Wengriýada çagalarda, ýetginjeklerde we ulularda köp sanly saglyk meseleleri bar.
Bu ýaralanmalaryň öňki sanjymlar bilen nähili baglanyşyklydygy, Wengriýadan bir lukman we bir advokat bilen, şeýle hem
başlangyçda sag doglan, häzir maýyp bolan üç çagasy bolan we bu meseleden ejir çeken ene bilen
geçirilen aşakdaky interwýuda ara alnyp maslahatlaşyldy.
Olaryň barlaglaryna görä, Wenaýeriýada sanjymdan soň awtizm diagnozy goýlan çagalaryň sany ep-esli artdy.
Köp sanly Wengriýanyň başlangyçlary bu çagalara ideg edýär, olary goldaýar ýa-da olaryň ene-atalary bilen bilelikde
göreşip, Wengriýada çagalaryň hökmany sanjymynyň indi hökmany däldigini üpjün etmäge çalyşýarlar.
Mäcburiy sanjym? Sanjym hakykatdan hem Wengriýada mäcburymy?
Hakykatdanam, ilkinji hökmany sanjym 1876-njy ýylda Wengriýada girizildi, beýlekiler
bolsa 1954-nji we 1960-njy ýyllarda girizildi.
Şu gün Wengriýada ähli täze doglan çagalar ene-atalaryndan öňünden soralman tuberkulose garşy sanjym edilýär.
1997 we 1998-nji ýyllarda Wengriýanyň Saglygy goraýyş ministrligi birnäçe kesellere garşy goşmaça
sanjymlary girizýän saglyk kanunlaryny kabul etdi.
Häzirki wagtda Wengriýada çagalar difteriýa, köpmöçerli öksürik, tetanus, poliomielit we Haemophilus influenzae b
tipli kesellere garşy howply birnäçe sanjym bilen 2 aý, 3 aý, 4 aý we 18 aýlyk ýaşlarynda sanjylýar.
Mundan başga-da, pnevmokokk sanjymlary 2, 4 we 12 aýlyk ýaşda berilýär.
Çiçek, çene bezi we rubella üçlü sanjymy 15 aýlykda berilýär, suçiçi sanjymy bolsa 13 we 16 aýlyk çagalara berilýär.
Wengriýaly ene-atalar çagalaryny zerur sanalýan sanjymlardan azat etmekde örän kynçylyk çekýärler, hatda maşgalada
sanjymdan soň agyr saglyk zyýany çeken bir çaga bar bolsa-da.
Çagalar çagalar bagyna we çagalar jaýyna barjak bolanda, olary dogulandan bäri ideg edýän pediatrik hamalalar
we akusherkalar olaryň sanjym ýagdaýyny barlamaly bolýar.
Mektebde ähli synplaryň köpçülikleýin sanjym edilýär.
Eger ene-atalar çagalaryny sanjym etdirmäge razy bolmasa, mekdep lukmany bu ýagdaýy saglyk edarasyna habar bermelidir.
Şübhe ýüze çyksa, bu agyr jerimelere we mekdepden kowulmaga getirip biler.
2019-njy ýyldaky karara görä, sanjym edilmedik çagalaryny ene-atasyndan aýyrmak hem mümkin boldy.
Interwýuda Wengriýaly lukman çagalaryň arasynda keselleriň köpelmegine beýleki faktorlaryň hem täsir edip biljekdigini,
meselem, uly üýtgeşmelere sezewar bolup tebigy däl häsiýete öwrülen global azyk
meselesiniň hem şular hatarynda durýandygyny nygtaýar.
Emma, awtoimmun keselleriň, iltihaplaryň, ösüş gijikmeleriniň, awtizmiň we köp sanly täze infeksiýalaryň
köplenç sanjymdan soň ýüze çykýandygy hem aýdyň görkezilýär.
Şonuň üçin interwýu edilen üç aktiwist sanjym öndürijileriniň sanjym zyýany üçin jogapkär tutulmagyny we sanjym berýän
lukmanlaryň sanjymyň ýan täsirleri barada hassalara habar bermek borjyny ýerine ýetirmegini talap edip kampaniýa alyp barýarlar.
Mundan başga-da, giperimmunitet we awtoimmun keselleriň döreme howpunyň öňüni almak üçin meýilleşdirilen goşmaça sanjymlardan
öň antitel titriniň kesgitlenmegi çaltlyk bilen geçirilmelidir.
Mundan başga-da, lukmanlaryň sanjymdan boşadylmak baradaky şahadatnamalary bermek üçin, meselem, olara
garşy sud işini başlatmak ýaly, jezalandyrylmazlygy gerek.
Umuman aýdanyňda, sanjymlar diňe erkin isleg esasynda geçirilmelidir – Germaniýada hem ene-atalar bu ýerde
talap edilýän difteriýa sanjymlarynyň ýan täsirlerinden çagalaryny goramak üçin munuň ýaly talap edýärler.
Bu täsirli interwýu göçmenler üçin meşhur syýahat nokady bolan Wengriýada hem her zadyň gül ýaly däldigini görkezýär.
Sanjymlygyň barha aýdyňlaşýan ýan täsirleri – koronawirus sanjymlarynyň döreden köp sanly zeper ýetirme ýagdaýlaryna hem
garanyňda – we ähli sanjymlar üçin howply mRNA sanjymlaryna dowamly geçiş sebäpli, giňden talap edilýän
sanjymlygyň islegli häsiýeti käbir täsirlenen adamlar üçin möhüm mesele bolmagynda galýar.
Söhbetdeşlik: SÖHBETDEŞLIK ŞERIKLERINI TANYŞDIRYAR
Moderator (Dániel István): Gowy gün, hemmäňizi mähirli garşylaýaryn, we myhmanlarymyz András, Angelika we Niki.
