Taitara-iti
Kāore he rangahau e whakaatu ana ka mate te wahine hapū kāore i whiwhi i te kano ā te mate
mīraka, ā, kāore hoki te koroua māuiui, te pēpi rānei.
He rangahau teka ēnei, ā, kei te whakawhirinaki ināianei te RKI me te Kōti Ture Matua ā-Motu ki ēnei rangahau teka!
Engari, e hiahia ana ahau ki te kī, ahakoa he teka te werohanga mō te mate pōtaka.
Ā, ka hāngai anō tēnei ki te werohanga mate mīre.
He ture hē tēnei. He tino taupatupatu tēnei.
E whai ana tēnei, ā, ka whakaatu ahau, mō te umanga rongoā anake, kāore mō ētahi atu.
Ki taku whakaaro, he tino whānui te korupene me te whakawhirinaki a te rāngai whakawā ki
ētahi atu, ā, e tino mataku ana ahau mō tēnei.
Kāore e taea e koe te whakamahi i tēnei ture i tēnei ara. He tino hē tēnei.
Ko te mate mīre he tauira matua o te hōtaka katoa o ngā werohanga.
Āianei kāore au e whakapono ana ki ngā werohanga ārai mate katoa.
Kua riro te Ture Rongoā i ngā ringa kē, ā, kei te whakaitia.
Ā, ehara tēnei i te take motuhake mō te huaketo korona me te mate mīre.
Ā, ehara tēnei i te take motuhake mō te huaketo korona me te mate mīraka.
E hiahia ana rātou kia werohia te ao katoa i ngā piriona wā ia tau ki ngā momo mate katoa e kī ana rātou he mate patu.
Koinei te mahere, ā me aukati tātou i a ia.
I tēnei rā, kei te kōrero a Kla.TV ki tētahi rōia he mātanga ki te kirimana mate urutā a te WHO me ngā ture hauora ā-ao.
He rōia motuhake ia mō te ture hauora me te ture rongoā, ā, e tino koa ana mātou ki te pōwhiri i a ia i tēnei rā
kia matapaki i te kaupapa o te werohanga mō te mate urutā.
Beate Bahner, ngā mihi mō tō wā ki te whakautu i ā mātou pātai i tēnei rā.
Ka koa ahau ki te kōrero ki a koe mō tētahi kaupapa e āhua hōhā pea, engari ka taea pea te noho
hei pou matua mō ngā mate urutā me ngā werohanga.
I Tiamana, kua herea anō te werohanga mate mīre mō ngā tau maha.
Hei rōia, he aha tō tūnga mō tēnei werohanga ā-ture mō te mate mīre, ā, he aha ngā take e whakahē ana i tō whakaaro?
I whānau mai au i te tau 1966.
Nā reira i werohia hoki ahau ki te werohanga mō te mate pōtō, ā, ka whakaae koe, hei tamaiti e waru, e
tekau rānei ō tau, nā te mea ka werohia koe i te kura.
I whakakorehia te here ā-ture mō te werohanga mate pōpū i te tau 1976, i muri ake i te neke atu i te kotahi rau tau o taua here.
Ā, i tipu ake au kāore au i whiwhi i ngā werohanga ā-ture katoa, nā te mea nō Tiamana ki te Hauauru ahau, ehara i te Tiamana
ki te Rāwhiti. I Tiamana ki te Rāwhiti, he rerekē ngā āhuatanga.
I reira ngā werohanga ā-ture tae noa ki te whakakotahitanga, ā, i tino āta tirohia ēnei.
Nō reira, kāore i uiuihia, i werohia noa ngā tāngata.
Engari i tupu ake au i rerekē – ā, i te tau 2021 ka whakahaua ahau kia tuku amuamu ā-ture matua mō tēnei
whakaritenga mō te werohanga mate urutā, i puta ohorere mai.
I whakatauhia tērā i Hui-tanguru 2020, nē rā?
E maumahara ana mātou he nui ngā mea i tupu i te tau 2020, ā, i whai mana i te Poutūterangi 2020.
Nō reira, kāore mātou i whai werohanga ā-ture mō te 45 tau.
Ā, ināianei, ohorere, kua whakaritea he herenga kano ā-ture mō ētahi rōpū tāngata, arā, ngā tamariki, ngā ākonga kura,
ngā kaimahi hauora me ngā kaimahi mātauranga, me ngā manene.
Tuatahi, ia tau he rōpū tāngata e 700,000 ngā tamariki.
E tata ana ki te 700,000 ngā whānau ia tau i Tiamana.
Āe, ā, ka mirimiri tētahi i ōna whatu i te mīharo, nā te mea kua rongo mātou mō te mate mīreisi.
I whai mātou i ēnei, ā, tērā pea i whai hoki te whakatipuranga tawhito.
Ahakoa pēhea, i pā mai te korokoro heihei ki ahau, ā, tērā pea i pā mai hoki te mate mīrere.
I pā ki taku tuahine te mate mumps me te mate measles.
Kāore hoki mātou i te ārai i tēnei mate, nā te mea i taua wā, pērā i te nuinga o ngā tamariki
puta noa i te ao, i pā mai te mate mīrē ki a mātou.
Heoi anō, kua tau te tūtohu ārai mate a STIKO mai i te tau 1974 – ā, i whakatūria hou i te tau i mua atu.
Ā, pērā tonu, e tūtohu ana a STIKO me te kotahitanga katoa kia whiwhi i te werohanga mate mīre.
