ia i tuku pārongo mō ngā werohanga, ā, kāore hoki
ia i whakahaere whakamātautau i mua kia mōhio mēnā ka māuiui tēnei tamaiti ā muri ake, kua kore tōna tūpato i whai hua.
Tūturu, i takahi ia i tana oati.
Tākuta Angelika Mihalik: Ehara i te kotahi anake tā mātou take pēnei – he maha!
Ehara i te kerēme ture noa iho. Kei te kerēme ture mātou i ngā tākuta motuhake.
Nō te mea, ahakoa kāore e whakatinanahia pēnei, koinei te ture i Hūngāri:
Mēnā ka tuhi te tākuta kāore e taea e tētahi tamaiti te werohia mō ngā take hauora, me
whakawāteahia ia e ngā mana whakahaere i te herenga werohanga.
He take kei a mātou i tuhia e rua ngā tākuta, ā, i tuhia e whā ngā tākuta kāore e taea te werohia te tamaiti.
Ka kawea e ngā mātua tēnei ki ngā mana whakahaere, ā, ka tohua e rātou tētahi e kīia nei he kaitohutohu ārai mate – he whakahaere
tēnei i Hūngāri – kāore anō ia kia kite i te tamaiti i mua.
E rua ngā tākuta e rongoā ana i te tamaiti, ā, kia whā rānei ngā tākuta e rongoā ana i te tamaiti; ko ētahi mō te waru
tau, ko ētahi mō te whā tau, ā, ka tuhi rātou i ngā whārangi maha e kī ana ka mate te tamaiti i te werohanga.
Kāore te kaitohutohu ārai mate e titiro ana ki te tamaiti; ka pānui noa ia i ngā kitenga – e kōrero ana ahau mō
ētahi take motuhake – ā, ka tuhi ia i roto i ngā rārangi e whā e kī ana ka taea te ārai mate i te tamaiti.
Kaiwhakahaere: Ā, ko ēnei ngā tākuta?
Tākuta Angelika Mihalik: Ngā tākuta, ngā tākuta, ngā tākuta kua whakangungua motuhake.
Mō tērā atu pātai: Ae, kei te tuku mātou i ngā kerēme ki ngā tākuta kāore i tuku whakaaetanga whakawātea ārai mate mō
aua tamariki e tika ana kia whakawātea i tēnei ārai mate.
Ā, i tuhi te tākuta iho. He maha ā mātou amuamu pēnei.
Ā, e tuhi ana ētahi tākuta rerekē, e mea ana, ki te pā ki ngā werohanga ā-ture, kāore rātou e aro ana ki te oranga o
te tamaiti, engari ki te painga mō te iwi whānui, ā, me werohia tēnei tamaiti kia tutuki ai te ārai ā-hapori.
Kaiwhakahaere: Ā muri ake nei, kāore he take he aha tā te tamaiti.
Tākuta Angelika Mihalik: Ka mahia hoki tēnei ina tino nui rawa te tūraru ka mate te tamaiti i tēnei werohanga.
Ā, ka whakauru mātou i tērā ki te tauākī kerēme. He maha ā mātou take pēnei.
E piki haere ana te maha o ngā tamariki autisiti
Tākuta András Guseo: Kua whakaputaina e te CDC he raraunga ohorere e whakaatu ana i te tokomaha
o ngā pēpi hou i Amerika ka noho hei ōtistika.
I te tau 2020, ko te tatauranga he 158.
Ki te hoki whakamuri tātou ki ngā tau tekau mā rima ki muri, kotahi i ngā tekau mano te tatauranga.
Kaiwhakahaere: He 158 i roto i te 10,000?
Tākuta András Guseo: Kāo, kotahi tamaiti i ia 158 pēpi hou ka whai mate autism.
I ngā tau kua pahure, i heke haere tonu te rahinga tohutoro i whakaputaina, ā, i tērā tau
kotahi te tamaiti autistic i waenga i ngā iwa whānau.
Kei te heke kaha te ahunga – arā, kei te iti haere ngā tamariki kāore i te āutisima i waenga i ngā pēpi hou.
Mēnā kāore au e hē, ka tae te raina turanga i roto i ngā tau e rua.
Ko te tikanga o tēnei, ka taea e ia tamaiti katoa i whānau mai i Amerika te noho he tangata āutisiti.