Dr András Guseo: Men Dr András Guseo, nevrolog, psihiatr, nerw dokumalary boýunça gözlegçi,
psixo-nevro-immunolog, stres boýunça mugallym we gözleg lukman.
Men Wengriýanyň Ylymlar Akademiýasynyň agzasy hökmünde 65 ýyl bäri gözleg işlerine gatnaşyp gelýärin.
Meniň esasy gözleg gyzyklanmaým otoimmunite we soňky döwürde awtizmdir, ony otoimmun meseläniň bir ugury hökmünde öwrenýärin.
Dr Angelika Mihalik: Men Angelika Mihalik, men advokat.
Men hukuk hünärine diňe 18 aý ozal gaýdyp geldim – öň men advokat ýa-da hukukçy bolmak islemeýändigim üçin ondan çykyp gitdim.
Şonuň üçin men tehniki terjime boýunça bilim derejesini aldym. Men iňlis dilini bilýärdim we hukuk
karýeramdan ýüz öwürende tehniki terjime boýunça okaýardym.
2019-njy ýyldan bäri men lukmanlar üçin COVID-19-a, COVID-19 sanjymlaryna we esasy gözleglere
degişli medisina makalalaryny terjime edýärin.
Meniň barlagymda men däp bolan klassiki sanjymlar bilen baglanyşykly ýöriteleşdirilen makalalar we
meseleler bilen tanyşdym, we şol wagt men däp bolan sanjymlarda näme bolýandygyny hakykatdan hem gördüm.
Bir pursat geldi, terjime edýän adam Messenger-de maňa habar ýazdy: bize Wengriýaly Kennedý gerek diýip , şonuň
üçin men advokat bolup işlemäge gaýdyp barmaga karar berdim.
Men muny gururdan däl-de, sebäbi şol takyk tälpidi.
Nikide meniň meseläniň bardygyny duýup bilmegime kömek etdi, sebäbi hökmany sanjymlardan ýan täsirler boldy.
Niki maňa bu uly meseläniň çynlakaýdygyny öýünde geçirilen maşgalalyk baýramçylyga çagyrmak
arkaly görkezdi, ol ýerde birnäçe myhman bardy.
Olar özleri bilen dört ýa bäş awtistik çagany alyp geldiler, we men meseläniň agyrlygyny gördüm.
Bu iki sebäp meni hukuk hünärine gaýdyp gelmäge mejbur etdi.
Moderator: Şonuň üçin, aýdylyşy ýaly, bize bir Wengriýaly Kennedi gerek. Hawa, Niki? Dowam et.
Nikoletta Kertész: Men Nikoletta Kertész, Niki Kertész ady bilen has meşhurdyr.
Meniň üç çagam bar, olaryň üçüsi-de sanjymlar zerarly zeper ýedi.
24 ýaşly adam agyr akyl taýdan maýyp boldy, onuň epilepsiýasy bar we netijede ol beýin operasiýasyndan geçdi.
Ikinji nikamdan bolan egiziklerimden biri 15 aýlyk ýaşynda MMR sanjymy (MMR = çaga ýokanç keseli, çenealt we rubella sanjymy)
alandan soň söz aýtmaz, akyl taýdan maýyp we autistik boldy.
Onuň egiz dogany agyr iýmit allergiýalaryna we hazm ulgamynyň ilatmasyna duçar boldy, ýöne aň-düşünjesi sag-salamat galdy.
Men sebäpleri gözledim we öwrenip çykdym, sebäbi kimdir biri "sen iki gezek bir derýa ädim basyp
bilmeýärsiň" diýip pikir edip biler, ýöne autoimmunlyk derýasyna islendikçe ädim basyp bilersiň.
Şeýlelikde, amaly taýdan men egizlerde bir zatlaryň nädogrydygyny duýdum we derňeme başladym,
we şu ýerde näme anyklap bildim, size aýdaryn.
On ýyl ozal men iýmitleniş we beýleki terapiýalar esasynda işläp düzüp, "Autizm Ýene-de
Gaýtadan Bolmaz" atly Facebook toparyny döretdim.
Biz topardaky müňlerçe adama autizm we ADHD alamatlaryny azaltmaga kömek etdik – hatda toparyň çäklerinden daşarda hem.
Käbir çagalaryň hatda awtizm diagnozy ýatyryldy.
DÜNYA BOÝUNÇA MÄCBURI SANJYMLAR
Moderator: Wengriýadaky çagalar, mysal üçin Afrikadaky ýaly, şol bir sanjymlary alýarmy?
Dünýäniň ähli ýerlerinde sanjym endikleri birmeňzeşmi, ýa-da tapawutlar barmy?
Dr András Guseo: Sanjym amallary ýurtdan ýurda üýtgeýär.
30 Ýewropa ýurdyň 18-sinde sanjym hökmany däl ýa-da hökmany bolsa-da diňe 1 ýa-da 2 sanjym – şol
ýurtda iň uly howp hasaplanýan infeksiýalara garşy.
Beýleki ähli sanjymlar islegli.
Hukuk dawa: ene-atalar üçin sanjym baradaky maglumatlaryň ýetmezçiligi
Moderator: Angelika, size bir soragym bar:
Ene-atalar çagalaryny hökmany sanjym üçin sanjym bellenişine getirende – bu ýerde biz hökmany sanjymlar barada gürleşýäris
– ene-atalar bu sanjymlar barada haýsy maglumaty alýarlar?
Bu duýgur soragmy?
Dr Angelika Mihalik: Häzirki wagtda biziň azyndan 150 sany sud işi bar.
Müşderilerimiz esasan zyýan çeken çagalar; olar esasy tarapdyrlar we biz çagalaryň adyndan hukuk işini alyp barýarys.