I te wā kotahi, i kī tētahi mema, he porofesa i kōrero kē mō te mate mīre i ngā tau tekau ki muri (i taua wā kāore he werohanga,
inā rā i Tiamana): "Kāo, me pā koe ki te mate mīre, ā, ka taea e koe tēnei me te kore raruraru; he tino torutoru ngā raruraru, ā,
ka taea te whakahaere, nō reira kāore he take mō ngā werohanga."
Engari i muri i te tekau tau – ā, e whakapae ana au i ētahi whakahaere, pērā i a STIKO, te Komiti Tūmau mō te
Whakamaimoatanga… ka mea pea koe ehara i te tika, engari… i taua wā, kua tino whiwhi
moni pea taua komiti tūmau i te umanga rongoā.
Nō te mea i ohorere, ka noho te mate mīre hei mate tūpono.
Ohorere, ka pāngia ngā tāngata e te encephalitis, e te meningitis, me te mate SSPE tino, tino kino, he momo meningitis e mate ai.
Ā, i ngā tau i muri mai, i piki haere tonu te tūraru.
Nā reira, i te marama o Hui-tanguru, toru marama ki muri, i whakatau au i tētahi whakatau tino ohorere… nā
te mea ka whakahaere hoki au i te tini o ēnei whakahau.
Kua mutu te wā o te huaketo korona, kāore anō ā mātou raruraru mō ngā kapi-waha, kāore anō ā mātou raruraru mō te āhei ki
te whakatohu, ā, kāore anō te whakatohu ā-ture, i whakatinanahia mō iwa marama i te rāngai hauora i te tau 2022.
Kāore anō hoki e hiahiatia ana kia whakawhāngaihia ngā hōia ki te kano ārai mate COVID-19; kua whakakorehia hoki tēnei herenga.
Engari ināianei kei te whakakapi i tēnei e te whakaritenga whakamātautau mate urutā.
Kāore e taea e mātou te kī he mea herea te werohanga, engari he kino ngā whiu, otirā mō ngā
mātua e whai tamariki ana i te tiaki tamariki.
Kāore rātou e whakaaetia kia haere ki te kōhanga mēnā kāore rātou i whiwhi i ngā kano ārai mate.
Ka taea hoki e koe te kawe mai i tētahi tiwhikete aukatinga.
He maha ngā take pai mō tēnei.
Ko te take tino nui ko te aukatinga mutunga kore ki te werohanga, nā te mea ka puta pea i te
werohanga ngā hua kino nui ake i te mate mīre.
Engari, kāore tērā e whakaaetia.
Kāore au e tino mōhio ana he tiwhikete aukati ā-motu kua whakaaetia ināianei – kua toru tau e herea ana
te werohanga, ā, ināianei kei te tino whakatinanahia.
Nō reira, kei te whakamataku koe i ngā mātua o ngā tamariki o te kōhanga reo me te kura mā te whiunga moni, ngā utu
whiunga me ngā aukatinga kia kore rātou e uru ki ngā wāhi.
Āe, nā tēnei werohanga ā-ture tonu i puta ai he maha ngā mātua ki roto i tētahi āhuatanga tino kino.
Ā, i runga ake i ngā mea katoa, ka mea ahau kāore he taunakitanga tūturu o te whaihua.
Āe, he iti noa ngā kōrero mō ngā pānga taha nunui.
E kitea ana kua whakakore katoatia ngā kōwhiringa kore pānga taha.
E ai ki tāu i kī nei, he tūponotanga mō ngā whiunga taumaha, ā, ka tae ki ngā mano euro i ētahi āhuatanga.
Ā, ka mea au, ehara i te mea mā te utu i te whiunga ka hokona tō rangatiratanga i tētahi wāhi.
Hei tohunga ture, he aha āu tohutohu mō ngā mātua kua pāngia?
Āe, nā te mea kua whai wāhi au ki tēnei kōrero i ngā wā maha, ā, e mōhio ana au ki te raru:
Ka taea e koe te hoko i tō rangatiratanga.
Heoi, ka tino utu nui tēnei, i runga i ngā mea kāore anō kia whakatauhia e te Kōti Runga Rawa, arā, mēnā ka
taea e au, hei mana hauora, te whakatakoto whiunga maha.
Kei te mahi kē ētahi mana hauora i tēnei.
Ehara i te mea nui mēnā ka tuhi tētahi i ngā taipitopito, i kore rānei.
Kāore rawa i whakaaetia e te Mana Hauora, ā muri ake nei e te Kōti ā-Rohe hoki, ā, kāore hoki i pānuitia.
Kei konei mātou e whawhai ana ki tētahi pūrākau – tērā pea i pānuitia, engari kāore i tino whakaarohia – e pā
ana ki te mate urutā, ā, kua tata ki te kotahi rau tau tōna pakeke, engari anō hoki ki te ārai mate.
Kua kite hoki au i tēnei rā, e māia ana ngā tākuta – ā, koinei hoki te ahunga kua puta ake mai i te mate
urutā o te korona – ki te mahi i tā te ture e whakahau ana, arā, ki te tuku tiwhikete aukatinga.
Ko ngā kaihanga anō e rārangi ana i ngā ārai mō te whakamarumaru, tae atu ki ngā mate pāwera ki ngā kai.
Āe, engari me whakamātau tuatahi e au.
Āe mārika, ka taea e au te kī, ināianei kua mōhio tātou i pā mai he mate pāwera ki a koe, ā, i mate
pōuri koe, e te tamaiti pōhara. He mate pāwera tōu.
Heoi, kāore tēnei e whakaaetia, kāore hoki e whakatinanahia.
He aukatinga wā poto te ngoikore ārai mate me te hapūtanga e wera ana.
Kāore e whakaaetia ēnei mea katoa.
Kei te whakapae ināianei ngā tākuta e tuku ana i tētahi tiwhikete aukatinga mō ēnei tiwhikete mate mīre.
