2025-жылдын 29-мартында «Културхаус Дорнбирн» «Эркиндик жана өз алдынча аныктоо – жооптуу жаран» аттуу
иш-чараны өткөрүп, анда укук үстөмдүгү, суверенитет жана акча боюнча кызыктуу баяндамалар болду.
Иш-чара Дорнбирндеги Жеке Өнүгүү Академиясы тарабынан уюштурулду.
HOCH2.TV сиздер үчүн, кымбаттуу көрүүчүлөр, бардык репортаждарды жазып алып, монтаждады.
Бүгүн Kla.TV накталай акчаны алмаштыруу тууралуу Хансйорг Штутцле менен маек сунуштайт.
Эми биз мырза Хансйорг Штутцлеге жана акчаны сактоо менен акчаны жоюу темасына өтөбүз.
Тематикалык жактан да тиешелүү, бирок бир аз башкача.
Урматтуу мырза Штуцле, балким, биринчи сизге бир тез суроо.
Сиз накты акчаны жоюу же сактап калуу маселесине ушунчалык терең аралашып калганыңыз кандайча болду?
Ооба, мен үчүн бул абдан эле көп убакыт мурун болду, албетте, болжол менен 25 жыл мурун.
Биринчи кезекте логикалык жактан алганда, анткени акысыз төлөө системасына каршы чыккандар бар.
Жана бул негизинен каржы тармагы.
25 жыл мурун мага бул тема бир кезде сөзсүз көтөрүлөрү ачык эле көрүнүп турган.
Акча алардын бизнес-моделин мүмкүн болгон «банк чуркоолору» түрүндө тобокелге салат.
Бул каржы тармагы негизинен ар дайым акча-каражат системасына коомдук ишенимди белгилүү бир
деңгээлде сактоо үчүн басым астында экенин билдирет.
Эгер бул белгилүү бир чектен төмөн түшсө, жарандар тынчсызданып, банкка барышат.
Ал акчаны каалайт, аны өзүнүн таасир чөйрөсүнө киргизгиси келет.
Андан кийин кезектер пайда болот, андан соң банктарда акча талкалоо башталйт, жана башка ушундай нерселер.
Андан кийин, албетте, ири кризис жаралат.
Мен үчүн ошол учурда накты акчаны жоюунун эч кандай көрүнүшү жок экени жөн гана ачык эле болчу.
Бирок 2007–2009-жылдардагы каржылык кризис учурунда бул көрүнүш абдан күчтүү түрдө байкалган.
Чыныгы акчага тыюу салуулар болгондо дээрлик эч ким байкаган жок.
Ал көп көңүл бурулган жок, анткени аны «накталай чектөөлөр» деген жагымдуу эвфемизм менен сүрөттөшкөн.
Накталай чектөө белгилүү бир чектен жогору болгондо накталай тыюу болуп эсептелет.
Европада – ошол жерден башталган – белгилүү бир чектен ашкан накталай акчага тыюу салынган 18 өлкө бар.
Мисалы, Греция — болгону 500 евро менен эң төмөн накталай чектөөгө ээ өлкө.
Бул дегеним, эгерде сиз азыр Грецияга барып, мейманкананын 501 евролук эсебин накталай акча менен төлөөнү
кааласаңыз, бул мыйзамсыз болуп, мыйзам боюнча жазага тартылат.
Греция накталай акча чегин 200 еврого чейин төмөндөтүү боюнча буга чейин эки ирет аракет кылган.
Бирок бул мүмкүн болгон жок, анткени 500 евролук банкнот дагы деле мыйзамдуу төлөм каражаты болуп эсептелет.
Жана бул бизде төмөнкү накталай чектөө жок болушунун жалгыз себеби.
Ооба, жана бул өнүгүүлөр көптөгөн жарандардын күнүмдүк турмушунда ачык эле белгилүү эмес.
Ошентип, айрым адамдар жөн гана муну кабыл алышат.
Менимче, Германияда бул болжол менен 10 000 евро.
Же бул менин маалыматымбы?
Жок, учурда Германияда сатуу чекитинде (POS) классикалык накталай акча чектөөсү жок.
Депозиттер үчүн да эмес, демек салык акчаларын адалдандыруу жана башка мындай иштер боюнча далилдерди камсыз кылуу милдетиби?
Так, демек, соода түйүндөрү эсеп-кысап жүргүзүүгө милдеттүү, бирок 2027-жылдан тартып Европа
боюнча накталай акча үчүн 10 000 евро чеги киргизилет.
Бул тема.
Ал деңгээлден төмөн турган өлкөлөр аны сактап кала алышат.
Сиз каалаган убакта накталай акчанын лимитин £10,000дан төмөн коюшуңуз мүмкүн.
Бул аймакта көйгөйдүн тууралуу салыштырмалуу аз кабардар болууну сиз кандайча түшүндүрөсүз?
Жарандар, балким, акчаларына коркунучтун канчалык деңгээлде экенин азырынча билишпей жатабы?
Албетте жок.
Мен жакында эле өтө узак лектордук турдан кайттым.
Январдан бери мен лекцияларды гана окуу үчүн саякаттап жүрөм.