Olaryň köpüsi özleri hem ýa agyr ýa orta derejede sanjym zeperini çekipdirler.
Ýa-da olar bize geldiler, sebäbi olaryň dogany sanjym netijesinde agyr ýaralanandy ýa-da öldi.
Gynansak-da, lukmanlar uniwersitetde ýeterlik derejede ýa-da jikme-jik öwredilmeýärler.
Tälim kurslary sanjymlar barada ýa-da olaryň nähili işleýşi barada öwretmeýär, diňe sanjymlaryň näme üçin
peýdaly bolandygy, haýsy sanjymlaryň bardygy we ş.m. barada statistika maglumatlaryny berýär.
Şonuň üçin lukmanlaryň sanjymlar barada hakyky maglumatlary örän az.
Gynansak-da. Şeýle hem sanjymlaryň hereket mehanizmi barada.
Şonuň üçin ene-atalara hem açyk-aydyn habar berilmeýär.
EJE-ATALAR NÄME ÜSLUBDA HABARDAR EDILÝÄR? – 1997-nji ýyl kanuny – näçe sanjym bar? – sanjym dökünmesi
Moderator: Çagalarynyň sanjym edilmegi meýilleşdirilen wagtynda ene-atalara maglumat varagy berilýärmi?
Şeýlelikde, çaganyň näme boljakdygy barada maglumat haty?
Dr Angelika Mihalik: Siz sanjymyň näme üçin edilýändigini düşündirýän A4 formatly sahypany alarsyňyz.
Moderator: Sanjymdan soň ony alýarsyňyzmy?
Dr Angelika Mihalik: Ýok, sanjymdan öň. Çaga şony öýüne alyp gidýär.
Emma men bir örän möhüm mysaly belläp geçerin: MMR sanjymy .
MMR rubellany öz içine alýar we ol ýokuşlydyr.
Ulanyş görkezmelerinde onuň göwreliler üçin howplydygy bellenýär.
Bu örän aýratyn mysal. Ol maglumat sahypasyna girizilmeýär.
Mektep lukmany çagalary bir hatara düzýär, ýöne olara hiç zat aýdmaýar.
Bu maglumat varagy ene-atalara berilenden soň, hemmesi gözegçilikde saklanýar.
Çagalar bir hatarda durýarlar, ol olaryň hiç birine soramaýar: Eniňiz göwrelimi? Siziň doganyňyz göwrelimi?
Bu örän anyk mysal.
Dogumdan öňki çaganyň doganyna şeýle sanjym edilenden soň düşügiň bolmagynyň belli bir ýagdaýy bar.
Şeýlelik bilen, bu siziň aýdşyňyz ýaly gara tarap.
Adamlara ýeterlik maglumat berilmeýär.
Moderator: Wengriýanyň kanunynda ene-atalaryň habardar edilmelidigini aýdýarmy?
Dr Angelika Mihalik: Dogry. Moderator: Bu haýsy kanun we ol haçan kabul edildi?
Dr Angelika Mihalik: Bu 1997-nji ýylyň Saglyk hakyndaky kanunydyr.
Moderator: Indi biz 2025-i ýazýarysmy? Dr Angelika Mihalik: Dogry.
Moderator: Bu indi gaty köp ýyl ozal boldy! Şondan bäri hiç kim ony barlamady? Dr Angelika Mihalik: Ýok.
Moderator: 1997-nji ýyldan bäri näçe goşmaça sanjym berildi?
Nikoletta Kertész: 97-den bäri, pikirimçe, belki-de ýene on sany bar. Elbetde, ýene on sany bar.
Moderator: Şonuň üçin takmynan 10 sany başga hökmany sanjym bar.
Emma 1990-njy ýyllaryň kanuny gaýtadan seredilmedi. Nikoletta Kertész: Dogry.
Sanjym kampaniýalary = mekdeplerde hökmany sanjym
Nikoletta Kertész: 0–6 ýaşly çagalaryň mekdep öňüsi sanjymlary şonuň ýaly amala aşyrylýar: ene-atalar çagalaryny diňe 12 gezek
pediatr hünärmenine, ýagny maşgalanyň pediatr hünärmenine alyp barýarlar; ol gysgaça maglumat berýär we şol ýerde sanjym edýär.
Indiki ädim mekdepde sanjym etmekdir.
Olary sanjym kampaniýalary diýýärler.
Moderator: Sanjym kampaniýasy näme?
Nikoletta Kertész: Bu düşünjäniň näme üçin şeýle atlandyrylýandygy gowy sorag.
Esasan, bu mekdepde belli bir synpda okaýan çagalaryň, mysal üçin altynjy synpdan başlap, goýun
ýaly mekdep lukmanyna alyp barylýandygyny aňladýar.
Birinji sapakda 6a synpy, ikinji sapakda 6b synpy, üçünji sapakda 6c synpy. Soňra 7a, 7b, 7c.
Hemmesi-de bir günde, marketing kampaniýasy ýa-da syýasy kampaniýa ýa-da mahabat kampaniýasy ýaly, ähli
okuwçylaryň şol bir wagtyň özünde bu sanjymy almagy üçin.
Şonuň üçin ony Wengriýada hem sanjym kampaniýasy diýip atlandyrýarlar.
Moderator: Şonuň üçin bu hökmanydyr.
Nikoletta Kertész: Mäcburydyr, ha. Şonuň üçin çagalar pediatrlary tarapyndan sanjymlar berilýär we mekdepde mekdep
sanjymlary gurnalýar, şonda ähli çagalar bir ýerde bolýar.
Bu şol gün hemmeleri aňsatlyk bilen sanjym etmäge mümkinçilik berýär, we soňra iş tamamlanýar.
Ene-atalar çagalaryny lukmana özleri alyp barmaly däl, we häkimiýetleriň soňundan kim sanjym
alandygyny we kim almandygyny barlamagyna zerurlyk ýok.