Tākuta András Guseo: He tino kino rawa tērā. I mātakitaki au i tērā i te kāinga, i tō mātou whenua.
Ā, e hiahia ana ahau ki te whakaatu ki a koe ngā raraunga hou rawa atu i tēnei tūtohi.
E whakaatu ana i te maha o ngā tamariki whai āutisma, nō te 2 ki te 18 tau, i pūrongoia e ngā kura puta noa i te motu
i te mutunga o Hepetema mai i te tau 2018 ki te tau 2024.
Ā, e whakaatu ana he tino nui te pikinga, arā, he 121% i roto i ngā tau e whitu.
Ko te tikanga o tēnei, kei te piki haere te tokomaha o ngā tamariki whai āutisima i ngā kura, ā, he 17% ia tau te toharite.
Nikoletta Kertész: Ā, i whakaurua te werohanga mō te pūkahukahu, me te werohanga pūkahukahu pneumokokī, i mua ka ārai
i ngā momo huakita pneumococcal e 13 – ināianei kua 20 kē ngā momo. Ā, kei te piki tonu te tatauranga.
Āianei ka ui tūturu mātou ki a mātou anō me pēhea e taea ai e ētahi tamariki kāore anō kia kōrero i te wā e toru ō rātou tau.
Nō reira, me pēhea e taea ai e te tini o ngā tamariki te kuhu ki te kura kōhungahunga i te toru tau, kāore rānei
rātou e kōrero, kāore rānei rātou e whakamahi i te wharepaku?
Ā, kei te tae mai ēnei tamariki ki a mātou i ngā mano puta noa i te motu – ehara i te mea ki a mātou anake.
Ka whakanohoia rātou ki ngā tikanga tautoko e whakamahia ana ināianei.
Kāore he whenua i te ao e nui ake ana ngā pokapū tautoko tūmataiti, ngā umanga rongoā motuhake,
me ngā kaiako mō ngā hiahia motuhake i Hungary.
E whakaatu ana tēnei i te nui o te hiahia, ā, kāore mātou e āhei ki te whakarite wā anō – kāore hoki ēnei
ratonga e āhei ki te whakarite wā anō. He nui rawa ngā tono.
He mate urutā tēnei, ehara i te mea mō te nui o ngā tamariki āutisiti anake, engari nā te mea ka tino
rereke ngā whanonga o ēnei tamariki i ngā whanonga hauora. Kāore e taea te whakahē i tēnei.
Tākuta Angelika Mihalik: Koia rā te take i pānuitia ai e mātou i ngā wā katoa he tuwhera ki te marea ngā whakawa a te
kōti, kia taea ai e te iwi te haere ki ngā whakawa a te kōti.
I tono tonu mātou i ngā tāngata mēnā ka whakaae te kiritaki.
I whai wāhi tētahi kaiako o te kura tuarua ki tētahi take kōti pēnei i tētahi wā, nā te mea i kite ia, i roto i ngā tamariki e
47 i whai wāhi ki te whakamātautau urunga ki te kura tuarua, e 20 o rātou he hiahia
mātauranga motuhake – ko te nuinga he ōtistika.
Ehara i a mātou, engari he rōpū kē i ui ki ngā whenua mema o te Uniana o Europi – ko ngā whenua kāore e herea ana
ngā werohanga – he aha i kāore ai e herea ana ngā werohanga.
Ā, i whakahoki rātou mō ngā ratonga kāwanatanga i mōhio kē tātou, arā, kāore ēnei e hāngai ana ki te ture.
Ko te take i hē ai te werohanga ā-ture ki te Ture Matua – ā, hē hoki i ngā wāhi katoa o
te ao – he mea ka mate koe i tētahi werohanga.
He mea pono tērā. Kāore e taea te whakahē.
Ka taea e koe te mate i tētahi papa aspirin; ka taea e koe te pāngia e te anaphylaxis i ngā mea
katoa. Nō reira, ka taea e koe te mate i tērā.
He hē ki te ture matua te tohutohu i tētahi mea e taea pea te patu i a koe.
E takahi ana i te tika ki te ora.
I tētahi taha, kāore te iwi e mōhio ana ki tētahi mea mō tēnei, nā te mea e hokona ana hei herenga, ā, ka pai noa
iho ngā werohanga, ā, kāore e taea e koe te mate i a rātou.