I mua, ko ngā tiwhikete kapi kanohi me ngā tiwhikete whakawāteatanga kano i pā ana ki te huaketo korona.
Ināianei kua mutu te mate huaketo, kei te huri te aro ki te mate mātūtū.
Ā, i te mea kei te kōrero au mō te pūrākau mō te werohanga, ka kī atu hoki au i tēnei: he tokomaha tonu ngā tāngata e
whakaae ana ki taua pūrākau, ā, e kī ana, 'āe, ko te huaketo koronā, ka mārama au he aha koe i whakahe ai.'
Engari ko te mate mīre, te mate pōpoki, te mate diphtheria, te mate tētani me ēnei mea katoa.
Engari he tino hira tēnei, ā, kua whakakore i te mate, ā, kua whakaora i ngā miriona oranga.
Koia tērā tāu e pānui ai i te paetukutuku o te WHO, me te paetukutuku o te RKI, me
te paetukutuku o te Manatū Hauora ā-Motu.
Ngā miriona o ngā oranga i whakaora, ngā mate i whakakore.
Ā, i roto i taku pukapuka, ka oti i ahau i roto i ngā rā ruarua, ka tukuna atu ki te kaiwhakaputa, ā, ka tukuna ki te mākete i
roto i ngā marama e rua, e toru rānei, ka whakamārama ahau, ehara i ahau te tuatahi ki te mahi pēnei, engari ko
te tūmanako ka māmā te pānui, he kōrero pōrangi tēnei.
I te hurihanga o te rautau, he mate tino whakamate te mate mīre, pērā i ētahi atu mate maha, nā ngā āhuatanga horoi tinana me ngā
āhuatanga hauora taiao, ā, tērā pea nā te pakanga me te rawakore. I Tiamana anake, i
mate 13,000 tāngata i te mate mīre i taua wā.
Heoi, i mua i te whakaurunga o ngā werohanga i Tiamana i te tau 1973, ā, i muri iho i te
tau kotahi ka tūtohutia, e 30 noa ngā mate.
Nō reira, kua heke iho ngā mate mīreisi e iwa tekau mā iwa ōrau.
Mēnā kua heke kē te āhua o te kurupae, ka pērā tonu, pēnei i ēnei rā; engari i ēnei rā kei a mātou ngā werohanga,
nō reira ahakoa kāore ēnei werohanga, kāore he mate mīrē.
I ēnei rā, e 30 ngā mate mīreha ia tau, hei whakatairite ki te 700,000 pea i Tiamana Hauauru i taua wā, ā, kotahi
miriona ngā mate i Tiamana i ēnei rā. Ehara tēnei i te aitua e hiahiatia ana kia 700,000 ngā tamariki kia werohia ia tau.
Engari, e hiahia ana ahau ki te hoki ki tēnei tiwhikete aukatinga, nā te mea i toro mai tētahi tākuta ki a au i ngā
wiki kua pahure, i te mea kei te anga ia ki ngā whakawa hara.
Nāna i tuku tētahi tiwhikete aukati mō te mate mīre mō tētahi tamaiti e whā, e rima rānei ōna tau.
Ā, ko te Mana Hauora, me te Rōpū Tākuta o South Württemberg, kāore rātou i whakapā atu ki tēnei tākuta i runga i tētahi
huarahi, ā, i whakapae tonu rātou kua tukuna he tiwhikete hē, ā, i tīmata i ngā tukanga
hara ki te Tari Kaiwhakawā Tūmatanui o Ulm.
Ā, koia pēnei taku whiwhi i te whakahau.
Ka huri ia ki ahau.
I pātai atu au ki a ia, e tākuta, kei a koe ētahi tuhinga mō ngā tūroro?
I tae mai rānei rātou ki tō whare?
Ā, ehara i te tākuta i tino mōhiotia.
Ko ētahi e tino mōhiotia ana nā te mea ka tika tō rātou tuku tiwhikete aukatinga i runga i tētahi tātaritanga tino
kino o te painga me te tūraru, kāore he mea anō e hiahiatia.
He nui ake te tūponotanga kia māuiui, kia mate rānei i te werohanga mīreirei, i te mīreirei anō.
Engari i tino kite tēnei tākuta i te tamaiti, ā, i tukuna mai e ia ki ahau he hītori hauora ā-whānau ā-ringa whakamīharo.
Nō reira, ka hoki tērā ki ngā tūpuna me ō rātou whakapapa, tae atu ki ngā mea katoa i riro i a rātou.
Ānei te mea: kei roto hoki he tiwhikete aukatinga mai i te Mana Hauora o Augsburg nō te tau
1980 mō te koroua, i te 26 ōna tau i taua wā.
Ka kite au i te tiwhikete, ka whakaaro, āe, te mate pōtō, nō reira koinei te mate pōtō, ā, i whakakorehia i
Tiamana te werohanga ā-ture, te werohanga here rānei.
Engari ko tērā tāku i whakaaro ai, ā, koia tonu te hua i puta, nā te mea i kōrero au ki te
tama, te pāpā o te kōtiro iti, i runga i te waea.
Nā te tākuta i whakarite kia taea e au te whakapā atu ki a ia.
Ā, i ako au ko taku koroua, i te 26 ōna tau i taua wā, kei te ora tonu ia i ēnei rā, i whānau ia i te tau 1954,
engari, he pouri, kua pāngia ia e te mate maha-ara nekeneke.
Ā, tērā pea he pānga taha anō tēnei o te werohanga.
Hei kaihangarau rangatahi, i rere ia puta noa i te ao, tae atu ki ngā whenua kāore anō kia whakakore
i te here kia whiwhi i te werohanga ārai mate pōtō.