Sanjym barada maglumat varagy
: Nikoletta Kertész: Her derman we sanjym gaplama goşundysy bilen gelýär.
Bu gaplama goşundysy, gaplamada goşulan, öndüriji tarapyndan çykarylan bilen deň däl.
Şeýlelikde, öndüriji tarapyndan berlen gaplama goşundysy bar, soňra bolsa lukman alýan goşundy bar.
Täklip bar, ýagny ene-atalara ýeterlik boljak gysgaça maglumat, soňra ene-atalardan gol çekmegi soralýan örän gysga
bir parçasy bar, onda mysal üçin sanjymyň gyzjyryga we deri gyzarmagyna sebäp bolup biljekdigi aýdylýar.
Käwagt men olaryň munuň baş aýlanmagyna ýa-da kusmaga sebäp bolup biljekdigini ýazýandygyny gördüm. Emma bu örän seýrek bolýar.
Bularyň hemmesi anafilaksiniň alamatlarydyr .
Emma men diňe bu kiçijik maglumaty gördüm.
Şeýlelik bilen, bu biz ene-atalar hökmünde alýan maglumaty; birnäçe ene-atalar muny maňa tassykladylar.
Sanjymdan soň sanjym bölejikleriniň çykmagy sebäpli köp sanly täze ýokançlyk, mysal üçin Ukraina
Moderator: Şeýlelikde... eger olar bu ýerde sanjym kampaniýasyny başlasa we şonça çagany sanjymlasa, sanjym akyp çykmak ýaly zat
bolar . Çaga keseline garşy sanjym edilen adamlar başgalary çaga keseline ýokuşdyrýarlar – başgaça aýdylanda, bu
sanjymdan soň derrew köp täze ýokanç ýagdaýlar bolar my?
Dr András Guseo: Prinsipde, bu mümkin.
Durmuş munuň örän täsirli mysalyny berdi, sebäbi Ukrainada çaga keseline garşy sanjym derejesiniň 35%-den azdygy anyklandy.
Dünýä Saglyk Guramasy (DSG) we Çagalar Fondy (UNICEF) muny duýup, adamlaryň, esasan-da çagalaryň doly sanjym edilmän galmagy bilen
baglanyşykly bu "katastrofal ýagdaýy" ýeňip geçmekde Ukrainä "kömek etmek" maksady bilen sanjymlar üpjün
edip, şol bir usulda sanjym kampaniýasyny geçirdiler.
Netije: Öňki sanjym örtümi derejesi 35% bolanda, ýylda 60–70 difteri ýokançlygy ýüze çykýardy.
Emma häzirki wagtda birnäçe ýyl bäri däl.
Sanjym kampaniýasy başlanan soň iki aýyň dowamynda 12 000 difteri ýokançlygy ýüze çykdy, olaryň 9 000-si hassahana
bejergisini talap etdi we 1 600-si agyr difteri bilen gutardy.
Şu biziň öňräk gürrüňdeş bolan zadymyzy görkezýär: sanjym edilen adamlar infeksiýany ýaýradyp bilerler.
Antitel titr synaglarynyň ýetmezçiligi we giperimmunitet
Dr András Guseo: Şonuň üçin Ukrainada kirmit ýokdy, ýöne olar diri sanjym bilen sanjym etmäge başlanda, sanjym edilen
adamlar keseli ýaýratdylar we örän agyr epidemiýa ýüze çykdy.
Şonuň üçin bu uly problema.
Başga bir zat şundan ybarat: bu sanjym kampaniýalary maşgalada göwrelidir ýa-da däl bir adamyň bardygyny nazara almak
bilen çäklenmän, sanjym ediljek adamyň eýýäm X sanjymyň garşy antitelalarynyň bardygyny hem nazara almaýarlar.
Başgaça aýdylanda, ölçäp bolýan antitel lökusy, antitel titri.
Dr András Guseo: Sebäbi eger ýeterlik derejede ýokary antitel titryňyz bar bolsa, size sanjym gerek däl.
Paket goşundysynda şeýle diýilýär. Hawa. Emma bu hiç haçan barlanmady.
Hukuk müdahalesini talap eden birnäçe ýagdaýda antitel titrleri ölçeldi we olar örän ýokary boldy.
Eger siz bu örän ýokary derejede çaga keseline garşy sanjymy ulansaňyz, giperimmunitet döredersiňiz, we
giperimmunitetin kemçiligi şunda: ol awtoimmun keselleriň ösmegi üçin ýer döredýär.
Immun ulgamy aşa ýüklenen, ýagny aşa höweslendirilende, ony aňsatlyk bilen ýalňyş ýola salyp bolýar.
Hem kirmit ýokançlygy, hem-de sanjym bedeni miýeliniň esasy belogyna garşy antitelalar öndürmäge
höweslendirýär, we şondan soň beden awtoimmun ýagdaýda bolýar.
Bu onuň derrew keseller ýagdaýyna düşjekdigini aňlatmaýar – bu bir, iki, bäş, on ýa on bäş ýyl soň hem bolup biler.
Çünki soňra immun ulgamy sanjym, başga bir wirus ýokançlygy ýa-da beýleki daşarky faktorlar, stres we ş.m.
arkaly ýene bir güýçlendiriji alanynda, immun ulgamy nerw ulgamyna awtoimmun hüjüm geçirýär.
Öndürijiniň jogapkärçiligi, alýumin antenna
Dr András Guseo: 1986-njy ýyldaky Kanunyň kabul edilmeginden bäri öndüriji üçin sanjymy
ýeterlik derejede synag etmek borçlulygy ýok.