Мен нактык акчаны жоюунун механикасы жөнүндө эки саат бою сүйлөгөндө, көптөгөн адамдар мындай дешет:
Мен бул маселе экенин билчүмүн, бирок анын ушунчалык талаштуу экенин түшүнгөн эмесмин.
Бирок сиз Дойче Бундесбанктын айткандарына кулак салсаңыз, баары мыкты тартипте экенин байкайсыз.
Алар бизге акча жетиштүү экенин жана анын мындан ары да бар болушу камсыз экенин кепилдешет.
Жалпысынан алганда, адамдар калктын болжолдуу каалоосун гана эске алат.
Биз сиз үчүн чакан жазуу даярдадык.
Өткөн жайда, менимче, сиз ARDге таандык Германиянын мамлекеттик телерадиоберүүчүсү Südwestrundfunkтун коногу болчусуз.
Бул так ошол тема эле.
Балким, биз дагы бир жолу тез карап чыгабыз.
Ооба, бул суроого жооп берүү үчүн студияда так керектүү конок бар.
Штефан Харт биз менен.
Ал Бундесбанктын Борбордук накталай акча бөлүмүн жетектейт.
Кутман кеч.
Сен канчага чейин, Бундесбанк канчага чейин бизге жаңы акчаларды берип турууну улантат?
Жарандар накталай акча колдонгусу келгенге чейин.
Бул бардык кагаз акчаларга, бардык майда акчаларга тиешелүүбү?
Ооба, албетте.
Негизинен, жарандардын басымдуу көпчүлүгү накталай акча менен төлөө мүмкүнчүлүгүн кааларын айтышат.
Бул калктын болжол менен 93 пайызы ошону каалайт.
Жана алардын баары муну жасабайт.
Бирок алар жок дегенде накталай төлөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болгусу келет.
Жана адамдар накталай акча менен төлөөнү каалап турганча, биз аны берүүнү улантабыз.
Накталай акча күйөрмандары эми тынчып дем ала алышат.
Сиздин ийиниңизден оор жүк түшүп жаткандайбы, мырза Штуцле?
Албетте жок, анткени бул так айтылган: суроо-талап бар болгондо, Дойче Бундесбанк ага бекем карманат.
Жана ушул — бүт маселе.
Сиз ошондой эле суроо-талап деген эмне экенин аныктап алгыңыз келиши мүмкүн.
Накталай төлөмдөрдүн катышы канчалык жогору болушу керек?
Ошентип, акыры чечим биздин, жарандардын колунда: карта менен төлөйбү же накталай акча менен?
Карта менен төлөө жагынан алганда, негизинен биз дал ушуну айтып жатабыз.
Мен накты акчаны жоюуну жактайм же накты акчаны сактап калууну жактайм.
Ошондуктан бул жерде эске алынышы керек болгон өтө маанилүү пункт.
Тилекке каршы, жарандардын колунда акча калган жок, анткени экономика накталай акчаны колдонбоого өткөн.
Бул Германияда эми айрым соода түйүндөрү накталай акчаны кабыл алуудан баш тартып жатканын билдирет.
Жана биз бул негизге таянып, накталай акчанын узак мөөнөттө сакталып калууга мүмкүнчүлүгү жок экенин билебиз.
Экономика биз, жарандар катары, накталай төлөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болобузбу же жокпу аныктайт.
Жакшы, менимче, акыркы сөзүңдү айткан учурда банкир абдан кубанычтуу көрүнгөн жок, туурабы?
Ооба, ал ойлогондой болгон жок.
Кээде менде мындай сезим жаралат: Дойче Бундесбанк ар дайым адамдарды тынчтандырууга, аларга ишендирүүгө жооптуу экен:
Акча коопсуз.
Бирок акыры, алар аны суроо-талапка байланыштырышат.
Мен суроо бердим: «Дойче Бундесбанк суроо-талап дегенди эмне деп түшүнөт?» — бирок ал жооп берген жок.
Нактык акчаны жоюуда белгилүү бир механизм бар, аны бир аз түшүндүргүм келет.
Биз муну үчүн да диаграмманы даярдадык.
Бул абдан маанилүү пункт.
Албетте, түзүмдөр накталай акчаны жоюуда.
Жана мен адатта мага эки саатка созулган нерсени түшүндүрүүгө аракет кылам.
Мен муну беш мүнөттөн кийин аракет кылам.
Убакыт түгөнүп баратат, туурабы?
Ошентип, сол жакта нак акчасыз төлөмдөр үчүн инфраструктура түзүлүшү керек экенин көрө алабыз.
Бул аткарууга ондогон жылдар кеткен мамонттук долбоор эле.
Жерминияда, жок дегенде, аны толук деп айтууга болот.
Ал эми Австрияда, балким, тоо үйлөрүндө али жок.
Бирок башка жагынан алганда, инфраструктура орнотулган.
Бул негизинен чечилип бүттү.
Оң жакта биз маркетинг жана үн күчөтүү маркетинг аркылуу табигый түрдө жүрүп жатканын көрө алабыз.
Санариптик төлөмдөрдү илгерилетүүгө миллиарддаган каражат салынган.
Жана көптөгөн адамдар акыры бул системага көп ойлонбостон киришет.