Hei tāpiri atu ki te panoni o te ture, me whakahaere hoki he kaupapa whakaoho kia mōhio ai te iwi.
Me whakakore te here ā-ture mō ngā werohanga, ā, me whakamōhio ngā tāngata ki ngā painga, ngā ngoikoretanga,
ngā tūraru me ērā atu āhuatanga o ngā werohanga – mā ngā tākuta, ngā pāpāho me te kāwanatanga.
Tākuta András Guseo: Ā, ki te titiro koe ki ēnei rā, ko te CDC, kua whakahuatia e mātou i ngā wā maha, arā ko te Pokapū
Mana Whakahaere Mate o Amerika, te mana ā-Amerika mō te mātai mate urutā, he kaiwhakarato hoki o ngā werohanga.
Nō reira, he hononga tūturu tōna ki ngā kaihanga werohanga, ā, kei roto i ā rātou painga kia tukuna ki te
mākete ngā werohanga maha rawa e taea ana. He mārama tērā.
Ko te raru matua, i taku tīmatanga mahi i te 60 tau ki muri, ā, i taku whakaoti i taku whakamātautau motuhake mō te
mate ā-roro me te hinengaro, i noho te ariā o te mate ārai-tinana, engari kāore i hono ki ngā mate.
Kāore au i rongo i mua mō te āutisima, ā, kāore mātou i ako he mea mōna.
I tēnei rā, kei te piki ake ngā momo mate e rua.
Anei ka kitea e koe te pikinga, ā, ka taea e tātou te kōrero mō tētahi mate urutā i tēnei rā, nā te mea kāore
he whānau kāore he mate ārai-tinana kei roto i a rātou.
Kāore he whānau kāore he tamaiti whai āutisima, he tamaiti rānei whai raruraru whanonga e noho ana i tō rātou tirohanga.
Kāore te ara matua e whakaae ki tētahi taupatupatu
Tākuta András Guseo: Ko tētahi take tino hira e hiahia ana ahau ki te whakaputa, kāore he rangahau ā-ture mō ngā
werohanga e aro ana ki ngā pānga o ngā werohanga mō te wā roa.
He aha ka tupu ki ngā tāngata kua werohia i muri i te 10, 20, 30 tau?
I te United States, he rangahau e kīia nei ko VAERS , i tirotiro i te 35,000 tāngata kua werohia me te hunga kāore i werohia.
I puta mai he tino māuiui ake ngā tāngata i werohia, he maha ake ā rātou mate kua whakauhia, ā, i haere rātou
ki te tākuta i ngā wā maha atu i ērā kāore i werohia; ā, ko ērā kāore i werohia he hauora ake.
Engari kāore ngā tāngata e hiahia ki te kōrero mō tēnei, ā, koia te take kāore he raraunga mō tēnei, ā, koinei te raru nui rawa:
Kei te tino whakahaere a te pūtaiao i ēnei rā i ngā whakaputanga pūtaiao, ā, mēnā ka hiahia tētahi ki te tuhi i tētahi mea
kāore e hāngai ana ki te aronga matua, kāore e whakaputaina.
Tākuta Angelika Mihalik: Ā, he mea tino hira anō i kī a András, nā te mea he tākuta, ahakoa he iti rawa, e māia
ana ki te tuhi kāore e taea te whakawhāngai i te tamaiti.
Ā, kei te whakatū ture te ratonga hauora tūmatanui ki ēnei tākuta nā te mea i tuhi rātou i tērā.
Āe rā, ehara i te mea pēnei te whakapuaki.
Ko ētahi o ngā tākuta i uru atu ka whiwhi waea noa e kī ana kia kaua rātou e mahi anō.
Ki ētahi atu, ka tīmata ngā tukanga ā-ture i runga i ngā take maha.
Kia mōhio ai te iwi ki ngā ture: mēnā ka kitea e ngā mana hauora he hē – ā, e pā ana hoki tēnei ki ngā tāngata takitahi, tae atu
ki ngā mātua kāore i whakawhāngai i ā rātou tamariki – ka taea te whiunga moni i waenga i te 30,000 me te
5,000,000 forint , ā, ka taea te whakahoki anō i ia hē.