Adalatly, iki taraplaýyn gizlin, plasebo-kontrollukly, köp merkezli, iki ýyllyk barlag, bu pudagyň ähli
dermanlary üçin hakykatdanam talap edilýän, sanjymlar üçin hiç haçan geçirilmändir. Bir sanjym üçin hem däl.
Mysallary tapmak üçin uzak gözlemeli däl.
Iň gowy mysal soňky global pandemiýa.
Ulanylan sanjym wirus ýokançlygynyň ýaýramagyndan birnäçe aý soň elýeterli boldy, emma adatça sanjymyň
hakykatdanam täsirli bolup-bolmandygyny anyklamak üçin bäşden sekize çenli ýyl gerek bolýar.
Bu bir zat. Başga zat bolsa, olar plasebo synagy geçirmändi, şonuň üçin täsiri netijesiz derman bilen deňeşdirmediler.
Olar hiç bir sanjym bilen munuň ýaly etmediler, şonuň üçin sanjymlaryň nähili täsirli bolandygyny bilmeýäris.
Biz meseleleriň bardygyny bilýäris, esasan hem garyşyk sanjymy (garyşyk sanjym = bir sanjymda birnäçe dürli sanjym) berende.
Munyň köp mysallary bar, meselem iki aýlyk, üç aýlyk ýa-da dört aýlyk çaga bir wagtda alty sanly sanjym alýar.
Bu köp sanly sanjymda bar bolan ähli patogenlere garşy sanjymlary öz içine almaýar, sebäbi bu alty
sanjym on ýa-da ýigrimiňden köp patogeni nyşana alýar.
Emma iki aýlyk çaganyň immun ulgamy heniz doly kemala gelmändir.
Bu ene immunitetine baglydyr. Bu immunitet gowşakdyr.
Indi çaganyň immun ulgamy ösüp başlaýar.
We biz ony uly bir itergi bilen itergä berýäris. Bu diňe ajaýyp.
Başga, has uly mesele şundan ybarat: bu çaganyň miýasy heniz doly kemala gelmedi; ol henizem ösýär.
Miyada goranýan päsgel bar, ol gan-miya päsgelidir.
Şonuň üçin gan aýlanyşyna girýän zatlar göni beýne girip bilmeýär.
Emma bu gorag päsgelçiligi çagalarda henizem ösüp tamamlanmandyr.
Çagaya berilýän zat gan aýlanyşyna girýär we şonuň bilen goranşyksyz beýne siňýär.
Mesele şunda: sanjymlar örän gowşak immunostimulyatorlardyr.
Olaryň immun ulgamyny hakykatdanam işjeňleşdirmek üçin adýuwantlar goşulmalydyr, olar
immun ulgamyny ilkinji nobatda işjeňleşdirýär.
Waksinalardaky bu kömekçi madda alýumin.
Moderator: Men munuň ähli sanjymlara girizilenidigini pikir edipdim?
Dr András Guseo: Sanjymlar öň merkuriýni öz içine alýardy, emma bagtlylykdan ol gadagan edildi.
Emma henizem käbirleri bar; gepatit B sanjymynda henizem merkuri bar.
Gripp sanjymy hem entek merkiri saklap biler.
We bu alýumin beýniň içine bir-bir girýär.
Alýumin Wi-Fi ýa-da mobil telefon şöhlelenmesi bilen nerw öýjüklerinde işjeňleşdirilýär.
Ol olaryň kabul edijisi, olaryň antennasy bolar.
Bu bolsa miýada ajaýyp bir elektromagnit täsirini döredýär.
Beýniň nerw öýjükleri hem elektromagnit tolkunlaryny döredýär, we bedenimdäki ähli öýjükler bu
tolkunlary duýýarlar, olar öýjüklerime energiýa üpjün edýär.
Eger men häzir bu bedeni elektromagnit meýdanyna goýsam we ony Wi-Fi – 50 Hz – we beýleki mobil telefon şöhlelenmesine duçar
etsem, onda olar meniň içki elektromagnit funksiýama täsir edýär.
Eger miýamda antennalar bar bolsa, bu onuň esasy dolandyryş ulgamyna we öýjük funksiýasyna örän uly täsir eder.
MACARIÝA – WAGYNA ZYÝAN ÜÇIN HEÇKIM JOGAPKÄR DÄL
Dr Angelika Mihalik: Wengriýada kanun şeýdip düzülen: ne öndüriji, ne lukman, ne-de
döwlet sanjymdan dörän zyýan üçin jogapkär däl.
Munuň netijesi şundan ybaratdyr: eger sanksiýalar bolmasa, hiç kim düzgünlere eýermez.
Bu tebigatyň kanuny!
Macarystanda hem doktor, hem döwlet, hem-de öndüriji jogapkär däldigi üçin, doktor pacientiňiňi sanjymyň
täsirleri barada habardar etmek borjuny ýerine ýetirmeýär.
Ol zerur derejede ýerine ýetirmeýär, sebäbi muny nähili etmelidigini öwrenmändir.
Şonuň üçin biz bize ýüz tutan we ejir çeken adamlaryň hukuklaryny goramak üçin
göreşýäris, sebäbi olar gauntletden geçmeli bolýarlar.
Mundan başga-da, hiç kim jogapkärçilige çekilip bilinmeýär, şonuň üçin biz gaýtalap şowsuzlyga uçraýarys.
Emma biz göreşýäris, sud işlerimiz dowam edýär we adamlary sanjymdan azat etmek üçin
gaýtalap-gaýtalap täzeden başlamaly bolýarys.
Öz-özüni kesgitlemek esasynda kabul edilen sanjym karary
Dr Angelika Mihalik: Şonuň üçin iki zat bolup geçse gowy bolar:
Ilki bilen, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň we Kennedi administrasiýasynyň, ýagny Trump administrasiýasynyň
göreşýän maksady öndürijileriň bu jogapsyzlygyny bes etmekdir.