Бир аз өкүнүчтүүсү, накталай акчага каршы жарнамалык кампания да жүргүзүлдү.
Тилекке каршы, биз муну коронавирус пандемиясы учурунда, дүкөндөрдө жазуулар илингенде байкадык:
Гигиеналык себептерден улам, накталай акча ж.б. менен төлөбөңүз.
Жана көптөгөн адамдар муну ишенип, чындап эле санариптик системага киришти.
Андан кийин бизде тема бар: экономикада накты акчаны четке кагуу.
Бул абдан талаштуу тема.
Накталай акча чындыгында үч өтө күчтүү мыйзамда мыйзамдаштырылган:
Чындыгында, бул Бундесбанк мыйзамында бекитилген; Европа Борбордук Банкынын Уставында жана Европа Биримдигинин
Келишиминде да ушундайча камтылган, ал мыйзамдуу төлөм каражаты болуп эсептелет жана соодада кабыл алынышы милдеттүү.
Бул 2010-жылы Комиссиянын сунушу менен ишке киргизилген – келишим эркиндиги принцибине таянып, соода түйүндөрү накталай
акчаны кабыл алуудан баш тарта алышат деген аргумент менен.
Ошондуктан алар бизнес жана соодада келишим эркиндигин маанилүүрөөк деп эсептешет.
Бул дагы Дойче Бундесбанк тарабынан тастыкталды.
Биз бул тууралуу маегибизде да талкууладык.
Бул жарылуучу, өтө кооптуу, анткени бул түшүндүрмө эми соода түйүндөрүнө накталай акчаны кабыл
алуудан баш тартууга уруксат берилгенин билдирет.
Бул биз, жарандар катары, эми өзүбүздүн колубузда накталай акча жок – башкача айтканда, тандоо эркиндиги жок –
тескерисинче, эми экономика бизге накталай акча менен төлөөгө уруксат береби же бербейби, аны өзү чечет.
Бул чындык.
Андан кийин бизде дагы бир аспект бар, ал – электрондук евронун киргизилиши.
Э-еуро быйыл октябрь айында үчүнчү баскычка өтөт деп күтүлүүдө.
e-евро үчүн сунушталган жөнгө салуу бар, башкача айтканда, мыйзам долбоору.
Европа Биримдигинин Парламенти бул боюнча чечимди октябрь айында кабыл алары күтүлүүдө.
Андан кийин кийинки бир, эки же үч жыл ичинде биз чындап эле сатуу чекитинде (POS), башкача айтканда
соода тармагында накталай акчага түз атаандаш алабыз.
Албетте, ошондон улам баары пайда болот.
Бул үч блок жарандарды ушул системага бара-бара түртүп, санариптик төлөмгө көнүшүнө шарт түзөт.
Эми мында келди – жана бул эң маанилүү нерсе
– тактап айтканда, «накталай төлөмдөрдүн катышы» абдан маанилүү термин.
Дойче Бундесбанк бул жерде берген маегинде аны суроо-талапка байланыштырып жатканын да билдирди.
Мен айткандай, мен Дойче Бундесбанктан «талап» дегенди эмнени түшүнөрүн сурадым.
Менин эсептөөлөрүмө ылайык, ал 15 пайызды түзөт.
Кээ бирөөлөр 10 пайыздан 15 пайызга чейин талашса болот.
Андан кийин накталай акчанын инфраструктурасы өтө кымбаттап баштайт.
Андан кийин «пропорционалдуулук принциби» деп аталган принцип колдонулат:
Инфраструктура адамдар акча менен төлөп жаткан шартка салыштырмалуу өтө кымбат болуп жатабы – анан ал кулайт.
Учурда Германияда накталай төлөмдөрдүн үлүшү жылына 4 пайызга, же жалпысынан 3,8 пайызга төмөндөп
жатат – бирок мен аны 4 пайызга жогорулатып жатам.
Э-еуро киргизилгенде, бул көрсөткүч экспоненциалдуу түрдө өсүп, биз салыштырмалуу тез эле Швеция сыяктуу башка
өлкөлөрдөгүдөй абалга кептелип, накталай төлөмдөр бардык операциялардын болгону 10–15 пайызын гана түзөт.
Андан кийин, өкүнүчтүүсү, мен бул жерде кыскача баяндап өткөн себептерден улам акча
эскирип калат, ага адатта мага эки саат кетет.
Мен билгим келет: криптовалюталарга болгон жалпы тенденция накталай төлөм жүрүм-турумуна кандай таасир этет?
Криптовалютаны колдонуп жаткан провайдерлердин саны күндөн-күнгө көбөйүүдө – демек, бул, жок дегенде
онлайн соодада, али өнүгүүнүн баштапкы баскычында турат.
Бирок накталай эмес соодада, мисалы, Германияда кээ бир учурларда чындап эле бир нерсени Биткойн менен төлөп алса болобу?
Пицца жеш үчүн чыкканда крипто менен төлө.
Бул улуттук банктар чыгарган санариптик төлөм ыкмалары менен бирге накталай акчага кошумча коркунуч жаратышы мүмкүнбү?
Жалпысынан азыраак.
Ошондуктан төлөм каражаттарына келгенде, бир аз айырмалоо керек.