I ētahi atu whenua, i ngā tau me ngā tekau tau kua pahure, kua pērā kē tēnei, engari ehara i ngā wāhi katoa.
Nō reira, i hiahia ia ki tētahi tiwhikete whakahē, nā te mea i pāngia ia e ngā urupare tino kino i muri i tana tuatahi o
te werohanga mate pōtō, tērā pea rānei i tētahi atu werohanga.
Ā, i tukuna e te mana hauora ki a ia, i te reo Ingarihi, i Bavaria, i te tau 1980.
Ā, ināianei, kei konei mai.
E pā ana ki tētahi tuhinga a te WHO nō te tau 1958, e whakapono ana au.
Ā, koirā tā mātou i rangahau ai, ā, koirā tā mātou i kitea.
Ā, kei roto i a ia ngā pārongo tino whakamīharo e whai ake nei.
He tuhinga tērā, āe.
Kāore i taua wā he rorohiko, nō reira i whakamahia e au he mīhini tuhi, ā, he paku koki, he kore taurite hoki.
Kei te maumahara tonu mātou ki ngā reta, ki ngā tuhinga i tāia mā te mīhini tuhi nā ō
mātou mātua me ō mātou kuia me ō mātou koroua.
Kei roto i a ia ngā tatauranga mō te mate pōtō i Tiamana i ngā tau 1948 ki te 1958.
I roto i ngā tekau tau kua pahure, kua rīpoata e rima ngā take mate pōpoki; kāore au e whakapono i mate
tētahi o rātou – e rima ngā take mate pōpoki kua rīpoata.
He take kotahi o te mate pōtō i ia rua tau.
Ā, i te wāhea i whakakorehia ai te werohanga mō te mate pōtaka?
30 tau i muri mai i Tiamana, 1976.
Kāore rawa i pēnā te kī e whakaiti ana te werohanga mō te mate pōpoki i te mate pōpoki.
Kua whakakorehia hoki te mate pōtaka mō te take kotahi i whakakorehia ai te mate mīre – he mate e hono
ana ki te horoi me te tiaki hauora – ā, kāore i kitea mō ngā tau maha i roto i ēnā tekau tau.
Heoi anō, i werohia ki te kano ārai mate ngā miriona tāngata, tae atu ki ahau, ā, tērā pea koe hoki, kia ārai i te mate pōpoki.
Ā, tērā pea koia te take i pā mai ai ki a tātou ngā mate pāwera me te mate hā, ahakoa kua toru ngā wā teitei ake
ngā taunakitanga mō ngā werohanga i ēnei rā, ā, kua whā ngā wā teitei ake i ngā tau 1970 me ngā tau 1980.
Engari, e hiahia ana ahau ki te kī, ahakoa he teka te werohanga mō te mate pōtaka.
Ā, ka hāngai anō tēnei ki te werohanga mate mīre.
Ā, i whakaaro ahau ka taea e au te pānui atu ki a koe i ngā kōrero a Dr Gerd Reuter – he tākuta ia, he kaituhi
hītori rongoā hoki, ā, kua tuhi ia i ētahi pukapuka maha.
Nāna i āta tuhi he kupu tīmatanga mō taku pukapuka, ā, e hiahia ana ahau ki te pānui i ngā
rerenga kōrero e toru, mēnā kāore koe e raru.
Ka tuhi ia i ētahi whakaaro i mua. Nā Dr Gerd Reuter:
He mea whakamā kē kia tuhia tēnei pukapuka.
Me pēhea e taea ai te whakataua he mōrearea ki ngā hapori katoa tētahi mate tamarikitanga kore kino, e mōhiotia pea ana mai i
te tīmatanga o te tangata, ā, ka arahi ki te whakatohu ā-ture?
I te tau 1997 anō, kāore i whakatapua e te pukapuka hītori mate urutā a Stefan Winkle, Scourges of Humanity,
e 1,400 ngā whārangi, he upoko kotahi mō te mate urutā.
Mai i taua wā, kua heke anō te auau me ngā tāpiritanga ki ngā hōhipera e iwa tekau ōrau, kāore he rongoā i whakamahia.
Ehara i te mea e whakaatu noa ana a Beate Bahner i ngā āhuatanga ture o ngā werohanga e whakahaua ana e te kāwanatanga, engari e
whakaatu hoki ana ia i te taiao hauora me te taiao pāpori katoa i roto i a ia, i ngā tekau tau i muri i te whakakore i ngā
werohanga ā-ture mō te mate pōtō i Te Tai Hauāuru o Tiamana me ētahi atu werohanga ā-ture i te GDR, ka
whakahokia ohorere mai ngā werohanga ā-ture mō te mate mīrere.
Kāore he ārai kanohi, kāore hoki he whakaaro teka; ka whakaatu ia i te whare kāri whakamīharo i hangaia i runga
i ngā kōrero teka, ā, koia te tūāpapa o te mataku mō te mate urutā me te here whakatohu.
Ko ēnei kaupapa he akoranga mō te āhua e taea ai e tētahi rōpū iti te whakapohehe i tētahi hapori i runga i te pūnaha.
Ā, kei te whakaparahāhia ia, ā, kei te whakaparahāhia hoki tētahi wāhanga nui o te taupori, arā ko ngā mātua, mā te kī atu
ki a rātou 'kāore e taea e koe te haere ki te whare kōhungahunga' rānei mā ngā whiunga moni me ngā utu whiunga.
Ā, ka taea e koe te tiaki i a koe anō i tērā.
He wāhanga anō hoki tērā o tō pātai whānui i mua.