Bu hem Wengriýada amala aşyrylmaly, şonda jogapkärler hiç kime jogap bermeli bolmazlar.
Lukman hem jogapkärçilige çekilmeli.
Çünki olar diňe özleriniň döredýän zyýanlary üçin jogapkär hasaplanylýan halatynda adamlary
sanjym howplary barada habarly etmäge höweslenýärler.
We başga bir zat: bu düzgün ýatyrylan pursatdan başlap – sanjymlardan dörän zyýan üçin hem lukmanyň, hem-de
döwletiniň jogapkärçiligi ýok – sanjymlaryň ýan täsirleri baradaky maglumatlar hem hassalara we ene-atalara berler.
Mundan başga-da, eger sanjymlar islegli bolan bolsa, biz bu gauntleti geçmeli bolmazdyk, bu ýerde biz
hakykatdan-da çagalarymyzyň janlaryny goramak üçin göreşýäris.
Moderator: Hah, lukman sizi bejermäge ýa-da size zyýan ýetirmän durmaga and içmeli.
Geliň, muny biraz seljereliň:
Eger lukman şu mazmunda and içse-de, emma sanjymlar baradaky maglumaty bermekden başga-da, bu çaga soňra keselleriň
bolup-bolmazlygyny anyklamak üçin öňünden barlag geçirmekden hem ýüz öwürse, onda ol andyny boşuna içendir.
Hakykatda, ol öz andyny bozdy.
Dr Angelika Mihalik: Bizde diňe bir şeýle ýagdaý ýok – bizde birnäçe bar!
Diňe sud işi däl. Biz aýratynlykda lukmanlary sud edýäris.
Çünki, hatda bu usulda amala aşyrylmasa-da, Wengriýada bu kanun bolup durýar:
Eger lukman çaganyň saglyk sebäpleri bilen sanjym edilip bilinmejekdigini ýazsa, onda
häkimiýetler ony sanjym talabyndan boşatmaly.
Bizde iki lukman we dört lukman çaganyň sanjym edilip bilinmeýändigini ýazyp goýan ýagdaýlar bar.
Ene-atalar muny häkimiýetlere ýetirýärler, häkimiýetler bolsa şol atlandyrylýan sanjym maslahatçysyny – bu Wengriýadaky
bir edaradyr – bellenýär, ol hiç wagt öň çagany görmändir.
Meselem, çagany bejermek bilen meşgullanýan iki lukman ýa-da hakykatdanam çagany bejermek bilen meşgullanýan dört lukman bar;
olaryň käbiri sekiz ýyl, käbiri dört ýyl bäri bejergi berýärler we olar birnäçe sahypa
boýy çaganyň sanjymdan ölerdigini ýazýarlar.
Sanjym maslahatçysy çaga hatda seretmeýär, ol diňe netijeleri okaýar – men belli ýagdaýlary göz öňünde tutýaryn –
we dört setirde çaganyň sanjym edilip biljekdigini ýazýar.
Moderator: Bu lukmanlarmy?
Dr Angelika Mihalik: lukmanlar, lukmanlar, ýörite taýýarlanan lukmanlar.
Ikinji sorag barada: Biz hakykatdanam bu sanjymdan boşadylmaga hukukly bolan çagalar üçin sanjymdan boşadylmak
baradaky şahadatnama bermän galan lukmanlary hem sud edýäris.
We doktor ony ýazdy. Bizde şeýle birnäçe şikaýat bar.
Birnäçe dürli lukmanlar ýazýarlar: hökmany sanjymlar meselesinde çaganyň saglygyny däl-de, jemgyýetçilik
bähbitini nazara alýarlar we sürü immunitetini gazanmak üçin bu çaga hökmany sanjym edilmelidir.
Moderator: Soňra çaganyň näme eýe bolmagynyň hiç hili ähmiýeti ýok.
Dr Angelika Mihalik: Bu, çaga bu sanjymdan ölmek howpy örän ýokary bolan ýagdaýynda hem edilýär.
We biz muny da'wa beýanatyna girizjek. Bizde şeýle birnäçe iş bar.
Awtistik çagalaryň sanynyň artmagy
Dr András Guseo: CDC ABŞ-da täze doglan çagalaryň näçe sanynyň autistik boljakdygyny
görkezýän geň galdyryjy maglumatlary çap etdi.
2020-nji ýylda bu san 158 boldy.
Eger biz 15 ýyl yzda gaýtsak, bu görkeziji 10 000-de birdi.
Moderator: Bu 10 000-den 158-i mi?
Dr András Guseo: Ýok, her 158 täze doglan çagalaryň biri awtistik bolar.
Ýyllar geçdigiçe çap edilen salgyt möçberi gitdigiçe azalyp, geçen ýyl dokuz dogulman biri awtistik boldy.
Trend keskin aşaga ugur alýar – bu doglan çagalaryň arasynda awtizm bolmadyk çagalaryň sanynyň barha azalýandygyny aňladýar.
Eger men ýalňyşmasam, başlangyç derejä iki ýylda ýetiler.
Bu Amerikada doglan her bir çaganyň autistik bolup biljekdigini aňladýar.
Dr. András Guseo: Bu gaty erbet. Men ony öýde, ýurdumyzda gördüm.
Men size bu diagrammada iň soňky maglumatlary görkezmek isleýärin.
Bu, 2018–2024-nji ýyllar boýunça sentýabryň ahyrynda ýurtdaky mekdepler tarapyndan habar berlen 2-den
18-e çenli ýaşly awtizmli çagalaryň sanyny görkezýär.
Bu artyşyň örän möhümdigini görkezýär, 7 ýylda 121%-e barabar bolýar.
Bu, mekdeplerde awtizmli çagalaryň sanynyň her ýyl ortaça 17% artýandygyny aňladýar.