Бул акчаны инвестициялоо жөнүндө:
Ошондуктан жогорку туруксуздук болгондо, ал төлөмдөр үчүн чындап ылайыктуу эмес.
Адамдар катуу спекуляцияга дуушар болгон нерсени төлөм катары колдонгусу келбейт.
Ошондуктан бул же акча салуу жөнүндө, же төлөм каражаты жөнүндө.
Жакшы төлөм каражаты туруксуздугу жок, башкача айтканда, анын баасында эч кандай термелүүлөр болбойт.
Учурдагы көз караштан алганда – криптовалюталар менен абал кандай өнүгөрүн көрөбүз – мен анда эч кандай коркунуч көрбөйм.
Э-еуро чындыгында алда канча чоң коркунуч.
Э-еурога мыйзамдуу төлөм каражаты статусу жана башка артыкчылыктар берилет.
Мен азыр баарын түшүндүргүм келбейт, бул абдан, абдан татаал.
Абдан кызыктуу тема. Көптөгөн көрүүчүлөрдү сөзсүз кызыктыра турган нерсе:
Адамдар эмнеге ошондой кылышат?
Накталай акча эмнеге чындап эле кыскартылып жатат?
Бул жөн гана ыңгайлуулук маселесиби?
Же сиз муну ачык эле жарандарды акыры көз каранды кылып, алардын укуктарын чектөөгө, мисалы социалдык көзөмөл
аркылуу багытталган бир күн тартибинин бөлүгү катары көрөсүзбү?
Бир маалда электрондук төлөм каражаттарына кирүүнү жөнгө салуу накталай акчага караганда
табигый түрдө кыйла жеңилирээк болору туурабы?
Ошондуктан адамдар «Накталай акча — эркиндиктин чыныгы булагы» дешет, ал эми электрондук акча,
албетте, сөзсүз түрдө тышкы кирүүгө чектелген.
Мунун артында ушул максат барбы?
Албетте, көптөгөн мотивдер бар.
Сиз «Cui Bono» принцибине таянып, башкача айтканда, ким андан пайда көрөт экенин карашыңыз керек.
Андан кийин, албетте, сиз айрым жоопторго келесиз.
Мен өзүм бул темага терең кирбейм, анткени ал бир жагынан негизги темадан көңүлдү бурат.
Мен чындап эле айтып жатканыма — бул накты акчаны жоюунун жана бул циклдин артындагы механика жана түзүмдөр.
Бул андан да назик: сен акча үчүн мындай чөйрөнү түзөсүң, анда акча тирүү кала албайт.
Бул азыр накталай акча чабуулга кабылып жатканын билдирет.
Бир жагынан, аны экономика четке кагышы мүмкүн.
Бирок менин оюмча, андан да драмалуусу – мамлекет акчаны четке кагып, кийлигишүүсүн күндөн-күнгө күчөтүп жатат.
Мен Германияны мисал кылам, анткени анын тууралуу бир аз көбүрөөк билем.
Мисалы, бассейндер эми накталай акчаны кабыл алышпайт, ал эми ачык бассейндер да эми накталай акчаны кабыл алышпайт.
Унаа токтотуучу жайлар жана токтотуу орундары эми накталай акчаны кабыл албайт, ал тургай
мамлекеттик мекемелер да накталай акчаны кабыл албайт.
Мисалы, Дюссельдорфто бардык жарандык кабыл алуу бөлүмдөрү накталай акчасыз болуп калды – темир
жол вокзалында жайгашкан бир гана бөлүмдөн башка.
Бул алда канча коркунучтуу, анткени андан толугу менен кача албайсың.
Бул жарандарды улам-улам ушул системага мажбурлап киргизип жатышканын билдирет, ал өтө, өтө кооптуу.
Бул дегеним, акыры, бизге мамлекеттин кайрадан накталай акчаны кабыл алууга милдеттүү болушу да зарыл.
Мен бул суроону «Жоопкерчиликтүү жарандар» аттуу иш-чаранын темасына байланыштуу да коюп жатам.
Бир нерсе ачык: эгерде сиз эми накталай акча менен төлөбөсөңүз, электрондук жол менен кандай гана
төлөсөңүз да, ал акырындап анонимдүү төлөм болуп калбайт.
Ооба, сөзсүз.
Мына, максат ошол.
Накталай акча ар дайым анонимдүү төлөм болуп саналат.
Мен каалаган жерге бара алам, каалаган нерсеге төлөй алам. Эч ким менден ким экенимди сурабайт.
Алар менин акчамды алышат жана мага кызыкпайт.
Карта менен төлөгөндө, айткандай, дээрлик бүт портфолиом жана бүт каржылык тарыхым төлөм менен кошо жөнөтүлөт.
Азыр мен турган жерден баштап, эсебимде болуп жаткан нерселерге жана мен эмне кылып жатканыма чейин.
Ошондуктан мен негизги максат так түшүнүксүз эмес беле деп сурагам: бул жерде жарандарды ар дайым жана ар бир
жерде мамлекет тарабынан натыйжалуу көзөмөлдөп, ачык кылып көрсөтө турган тоталитаризм формасын орнотуу.
Жакшы, азырынча аны ачык калтыргым келет.