Ka tūtohu au i tēnei, nā te mea me whakaatu ngā mea i runga i te huarahi whai taunakitanga, me ērā atu.
Kāore ēnei mea katoa e pānuitia.
Ka tūtohu ahau kia whakaroa ngā tukanga ki te mana hauora me te kōti ā-rohe.
He rautaki nui kia tatari kia puta te pukapuka, ā, kia whakauru noa i te pukapuka, ā, kia kī,
'Koinei te take kāore mātou e whiwhi i te werohanga.'
Ā, me kore koutou e whakatinana i tēnei ture, ahakoa he mana hauora koutou, he kōti ā-rohe rānei, nā te mea he hē.
Kei roto i a ia he neke atu i te 400 whārangi e whakamārama ana he aha i hē ai.
Ehara i te mea anake, pēnei i tō kōrero tika i mua, kāore anō kia whakamātauria te whaihua o te werohanga;
engari, i runga ake i ngā mea katoa, kāore anō kia whakamātauria te haumaru o ngā werohanga.
Kāore he rangahau kotahi mō te mate urutā e whakatairite ana i ngā tamariki kua werohia ki ngā tamariki kāore i werohia.
Ā, kei te aukati tēnei mā te kaha me te mana katoa e taea ana, nā te mea e whakaatu mārama ana ngā rangahau iti e
wātea ana me ngā tirohanga whānui iti, he hauora ake ngā tamariki kāore i whiwhi i te werohanga.
Engari, mō te kirimana mate urutā a te WHO – kua whakaaetia ināianei, engari kāore e whai mana kia oti i ngā whenua
mema e 60 te hainatanga, nō reira kāore he mōrearea ohorere – ko te whāinga kia werohia te ao katoa i ngā piriona wā.
Ā, ko ngā kaihua moni, ko ngā kaihanga werohanga, me ētahi atu kaihua moni hoki, kua huri kē ō rātou ringa i te harikoa.
Ā, ka taea e tātou te tautohetohe kia pehea rānei te nui e hiahia ana tātou...
Ko taku whakapau kaha nui me taku ngākau nui, ahakoa ki tēnei pukapuka, kia whakapono ai, ahakoa ko te hunga kua whakapono kē
ki ngā painga o te werohanga, tae atu ki ngā kaiwhakawā me ngā tākuta o te tari hauora, i muri noa i ētahi whārangi ruarua,
kua hinga rātou ki tētahi pūrākau nui mō te werohanga – engari ka taea hoki e koe te kī he tinihanga, he teka noa iho.
Nā te mea e whakaatu ana ngā tatauranga kāore te mate mīre he take kia herea ai ngā tamariki kia whiwhi i
te werohanga, ā, kia whiua rātou ki ngā whiu taumaha.
Ki taku whakaaro, he hē ngā whiunga tārua.
I whiwhi au i ngā whakataunga e rua e koa ana ahau inanahi.
Kua tono ahau i te ture here wā, he āhuatanga hou tēnei, āe, kei te whawhai tautohe mātou mō tērā.
He whakataunga a te kōti kei a au mō tēnei, i tukuna i runga i te hiahia noa.
Engari i tētahi atu kōti, i huri haere au i ngā kōrero… kāo, ehara i te mea kua aukatia e te wā, tēnei me tērā.
Nā, i tuhi anō au i mua tata i te rā o te kōti, ā, i whakakorehia taua rā i muri i taku tuku i tētahi atu tauākī ā-tuhi.
Āianei, i muri iho i ngā wiki e rua, kua whakakorehia te take nā te mea kua pau te wā here ture.
I roto i ngā rua tau whakamutunga, kāore i tukuna te tiwhikete mō te mate urutā, kua pau te wā mō tēnei take i raro i ngā ture o te
Ture Whakahaere Hara me te Ture Tiaki Mate, e mahi ngātahi ana, he āhua matatini, nō reira me tirotiro e
tētahi rōia te kōnae kia whakamana ai kua pau te wā.
Ā muri ake, ko te pātai e whai ake nei: ae, e kī ana rātou kua aukatia e te wā, engari ināianei kei te tono anō mātou.
Ā, ka tīmata anō ngā wā kotahi tau me ngā wā rua tau.
He maha ngā pātai ture e toe ana kāore i whakautua, tae atu ki te pātai mēnā ka taea te
whiunga i ngā mātua e rua mō taua hara kotahi.
I ētahi wā ka mahia e Bavaria, engari i Baden-Württemberg me konei i Heidelberg kāore e mahia pēnei.
Ka rereke te nui i waenga i te €150 me te €1,000 mō te whiunga tuatahi ia tamaiti ia mātua.
Nō reira, kei konei anō hoki tātou he whānuitanga nui.
Ā, i runga ake i ngā mea katoa, kei a mātou tonu he kotahi, he rua rānei ngā whakataunga e tatari ana i mua i te Kōti Ture
Matua ā-Motu; e pā ana ēnei ki te herenga kia whakaatu ngā ākonga kura i tō rātou taunakitanga kua werohia ki te mate mīre.
Ā, me haere tonu ngā ākonga ki te kura ahakoa kāore rātou i whiwhi i te kano, ā, tērā pea ka pōuri ētahi.
Nō reira, ehara ia i te mōrearea, mēnā kāore te ako ā-ture e whai mana ake.
Nō reira, ahakoa te mema pāremata, kāore ia e whakaaro he tino kino pēnā.
Ā, ka taea e koe te pānui i te pukapuka, i runga i ngā tatauranga maha, ngā tatauranga whakamīharo, he iti rawa tēnei raru.