Nikoletta Kertész: Soňra suçiçi keseline garşy sanjym girizildi, we pnevmokokk sanjymy, öň 13 dürli pnevmokokk
patogeni garşy sanjym edilýärdi – häzirki wagtda olaryň sany eýýäm 20-e ýetdi. Bu ugur barha ýokarlanýar.
Indi biz çynlakaý sorag berýäris: üç ýaşyna gelip hem henizem gürläp bilmeýän çagalaryň bolmagy nähili mümkin?
Şonuň üçin üç ýaşynda geplemegi ýa-da tualeti ulanmagy bilmeýän çagalaryň köpüsi nädip çagalar bagyna girýär?
Bu çagalar ýurtda ähli ýerlerden köp sanly bolup bize gelýärler – diňe bize däl.
Olar bar bolan goldaw tejribelerine ýerleşdiriler.
Dünýäde hususy goldaw merkezleri, garaşsyz terapiýa praktikasy, ýörite zerurlyklary bolan okuwçylara we goldaw
mugallymlaryna iň köp eýe bolan ýurt Wengriýadan başga ýok.
Bu ýokary talaby görkezýär, we biz indi nobata ýazylmagy dowam etdirip bilmeýäris – bu edaralaryň hiç biri
has köp nobata ýazylmagy guramaýar. Talaplar gaty köp.
Bu epidemiýa diňe awtistik çagalaryň sany babatynda däl, eýsem olaryň hereketleriniň sagdyn hereketlerden ep-esli tapawutly
bolmagy sebäpli hem epidemiýa. Muny indi inkär edip bolmaz.
Dr Angelika Mihalik: Şonuň üçin biz hemişe sud diňlenişikleriniň ilata açykdygyny yglan etdik,
şonda adamlar sud diňlenişiklerine gatnaşyp bilerler.
Müşderi razy bolsa, biz hemişe adamlary çagyrýardyk.
Orta mekdep mugallymy bir gezek şeýle sud işine gatnaşdy, sebäbi ol orta mekdep girizme synagyna giren 47
çagadan 20-siniň ýörite bilim zerurlyklary bardygyny – olaryň köpüsiniň autistikdigini – duýupdy.
Bu biz däl, eýsem başga bir gurama Ýewropa Bileleşiginiň agza döwletlerinden – sanjymlar hökmany bolmadyk
ýurtlardan – sanjymlaryň näme üçin hökmany däldigini sorady.
We olar biziň öňden bilýän ministrlikler barada jogap berdiler, ýagny olar konstitusiýa garşy.
Majbury sanjym Konstitusiýa garşy gelýär – we ol dünýäniň islendik ýerinde Konstitusiýa garşy – sebäbi sanjymdan ölmek mümkin.
Bu hakykat. Ony inkär edip bolmaýar.
Aspirin tableti sebäpli ölip bilersiň; islendik zatdan anafilaksiya geçirip
bilersiň. Şonuň üçin ondan hem ölip bilersiň.
Sizi öldürip biljek bir zady bellemek konstitusiýa garşydyr.
Ol ýaşaýyş hukugyny bozýar.
Bir tarapdan adamlar munuň hakda hiç zat bilmeýärler, sebäbi ol borç hökmünde satylýar we sanjymlar
diňe gowy bolup biler, olardan ölmek mümkin däl.
Kanunda üýtgeşiklik girizilmegine goşmaça, adamlary duýgurlaşdyrmak üçin habarlylyk kampaniýasy hem geçirilmelidir.
Mecbury sanjym ýatyrylmaly we adamlara sanjymlaryň artykmaçlyklary, kemçilikleri, töwekgelçilikleri we ş.m. barada
lukmanlar, metbugat we hökümet tarapyndan maglumat berilmeli.
Dr András Guseo: Soňra, häzirki güne seredeniňizde, birnäçe gezek agzalan ABŞ Keselleri Gözegçilik Merkezi (CDC), ýagny
Amerikanyň epidemiologiýa edarasy, sanjymlary hem paýlaýar.
Şonuň üçin ol sanjym öndürijileri bilen göni gatnaşyk saklaýar we mümkin boldugyça köp sanjymy
bazara çykarmak olaryň bähbidine. Bu düşnükli.
Esasy mesele şundan ybarat: men 60 ýyl ozal karýerama başlap, neýrologiýa we psihiatriýa boýunça hünär
synagymy berende, autoimmunitet düşünjesi bardy, ýöne ol keseller bilen baglanyşdyrylmandy.
Men hiç haçan autizm barada eşitmändim we biz onuň hakda hiç zat öwrenmändik.
Şu gün keselleriň iki görnüşi hem artýar.
Şu ýerde artyşy görüp bilersiňiz, we biz häzir pandemiýa barada gürleşip bileris, sebäbi öz immun
ulgamy keseline duçar bolmadyk maşgalanyň özi ýok.
Görşüňize ýakyn ýerde autizmli ýa-da hereket problemalary bolan çagasy bolmadyk maşgalanyň hiç biri ýok.
Esasy akym hiç hili garşylyga ýol bermeýär
Dr András Guseo: Meniň aýtmak isleýän örän möhüm nokadym şundan ybarat: sanjymlaryň uzak
möhletli täsirlerini öwrenýän resmi bir gözleg ýok.
Sanjym edilen adamlara 10, 20 we 30 ýyl soň näme bolýar?
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda VAERS atly bir barlag bar, ol 35 000 sanjym edilen we sanjym edilmedik adamy seljeripdir.
Aýdyň boldy, sanjym edilenler sanjym edilmediklerden has agyr keseller geçirdi, olarda tassyklanan keselleriň sany has
köp boldy, lukmana sanjym edilmediklerden has ýygy ýüz tutdylar, sanjym edilmedikler bolsa has sagdyn boldular.