Бир нерсени мен так айта алам: эркин коом сөзсүз көзөмөлдөнүлбөгөн эркин төлөм системасына муктаж.
Албетте, санариптик нерселердин баарын абдан оңой көзөмөлдөөгө болот. Чындыгында, коом
андан соң коркок жана баш ийүүчү болуп калат.
Эгер бул иш-чара бүгүн болгону санарип түрүндө төлөнсө, анда сиздин бүгүн бул жерде экениңиз катталат.
Теориялык жактан алганда, эми сиз да «persona non grata» болуп калышыңыз же дайындалышыңыз мүмкүн.
Мен баарыбыз ошондой экенибизди ойлойм.
Жок, бактыга жараша мен азырынча эмесмин. Бул боюнча толук чынчыл болууга тийишмин.
Жакшы, менде январь айына чейин эч кандай чабуул болгон жок, анткени мен баарын фактыларга негизделип талашчумун.
Бирок менин акыркы лекциялык турумдан бери, өкүнүчтүүсү, ал башталды, жана ал фактыларга негизделген эмес,
тескерисинче окуяга ар кандай нерселер кошулуп жатат.
Жана бул абдан, абдан кооптуу, бул мага бир аз өкүнүчтүү.
Албетте.
Ошондуктан баарын ушундай фактыларга негизделген түрдө баяндап берүүңүз маанилүү.
Бул ошондой эле сени жеңилбес кылат, жана эч ким муну четке кагып сала албайт.
Бул баары объективдүү фактарга негизделген, ошондуктан бул талкууга абдан маанилүү салым болуп саналат.
Ошондуктан, менден дагы бир жолу чоң ырахмат.
Рахмат.
Биз темаларга ылайык тартипти бир аз өзгөрттүк, ошондуктан эми мен мырза Штуцзлени кайра кошулуп отурууну суранам.
Ооба, сен мурда акча тууралуу айтканың азыр да эсимде.
Ошондо эки лекциянын ортосундагы убакыт аралыгы эң кыска болот.
Ошондуктан бул жерде чечим бөлүгүнө өтүү эң оңой, анткени биз үзгүлтүксүз уланта алабыз.
Ошентип, көйгөй, мурда айтып өткөндөй, накталай акчага басым күчөп жатат.
Эми эң маанилүү суроо: акчанын жоголушун же артта калышын алдын алуу үчүн ар бирибиз жеке өзүбүз эмне кыла алабыз?
Ооба, кыска суроо, узун жооп: бул өтө кыйын.
Чындыгында бизде мындай абал бар: биринчиден, экономика накталай акчаны четке кагышы мүмкүн,
экинчиден, мамлекет накталай акчаны четке кагат.
Айтор, таза мамлекет тарабынан чыгарылган жалгыз акча – накталай акча!
Ал эми мамлекет өзүнүн акчасын четке кагат. Бул өзү эле абсурд.
Акыркы бир нече жылдан бери мен узак убакыттан бери кыжырданып келем, анткени акча негизинен эркин кулап жатат.
Deutsche Bundesbankтын статистикасына ылайык, накталай акча өз ордун сактап келе албай жатат.
Акыркы статистика 2023-жылы жарыяланган. Германияда накталай төлөмдүн деңгээли боюнча товарлардын
51 пайызы дагы деле накталай акча менен төлөнөт.
Ал жыл сайын төрт пайызга азайтылат.
Бул деген, азыр, 2025-жылы, биз негизинен 43 пайызга жеттик.
Эгер e-euroнун түз атаандашы да кошулса, анда 2030-жылга чейин накталай төлөмдөр 15 пайызга же
андан төмөн түшүп кетишин абдан ылдам көрө алабыз.
Жана ушул — бүт маселе.
Мен өзүм акчаны мыйзам менен коргоого саясий эрктин таптакыр жоктугуна абдан капа болдум.
Кэшке сөзсүз мыйзамдуу коргоо керек!
Жана бир укуктук кепилдик – биз кайрадан накталай төлөөгө эркиндикке ээ болобуз.
Акыры ал кайрадан жарандардын колуна кайтат.
Муну ишке ашыруу үчүн бизге негизинен соода тармагында жана мамлекеттик мекемелерде «милдеттүү кабыл алуу» саясаты керек.
Бул учурдан тартып – жана бүгүн биз жоопкерчиликтүү жарандар жөнүндө сөз кылып жатабыз – жарандар
акыры кайрадан добуш берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушат.
Ошондуктан бизге кайрадан тандоо эркиндиги керек, жана менимче бул маанилүү.
Бүгүнкү күндө дагы саясий эрк жок.
Бирок акчаны мыйзамда бекемдөөгө өзгөчө мүмкүнчүлүк пайда болду.
Бул саясий жактан каалануусу үчүн эмес, бийликтегилер менен саясатчылар башка нерсени каалагандыктан.
Алар электрондук еврону каалашат.
милдеттүү
Алар муну ишке ашырып жатышат – учурда абал ушундай көрүнөт.
Ошондуктан e-евро үчүн «сунушталган эреже» чыгарылып, алар e-еврону мыйзамдуу төлөм каражаты катары калтырууну каалашат.