Engari he maha ngā tautohetohe e whakahē ana i tēnei, otirā ina tekau mā toru, tekau mā whā rānei ō ngā ākonga rangatahi, ā,
kāore rātou e hiahia kia werohia, ā, ka whakamārama mārika rātou i tēnei mā te tuhi, mā ngā whakahaere kōti ā-rohe
rānei e pā ana ki te whiunga moni e rua rau mā rima tekau euro.
Kua whai au i tēnei – engari he whakataunga anō hoki kei raro i tētahi kaupapa here, nā te mea ka taea e ngā mātua, ina 17 tau te
pakeke o te tamaiti, te kī, 'kāore au e hiahia ana mō ngā take maha: kāore e whai hua, kāore e haumaru, ā
ērā atu', ā, kāore e taea e ngā mātua te whakahau i te tamaiti, nō reira kāore rātou e whiua.
Āe, kua whakaatu tētahi whakataunga kōti tata nei he whai hua te whakatete.
Nō reira, i puta noa tētahi pūrongo i runga i Telegram mō Braunschweig… āe, i reira tonu i kite ai mātou he
tino ngoikore, ā, e ai ki te kī, kāore e taea te whakahē i te herenga kia whiwhi kōkiri mō te mate mīraka.
Nā reira i whawhai anō te pāpā, ā, i toa ia; kāore he whiunga moni, kāore he utu kōti.
Kua whakakorehia ngā whakahaere ki tōna tama.
Ā, kāore pea tēnei i te take kotahi anake; pēnei i tāu i kī nei, ka puta nuitia.
Engari, ināianei he taunakitanga tūturu kei reira he wāhi ture, he wāhi pūtaiao hoki, ā, ka whai hua te ātete mēnā ka whakaaturia
i runga i te whakaaro tika, te whakaute me te mātauranga.
Āe, ā, ka tutaki hoki koe ki ngā kaiwhakawā me ngā tākuta e tuwhera ana ki tēnei.
Ehara i te mea pērā te nuinga o te tangata, nā te mea e tino whakapono ana rātou, tuatahi, kua riro tēnei hei ture ināianei.
Kua toru tekau tau ahau e mahi ana hei rōia ināianei.
Ā tae noa ki te rima tau ki muri, i whakaaro hoki au he whakaaro pai ā ngā mema pāremata, ā, he take tika ā rātou.
I tēnei rā kua mōhio au... ahakoa mō ngā mate urutā, ngā ture whakahaere mate, te huaketo koronavīra, te mate mīrere, te
kirimana urutā a te WHO me ētahi atu take maha, tae atu ki te herekore kōrero, kāore te kaihanga ture e tiaki ana i ā
mātou painga, engari kei te whakakapi ia i ētahi atu hiahia.
Ā, ko ēnei ngā hiahia e whakatete ana ki ngā tāngata whenua.
Ā, he mōhiotanga tino kawa tērā.
I muri i te 25 tau hei rōia, nā te COVID-19, te whakamahinga hē o te Ture Tiaki Mate – ā, kotahi anake
te kaiwhakawā matatau e kitea ana i te kōti ā-rohe.
Nō te mea, mēnā ka whakatauria ia, kāore ia e wehe i te Kōti ā-Rohe, ā, kāore ia e whakawhitia
ki te Kōti Matua, ki te Kōti Ture ā-Motu rānei.
Nō te mea me whai kaiwhakawā e tautoko ana, e tautāwhi ana i te kōrero tōrangapū, kaua e whakakore i taua kōrero.
E tino tūmanako ana ahau ka āwhina taku pukapuka, e kapi ana i ngā āhuatanga ture katoa, i ngā
mātua e pā ana ki te whakatakoto i tō rātou take.
He mea nā te mea he nui ake te utu mō te māngai ture i te whiunga, mēnā kāore āu inihua mō ngā utu ture.
Nā, ko te pukapuka, ka utu pea, kāore au e mōhio, 20 rānei 25 euro, he tino iti ake te utu.
Ā muri ake, ka taea e koe te tuku atu, ā, ka mea koe, 'Anei, e kī ana i konei, i konei hoki.' Kāore koe
e whakaaetia kia whakamahi i tēnei ture i tēnei ara.
He tino hē tērā.
He ture hē tēnei.
He tino taupatupatu.
E whai painga ana tēnei, ā, ka whakaatu ahau, ki te umanga rongoā anake, kāore ki tētahi atu.
Kāore he tikanga. Kāore e tiaki i tētahi.
Ka whakaatu atu ahau ki a koe kāore e noho ana ngā rōpū ngoikore e hiahia ana te tangata ki te tiaki.
Kāore he rangahau e whakaatu ana ka mate te wahine hapū kāore i whiwhi i te werohanga mō te mate
mīrē, ā, kāore hoki te koroua māuiui, te pēpi rānei.
Kāore he taunakitanga tūturu e tohu ana ko te encephalitis, te meningitis, ā, ko te SSPE rānei i waenga i te ono ki te
rua tekau tau i muri mai, nā te mate mīrere i pā mai ki ahau i taku tamarikitanga. Āe. He kōrero pōrangi tērā.
He rangahau teka ēnei, ā, kei te whakawhirinaki ināianei te RKI me te Kōti Ture Matua ā-Motu ki
ēnei rangahau teka. Kua whakamārama ahau i tērā.
I tautoko anō a Porofesa Andreas Sönnichsen i konei, ā, i whakaatu whakamīharo anō ia i ngā kōrero pōrangi o tēnei rangahau.
He whakautu whakahē whakamīharo kei ia huringa i roto i te tuhinga whakamārama mō te ture, ā, i runga ake i
ngā mea katoa, kua whakakore katoatia te mate urutā.