Emma adamlar bu barada gürleşmek islemeýärler, şonuň üçin hakykatdanam bu barada
hiç hili maglumat ýok, we bu iň uly mesele:
Şu gün ylym ylmy neşirleri doly gözegçilikde saklaýar; eger kimdir biri esasy akymyň garaýyşlaryna
gabat gelmeýän bir zat ýazmak islese, ol çap edilmez.
Dr Angelika Mihalik: Şeýle hem Andrásyň aýdan başga bir örän möhüm zat bar, sebäbi doktorlar bar, hakykatdanam örän az bolsa-da,
olar çaganyň sanjylmaga bolmajakdygyny ýazmaga bat edýärler.
We jemgyýetçilik saglyk gullugy şol doktorlara garşy kanuny çäre görýär, sebäbi olar şony ýazdylar.
Elbetde, ol şeýle aýdylmaýar.
Işjeň gatnaşan käbir lukmanlara diňe bir telefon jaňy gelýär we olara muny gaýtadan hiç haçan etmezlik barada aýdylýar.
Başgalara garşy resmi işler dürli esaslar boýunça başlanýar.
Şonuň üçin adamlar düzgünlerden habarly bolsun: eger saglyk edaralary düzgün bozulyşyny anyklasa – bu hususy şahslara we
hatda çagalaryny sanjym etdirmän goýýan ene-atalara hem degişlidir – olar 30 000-den 5 milliona çenli forint
aralygynda jerime tölemäge mejbur bolup bilerler , we her bir düzgün bozulyş üçin bu jerime birnäçe gezek gaýtalanýar.
Şonuň üçin köp lukmanlar, hatda ýanyň täsirini agyz arkaly boýun alsalar ýa-da habar berseler-de,
jogap çäreleriniň alnyp barylmagyna garaşyp bilerler.
Moderator: Bu üýtgärmi? Biz häzir çenli ara alyp maslahatlaşýan zat üýtgärmi? Siz
birnäçe ýyldan bäri gatnaşyp gelýärsiňiz, dälmi?
Dr. András Guseo: Biz umyt edýäris, bir zat üýtgär. Biz synanyşdyk.
Takmynan alty aý ozal biz bu meseläni ara alyp maslahatlaşmak, olaryň pikirlerini diňlemek we öz pikirlerimizi beýan etmek
üçin hünärmenleriň öňdebaryjy wekillerini ýygnaga çagyrdyk.
Emma ol demir perde ýaly boldy:
Heç kim gelmedi, we soňra, biz 40 metbugat işgärini çagyran metbugat ýygnagynda hem şol bir demir perde dowam etdi.
Şonuň üçin gepleşik ýok.
Şonuň üçin üýtgeşiklik nähili bolup biler?
Dr Angelika Mihalik: András aýtdy, hiç kim çagyryşlary kabul etmändi.
Olar hökmany sanjymlary girizýärler we... Wengriýa hakykatdan hem dünýäde şeýle sanjym terrorunyň
bardygyny görkezýän ýeke-täk ýurtdyr. Men muny barladym.
Kiçi bir etrapda diňe bir çaga ýeňillik berildi.
Biz göreşýäris we sudda, sud diňlenişiginde işi ýitirenimizden soň, ähli işlerimizi ýitirýän ýaly duýýan nokada
geldik. Işimizi goldaýan subutnamalarymyza garamazdan.
We sudýa, eýýäm özüni gynançly duýup, hiç hili mesele däldigini aýdyp, biz sanjymdan
boşadylmak üçin arzaňy täzeden tabşyryp bileris.
Hemmesi täzeden başlaýar.
Bu diňe bir hakimiň däl, eýsem birnäçe hakimiň pikiridir.
Şonuň üçin biz prosesleri gaýtalap-gaýtalap, ýene-de ýene-de başlaýarys.
Käbir çagalar şuňa meňzeş usulda diri saklanýar.
Ähli hukuk ulgamy şeýdip düzüldi, şonuň üçin biz amalda hukuk boşlugyny oýlap tapmaly boldyk
– bu bir görnüşli hemişe hereket edýän maşyn.
Eger biz çagany sanjymdan boşadyp bilmesek, azyndan boşadyş prosedurasyny mümkin boldugyça uzak dowam etdirmek isleýäris.
Çünki bu dowam edýänçä, olar bize jerime salyp bilmeýärler ýa-da çagany alyp gidip sanjym edip bilmeýärler.
Şonuň üçin biz ony gaýtalap durýarys.
Bizden garşy kabul edilen çäreler barada aýtmaly başga bir möhüm zat bar.
Biz bu işler bilen meşgullanýan üç advokat.
We üçümiz hem anti-waksinalar diýlip atlandyrylýar we jemgyýet üçin howp hökmünde görkezilýär.
Olar biziň garşymyzda intizam işini başlatdylar – netijede eger Advokatlar birleşigindäki agzalygyňyzy
ýitirsek, advokat hökmünde iş alyp barmaga rugsat berilmez.
Meniň kärdeşlerimden biri bu aýyplamadan aklanyldy.
Meniň garşymda intizam çäreleri alnyp barylýar, sebäbi men jemgyýet üçin howply sanalýan sanjym garşyçy.
We beýleki kärdeşe garşy hem intizam işleri alnyp barylýar. Şonuň üçin...
Moderator: Men wideolarymda şeýle mowzuklar barada gürrüň berende, hemişe size meniň sözüme ynanmaga zerur däldigiňizi aýdýaryn.
Men aýdýaryn: serediň we öz netijäňizi çykaryň.
Bu maglumat meselesi.
Şu interwiýuda bolşy ýaly köp maglumat bilen adamlar internetde işe başlap bilerler.
Moderator: Çuňňur sag boluň!