Бул аларды ошол эле күнү накталай акча боюнча сунушталган эрежени чыгарууга мажбур кылды. Себеби учурда
накталай акча жалгыз мыйзамдуу төлөм каражаты болуп саналат.
Демек, парадокс катары, e-евронун киргизилиши, бир жагынан алганда, акчаны баштапкы
этапта коргоп, кепилдейт дегенди билдиреби?
Жок, такыр эле жок.
Ошондуктан адатта жакшы болмок. Биз аны азыр бул жерде көрө алабыз.
Жободогу эрежеге ылайык, e-euro дүкөндөрдө мыйзамдуу төлөм каражаты катары кабыл алынат – жободогу макулдашууга ылайык.
Ооба, бирок сиз аларды экинчи нерсени да эрежеге киргизүүгө мажбур кылганыңыз үчүн.
Ошондуктан экөө тең эрежеде кепилденген, туурабы?
Жок, эки сунушталган эреже бар.
Эки сунушталган эреже бар – бири электрондук евро үчүн, экинчиси накталай акча үчүн.
Бул абдан маанилүү пункт.
Кызыктуусу, сунушталган накталай акча боюнча эреже соодада накталай акчаны кабыл алууга
эч кандай милдеттенме же мажбурлоо киргизбейт.
Кем дегенде, ошондой деп жазылган.
Бул өзү эле абсурд.
Бул биздин келечекте эки ар башка мыйзамдуу төлөм каражаты – электрондук евро жана андан азыраак
артыкчылыктуу, тактап айтканда накталай акча – болорун билдирет.
Жана баары, акчаны жоюуда дайыма болгондой, кокустан болот.
Европа Комиссиясы юристтерге, экономисттерге жана бизнес-администраторлорго толгон.
Жана алар ката кетиришкен, тактап айтканда: накталай акча – дүкөндөрдө кабыл алууга милдеттүү эмес.
Жакшы, бул абдан таң каларлык, менимче.
Бирок эми бизде мүмкүнчүлүк бар, тактап айтканда чара көрүү.
Эшик кийинки айларда кайра жабылат.
Ал акча электрондук евро менен барабар болуп, соода түйүндөрү үчүн аны кабыл алуу милдеттүү болот.
Бул абдан зарыл, абдан зарыл.
Эми биз чечим кабыл алуучуларга элдин да каалоосу экенин камсыз кылуу үчүн чоң басым жасашыбыз керек.
Ошондуктан мен бул максат үчүн петиция түздүм.
- Бул www.bargelderhalt.eu сайтындагы петиция, анда азыркы учурда 126 000 кол бар.
Маселе, бул жетишсиз.
Биз анын калкты так чагылдырарын камсыз кылышыбыз керек.
Ошондуктан мен жөн гана суранам – жана бул бүгүн жардам сураган чакырык да – петицияга кол коюп, аны башкаларга жөнөтүп, ж.б.
Биз петицияны баштаганда 350 гезитке макала жөнөттүк. Жана бизге болгону үч жооп келди.
Жана жооп мындай болду: Келечекте бизге кайра жазбаңыз.
Бул, албетте, абал өтө начар экенин көрсөтүп турат.
Бирок биз азыркыга чейин 126 000 добуш алдык.
Бирок бизге кеминде 300 000 керек.
Мен айткам, тиешелүү мамлекеттик органдарга басым көрсөтө алам деген үчүн биз чындап эле миллиондук чекке жетүүбүз керек эле.
Принципиалдуу жактан, бул петицияга ким болбосун кол коюшу мүмкүн, алар австриялык экенине карабастан –
швейцариялык жарандар да принципиалдуу жактан кол коюшу мүмкүн.
Биз бул петицияны колдоп добуш берүүбүз абзел.
Жана бул – дүкөндөрдө, албетте, мамлекеттик мекемелерде накталай акчаны мыйзамдуу төлөм каражаты катары кабыл алуу талабы.
Бул негизинен суроо-талап жана чечим.
Маселе мындай: аны быйыл чечишет!
Бул бизде өтө-өтө аз убакыт бар экенин билдирет.
Бул, албетте, суроону жаратат: Европа Парламенти чындап эле өзү эмнени ойлорун жана эмнени кааларын өзү
чечкен жоопкерчиликтүү мүчөлөрдөн канчалык деңгээлде турат?
Көпчүлүктө зарыл техникалык көндүмдөр да жетишпейт.
Биз кээ бир учурларда парламенттик фракция чечимдери жөн гана резина мөөр менен бекитилип каларын билебиз.
Жана бул, айткандай, Европа Парламентинде улуттук парламенттерге караганда да жабык эшик артында иштеп жатат.
Бул жерде басым олуттуу болушу керек экенин билдирет. Эң негизгиси, коомдук басым олуттуу болушу керек.
Эми санды, тартипти көрсөтүү үчүн. Чыныгы олуттуу жылышты камсыз кылууга, Парламентте чындап эле критикалык
кыймыл жаратууга канча «арыз берүүчүлөр» керек деп ойлойсуз?
Парламент бир.
Сунушталган жобо учурда Европа Парламентинин Экономика жана каржы иштери боюнча комитетинде талкууланып
жатат, жана бул этапта ага өзгөртүүлөр киргизилиши мүмкүн.