I tutuki tūturu e Tiamana tēnei tūnga i te tau 2022.
Nō reira, kāore he take rawa, nā te mea ko te whāinga o te whakatoenga ā-ture mō te
mate urutā kia whakakore i te mate urutā.
Ā, ko te ārai ā-hapori, e ai ki ngā kōrero he 95%, he tatauranga kua piki haere tonu, ā, he tino painga mō
te umanga rongoā… kua tutuki kē tēnei mō ngā tau maha.
Ka tīmata ana ngā tamariki ki te kura, e whakaatu ana ngā whakamātautau urunga kura kua werohia te 97 ōrau o rātou.
Ā, he tino iti ake pea, arā, 92 ōrau mō te werohanga tuarua, ā, e ai ki ngā rangahau ā-ao maha, kāore e hiahiatia ana, nā te mea ka
whakawhanake te nuinga (95–98 ōrau o ngā tāngata kua werohia) i ngā ārai mate i muri i te
werohanga tuatahi, nō reira ka kīia rātou kua ārai mate.
Kei te whakapohehehia mātou, ā, kei te kōrero teka ki a mātou. Ā, ko taku tūmanako ka taea e au te whakaatu i tēnei
kia mārama, ā, mā konei ka āwhina i ngā mātua ka pāngia i roto i ngā rua, i ngā toru rānei marama.
Ko te whakaroa te rautaki, ko te ātete te rongoā whakahoki.
He mea pai hoki kia utua te whiunga 150, 200 rānei euro, ā, i te wā ka tukuna te whiunga tuarua, ka taea te whakapae he
whiunga ā-tau, ā-hāwhe tau, ā-whā hauwhā tau, ā-wiki, ā-ia rā rānei, i runga i tā te mana hauora e hiahiatia ana.
Kei te whakapūmau tonu te Pāremata me te Kōti Ture Matua ā-Motu he mea ā-kōwhiringa te werohanga mate urutā.
Nā reira, kei te tūturu te taupatupatu o te Kōti Ture Matua ā-Motu. Ā, ko ēnei whakataunga i whakahuatia e au poto i
mua, kua tatari ki te Kōti Ture Matua ā-Motu mō ngā tau e whā, nā te mea e mōhio tika ana ia ki tēnei taupatupatu.
I tētahi taha, me haere tonu ngā tamariki ki te kura. E ai ki te mea he kōwhiringa noa iho, engari he
whiunga moni me ngā utu whiunga. Kāore he tika i konei.
He mea hē, kāore i te ōrite.
Ā, e whakaatu ana tēnei he tino hē tēnei ture. Hei tāpiri, e whakaatu ana ahau kāore e tika kia
whakatakotoria ngā whiunga, kāore hoki e hiahiatia ngā aukatinga uru, engari kei te whakaaro a te mana hauora.
Nō reira, mēnā kāore ia e hiahia ki te kī he hē tēnei ture, ka kī a Ms Bahner he hē; kāore au e hiahia ki te
haere ki tērā taumata, engari he mana whiriwhiri āku, ā, e tino whakapono ana au ki ngā kōrero.
Ā, ko te tokoiti ... kia mahara, he 5% anake o ngā mātua e whai tirohanga whakatikatika ana ki tēnei.
Kei te tūmanako au ka piki ake te ōrau, āe, he mārama tērā.
Nō te mea he tikanga kore whai take, kāore e hiahiatia ana, kāore he mate mīre, ā, ahakoa mēnā he, ehara i te mea
mōrearea, ā, kāore mātou e hiahia kia pā ki ngā tamariki.
Ā, ko ēnei ngā werohanga mō ngā pēpi.
Kāore rawa mātou e hiahia ana ki tērā.
Ā, i tēnei horopaki, e mihi ana ahau ki a koe, e Mr Wildung, mō te whakaae kia whakaatu atu ahau i taku pukapuka me taku
kaupapa hou ki a koe, ā, mō tō kōrero tahi ki ahau mō ēnei.
He pātai anō tāku hei whakamutunga.
Ka taea e mātou te tūmanako, te mea rānei me tūmanako mātou kia whakahokia mai ētahi atu
werohanga ā-ture hei hua o ēnei ture hauora ā-ao?
Āe. Āe, ka mea au āe, tino mārama.
E mōhio ana mātou ki tēnei mai i te GDR.
Kāore mātou e mōhio ana mō tēnei, engari me pānui, me ako hoki mātou mō tēnei i tētahi wāhi, tae noa ki
ahau anō, mai i ētahi atu whenua o te Uniana o Europi me ētahi atu whenua puta noa i te ao.
Kāore koe e whakaaetia kia uru mai, kia rere rānei mēnā kāore koe i whiwhi i te werohanga mō te
mate wera kōwhai, te mate tipho rānei, ahakoa he aha.
E iwa ngā werohanga ā-ture i Czechia, ā, kua whakaaetia ēnei e te Kōti Ture o Europi.
Ā, ka whakamahi hoki au i ēnei tatauranga, i whakahuatia e te kāwanatanga Tēki i reira, hei
whakaatu e mōrearea ake ana ngā werohanga i te mate anō.
Kei konei tūturu mātou ... ā, e mataku ana au kei kī ngā kōti i ngā kaiwhakawā tōrangapū e whakaae ana ki ngā mea katoa.
Ki taku whakaaro, he tino whānui te korupene me te whakawhirinaki a te rāngai whakawā ki ētahi atu, ā, e
tino ohorere ana, e tino mataku ana hoki ahau mō tēnei.
Āe, e mataku ana au. Ko tō pātai, māmā noa, mēnā kāore ngā tāngata o konei e kī 'kāore', e kī 'tukua',
e whakahe rānei, ā, i whai hua tērā i te tau 2022.