Nā reira, ka taea e te nuinga o ngā tākuta te tūmanako ka whiua rātou, ahakoa ka whakaae
rānei, ka pūrongo ā-waha rānei i tētahi pānga taha.
Kaiwhakahaere: Ka huri tērā? Ka huri ngā mea kua kōrerohia e tātou? Kua whai wāhi koe mō ngā tau maha ināianei, nē rā?
Tākuta András Guseo: E tūmanako ana mātou ka rerekē tētahi mea. Kua whakamātau mātou.
E ono marama ki muri, i tono mātou i ngā rangatira o te umanga ki tētahi hui kia matapaki i tēnei take, kia rongo i
ā rātou whakaaro, ā, kia whakaatu i ā mātou ake whakaaro.
Engari he rite ki tētahi parani rino:
Kāore he tangata i tae mai, ā muri ake, i te hui pāpāho i tono ai mātou ki ngā mema
pāpāho e whā tekau, ka whai tonu te parani rino.
Nō reira, kāore he kōrero.
Nō reira, me pēhea e puta ai te panoni?
Tākuta Angelika Mihalik: Nō reira, i mea a András kāore he tangata i whakaae ki ngā tono.
Ka whakamanahia e rātou ngā werohanga ā-ture, ā… Ko Hungaria anake te whenua kotahi i te ao e noho
nei tēnei wehi werohanga. Kua tirohia e au tēnei.
Kotahi anake te tamaiti i roto i tētahi rohe ā-rohe iti kua whakawhiwhia ki te āwhina.
Kei te whawhai mātou, ā, kua tae mātou ki tētahi wā i te kōti, i te whakamātautau, i muri i te hinga o tētahi take,
ka rongo mātou e hinga ana ā mātou take katoa. Ahakoa ngā taunakitanga hei tautoko i tō mātou take.
Ā, kua rongo te kaiwhakawā i te pōuri, ka mea ia kāore he raru, ka taea e mātou te tuku anō i te tono whakawātea i te werohanga.
Ā, ka tīmata anō ngā mea katoa.
Ehara tēnei i te whakaaro o tētahi kaiwhakawā anake, engari o ētahi maha.
Nō reira ka tīmata anō mātou i ngā tukanga, anō anō, anō anō.
Ka ora ai ētahi tamariki i tēnei ara.
Kua hoahoatia te pūnaha ture katoa kia pērā ai, ā, nā reira i tika kia waihangatia e mātou he
ara ture – he momo mīhini nekehanga tonutanga.
Ki te kore e taea e mātou te whakawātea i te tamaiti i te werohanga, e hiahia ana mātou kia mau
tonu te tukanga whakawātea mō te wā roa e taea ana.
Nō te mea, i te wā e haere tonu ana tēnei, kāore rātou e taea te whiunga moni ki a mātou, kāore
hoki rātou e taea te tango i te tamaiti kia werohia.
Koia rā te take e whakahou tonu ai mātou i tēnei.
Ā, he mea nui anō hei kōrero mō ngā tikanga i mahia ki a mātou.
Ko mātou e toru ngā rōia e whakahaere ana i ēnei take.
Ā, kua tapaina mātou tokotoru he hunga whakahē i ngā werohanga, ā, e kī ana he mōrearea mātou ki te hapori.
Kei te tīmata rātou i ngā tukanga whakatikatika ki a mātou – ā, mēnā ka ngaro tā mātou mema o te Rōpū Rōia i te hua o
tēnei, kāore mātou e whakaaetia kia mahi hei rōia ā-ture.
I whakawātea tētahi o aku hoa mahi i tēnei hara.
Kei te tatari ngā tukanga whakatūpato ki ahau nā te mea he tangata whakahē i ngā werohanga ahau, ā, he tūraru ki te hapori.
Ā, kei te haere tonu hoki ngā tukanga whakatikatika i tētahi atu hoa mahi. Nō reira...
Kaiwhakahaere: Ina kōrero au mō ēnei kaupapa i aku ataata, ka mea tonu au kāore koe e hiahiatia kia whakapono ki ahau.
Ka mea au: tirohia, ā, whakatau āu ake whakaaro.
He pātai mō ngā pārongo tērā.
Ā, me te nui o ngā pārongo, pērā i ēnei i roto i tēnei uiui, ka taea e te tangata te tīmata ki te ipurangi.
Kaiwhakahaere: Ngā mihi nui!