Бул биринчи кадам катары ЭКОН комитетине болгон басымды күчөтүү керек экенин билдирет.
Муну ишке ашыруу үчүн мен көп нерселерди кылам.
Балким, маалымат үчүн гана: акча чогултуу өтүнүчүнүн жардамы менен биз учурда жалпысынан 65 000 мүчөсү бар коомчулукту түздүк.
Бул биз биргелешкен аракеттерди жүргүзүү үчүн акча чогултуу максатында лобби түзүүгө аракет кылып жатканыбызды билдирет.
Жана биз айрым катышуучулук иш-чараларды өткөрөбүз.
Учурда биз ECON комитетин элдин эркине жакындатуу максатында ири масштабдуу кат жазуу кампанияларын уюштуруп жатабыз.
Акыркы кат жазуу өнөктүгүнө 1 300 адам катышты. Албетте, тиешелүү каттар жөнөтүлүүдө.
Бул биз биринчи кезекте ECON комитетине басым жасашыбыз керек экенин билдирет.
Ошентсе да, бул маселе боюнча калк арасында да, саясатчылар арасында да жаңы аң-сезимди жаратуу керек.
Ошондуктан, абдан, абдан маанилүү пункт.
Накталай акча мыйзам менен кепилдениши керек – башкача айтканда, дүкөндөрдө жана мамлекеттик мекемелерде кабыл алынышы зарыл.
Мен болгону сурап жатам, айткандай, 146 000 — эгер аны чындап эле Европа боюнча деп айтсаң — анча көп эмес.
Бул деген андан да бир кыйла көп болушу керек экенин билдирет.
Ошондуктан суроо: чындап упай топтоо үчүн максат эмнеде деп айтасыз?
Жакшы, менимче, биз миллиондук чекке жетишибиз керек.
Мен азыр Германияга абдан катуу кайрылып жатам.
Азыр болсо ал дээрлик көрүнбөйт.
Жана миллионго жеткенде биз басымды сезе баштайбыз.
Бул каалоо гана эмес; биз жөн гана бир нерсе кылышыбыз керек.
Мен лекциялык турдо болуп, көпчүлүккө маалымат тараткандар менен жакыныраак байланыш түзүүгө аракет кылдым.
Бул дегеним, бүгүнкү күндөн тартып мен лекциялык турумду аяктайм.
Кийинки эки айда мен бул петицияны кеңири таанытуу жана чындап эле миллион кол топтоо максатында мени
маекке чакырган YouTube каналдарына өзгөчө көңүл бурам.
Мен чындап эле жардам сурап жатам: эгерде сизде мультипликаторлор, гезиттер ж.б. менен байланыштарыңыз болсо,
сураныч, мага бул петицияны сунуштоого жана анын көрүнүктүүлүгүн жогорулатууга мүмкүнчүлүк берүү үчүн байланыш түзүп коюңуз.
Андан кийин ал оңой эле миллион чегине жетиши мүмкүн.
Бул боюнча мага баарыңыздардын жардамы керек.
Бул да мен бүгүн бул жерде туруп жаткан негизги себептердин бири.
Муну үчүн чоң рахмат.
Жана сиз аны көйгөй сүрөттөмөсүндө мурда эле кыскача айтып өткөнсүз.
– Албетте, суроо: бир тарабында карта, экинчи тарабында накталай акчабы?
Принципиалдуу жактан алганда, бул бир түрдүү шайлоо чечими сыяктуу.
Бул деген, принципиалдуу жактан алганда, сиз да мүмкүн болушунча көп сумманы накталай
төлөп, өзүңүз да бир нерсени жасай аласыз, туурабы?
Ошентип, бүгүнкү аталыш «Жоопкерчиликтүү жаран».
Бул жарандар жоопкерчиликтүү болушу үчүн бизге биринчи кезекте тандоо эркиндиги жана эмнени
жаратып жатканыбызды түшүнүү зарыл экенин билдирет.
Биз борбордук банктар акчанын келечегин суроо-талапка байлап жатканын билебиз.
Бул көз караштан алганда, чындыгында эле учурда акчага байланыштуу түз демократия бар – анткени
акчаны сактап калуу боюнча добуш берүү бюллетени бар.
Мисалы, добуш берүү бюллетени ушундай көрүнөт.
Бул биз федералдык шайлоолордогу сыяктуу ар төрт жыл сайын добуш бербейбиз дегенди билдирет, тескерисинче:
Биз күн сайын ар бир сатып алуу менен накталай акчаны тандайбыз!
Бул жоопкерчиликтүү жарандар акчага болгон суроо-талапты мүмкүн болушунча жогору кармап
туруубуз керек экенин түшүнүү маселеси экенин билдирет.
Бул эң маанилүү нерсе, тактап айтканда бул фактты аң-сезимдүү болуу.
Демек, кийинки жолу соодага барганда биз акчаны сактап калуу үчүн добуш берүү бюллетенди
тапшырабыз – бирок акчаны жоюу үчүн дагы бир бюллетен бар.
Ошондой эле сизде мындай деш мүмкүнчүлүгү бар: «Ооба, карта же мобилдик телефон аркылуу төлөйм».
Муну айтканың менен сен башка эч нерсе айтпайсың: мен накталай акчаны жоюуну колдойм.