Kua taea noa e mātou te karo tata i te here ā-ture kia whakawhāngai i te katoa ki te kano ārai mate korona i Tiamana.
Anei hoki, ā, koinei hoki te kaupapa o taku pukapuka, ko te mate mīre hei tohu mō te hōtaka katoa o ngā werohanga.
Āianei kāore au e whakapono ki ngā werohanga ārai mate katoa.
Kāore au e mōhio ana ki tētahi kua mate i te mate pūhuki.
Kāore au e mōhio ana ki tētahi take o te mate pōkākā.
Kāore au e mōhio ana ki tētahi kua mate i te diphtheria anō.
Kua rongo au i ngā rā tata nei he tino kino te mate hūpē, ā, ka taea e koe te mate manawa nāna.
Engari he pēpi kei te hōhipera mō tērā take, ā, ka werohia ia ki konei ahakoa pēnei… Arā, kei
runga i taku tēpu ētahi take kāore e whakapono.
Ā, ka teka hoki ngā tākuta ki ngā kōti me ngā mana hauora.
Kei te whakawhānuihia ngā mōrearea o te mate.
Kei te titiro au ki te taunakitanga mō te werohanga RSV mō ngā pēpi hou, he werohanga hou. E toru, e whā rā te pakeke o ngā
pēpi; ka hari rātou ina taea e rātou te manawa, ā, kua tīmata kē rātou ki te whiua ki ngā
werohanga hou, mōrearea hoki, hei ārai i te RSV.
He aha te RSV?
He huaketo manawa tēnei.
He kōhā, he makariri, he werawera, he ihu rerenga – he mea noa, āe, he huaketo makariri.
Engari, mēnā kei a mātou he kano ārai mate hou nō Sanofi, ka hiahiatia tonu kia whakauru he herenga pūrongo.
Ā, ki taku whakaaro, koinei te whakaparahako i ngā paremata me ngā kōti, nā te mea e whakapono ana te iwi ki ēnei mea katoa.
Heoi anō, e kī ana ngā taunakitanga a RKI me STIKO ehara te RSV i te mate whakamate, ā, kāore he tūraru mate.
Ahakoa mō tētahi pēpi i whānau wawe, kei te rūma pēpi hou, he tino ngoikore, ā, me tautoko
manawa mā te miihini, kāore tonu he mōrearea mate.
Engari e kī ana te tākuta nō te whare haumanu.
Kua whakaatu hoki au i te take, he tino whakamataku.
E ai ki a Helios Clinic Erfurt, me ārai-mate tonu ngā pēpi hou ki te RSV.
Kei te ātete ngā mātua e rua.
Ka tuku te tākuta i tētahi tono ohorere ki te kōti whānau.
Kāore te kaiwhakawā e tirotiro mēnā kua puta te RSV, he aha ngā mahi e mahia ana mō tēnei, mēnā kua pūrongo, ā, he pēhea te tino
mōrearea. Kāore ia e pātai ki ngā mātua, kāore ia e whakarongo ki a rātou, kāore ia e haere ki te whare hauora,
ka tuku ia i te whakahau, ā, i muri i te rua haora ka werohia te pēpi ki te werohanga RSV.
Ko ēnei ngā kēhi kei runga i taku tēpu.
Ā, kei te kite au i ngā mea e tupu ana i konei.
Āe, me tūmanako tātou ki te kino rawa.
Āe, e hiahia ana rātou kia werohia tātou katoa.
I tuhi hoki au i tēnei ki taku pukapuka WHO, ā, e tūmanako ana ka taea e au te whakarāpopoto poto ināianei.
Ko te rerenga kōrero i whakapuakina i konei e pā ana ki te huaketo korona e tō mātou Minita ā-Motu mō te Mahi
Ngātahi Ōhanga me te Whanaketanga i taua wā, a Svenja Schulze.
Āe, otirā, e pā ana ki COVAX, he kaupapa tēnei hei whakaputa i ngā werohanga tere rawa, ehara i te tekau tau, engari i
roto i te kotahi rau rā, mā te karo i ngā ture haumaru katoa.
Kua kapohia te Ture Rongoā, kei te whakaitia, ā, kei te whakamahia hei whakapuaki i tētahi kerēme teka, arā, i runga i
ngā whakamātautau PCR mō te huaketo koronavīra, e mōhio ana mātou i whai miriona ngā whakamātautau PCR
i puta he hua pai, engari kāore i miriona ngā mate.
E ai ki a Schulze, te minita, ko te mea nui kia tukuna ngā horopeta o te werohanga ki ngā ringa runga, ehara i
ngā tāone matua anake, engari ki ngā kāinga tawhiti hoki.
Ka whai wāhi tēnei ki te whakarite i ngā mekameka tuku mō ngā pouaka kawe, ngā pouaka whakamātao, ngā
pūhaumanu, ngā matū whakamate huaketo me ngā karapu, me ngā kaupapa whakamōhio me ngā whakatairanga.
Ā, ehara tēnei i te take motuhake mō te huaketo korona me te mate mīre.
E hiahia ana rātou ki te werohia te ao katoa i ngā piriona wā ia tau kia ārai i ngā momo mate katoa e kī ana rātou he mate patu.
Koinei te mahere, ā me aukati tātou i a ia.
Āe, tēnā koe nui rawa atu, e te Kuia Bahner.
Ngā mihi nui mō ō kōrero whai mātauranga.
Me haere tonu tātou.
Kia ora rawa, kia ora rawa, tēroha atu e hoa.
Me te koa.
Ngā mihi mō tōu hiahia.