Мына ушул анын маңызы.
Мен бул жерде сиздин алдында туруп жатканыма себеп – адамдарга алардын аракеттеринин кесепеттерин жөн гана түшүндүрүү.
Ооба, жана мен бул тууралуу ойлонгон жоопкерчиликтүү жарандарды көргүм келет:
Бул добуш берүү бюллетени менен мен эмнени жаратам, жана бул добуш берүү бюллетени менен мен эмнени жаратам.
Бул жалгыз себеп – мен өз чечимдерин өзү кабыл ала турган жарандарды каалайм.
Жана жоопкерчиликтүү жарандар үчүн бул тема боюнча абдан, абдан жакшы маалыматтуу болуу маанилүү.
Учурда суроо берилип жатат: петиция канчага чейин жүрөт?
Ал Европа Парламенти ага добуш бергенге чейин иштейт.
Мен айтаар элем, ал эң кеч 2025-жылдын октябрына чейин иштейт.
Биз анын ошого чейин келерин көрүшүбүз керек.
Бирок, эң ыктымал, 2025-жылы эмес, анткени ошол кезде э-евро өнүгүүнүн үчүнчү баскычына кирет.
Ооба, бааңыз үчүн чоң рахмат.
Мына ошондуктан Эрвин Риго уюштурган мындай иш-чаралар абдан маанилүү, анткени биз бул маселелер боюнча
жалпы коомчулуктун маалымдуулугун жогорулата алабыз.
Көптөгөн адамдар ошондой кылат, албетте бул бөлмөдө алардын саны калыс эмес көп, бирок жалпы
коомчулукта көпчүлүк андай кылбайт. Ооба, өкүнүчтүү.
Ооба, жана мен муну кошумча айткым келет.
Сиз аны www.bargelderhalt.eu сайтында өзүңүз кол коё аласыз.
Эгер ал жактагы кутучаны белгилесеңиз, сиз автоматтык түрдө коомчулуктун мүчөсү болосуз.
Бул сиз арыздын мындан аркы жүрүшү жөнүндө кабардар болгуңуз келеби же жокпу экенин көрсөтөт.
жана андан кийин сен коомчулуктун бир бөлүгү болосуң.
Жамаат өтө маанилүү.
Анткени биз өтүнүч менен ийгиликке жетсек да, бул акчанын эркин кулашын гана токтотот.
Бирок каржы тармагынын маркетингдик чаралары андан да алыска жетет.
Бул биз даярданышыбыз керек экенин билдирет; акча үчүн, эркиндигибиз үчүн лобби түзүшүбүз керек.
Абдан жакшы жыйынтыктоочу сөз жана кыскача мазмун.
Бул иште ийгилик каалайм жана бул маселе боюнча жакшы ишиңди уланта бер.
Рахмат.
Маекте жоопсуз калган суроолорго жооп берүү үчүн: Эмне үчүн муну жасайсыз?
Накталай акча эмнеге чындап эле кыскартылып жатат?
- Жооп алууга тийиш, биз мырза Штуцленин кызыктуу салымын Kla.TV программасын көрсөтүү менен жыйынтыктайбыз.
Бийликке ашкере умтулуу аркылуу акчаны жоюу
АКШ өкмөтү дүйнө жүзү боюнча накты акчаны тез арада жоюуга жооптуу күчтүү күчтөрдүн бири болуп саналат.
Ошондон бери бул акчаны дүйнө жүзү боюнча толугу менен жоюуну массалык түрдө илгерилетүү үчүн колдонулуп келет.
АКШнын бул милдеттенмеге киришине себеп – дүйнө жүзү боюнча накталай эмес төлөм
операцияларында АКШ компаниялары үстөмдүк кылат.
Бул АКШ өкмөтүнө айрым өлкөлөрдүн, банктардын, компаниялардын жана жеке адамдардын каржылык операцияларын кыйыр түрдө
көзөмөлдөөгө жана эгерде алар анын каалоосуна ылайык иштебесе, аларды накталай эмес төлөм
операцияларынан четтетүүгө мүмкүнчүлүк берет.
АКШ Эл аралык өнүгүү агенттигинин (USAID) жардамы менен 2012-жылы «Нактан да жакшы» альянсы негизделген.
Бул коркунучтуу күч факторун билдирет, ал эми азыр АКШнын аскердик үстөмдүгүнө дээрлик тете болушу ыктымал.
Нак акча колдонууну азайтуу менен АКШнын күчү автоматтык түрдө өсөт.
Эми биз бул каржылык стратегдердин ири төлөм кызмат көрсөтүүчүлөр же эл аралык банктык системалар аркылуу өз бийлигин
кеңейтүүгө багытталган ыкмасын дүйнөнүн ар кайсы бурчунан алынган бир нече мисалдар аркылуу карап чыгабыз:
Эл аралык төлөм кызматы көрсөтүүчү VISA накталай төлөмдөрдү алмаштыруу үчүн интенсивдүү чараларды киргизди.
500 000 АКШ долларына чейинки бюджет менен АКШдагы барлар, кафелер жана ресторандар накталай
акчаны кабыл алууну токтотсо, каржылык колдоо алышат.
Мындан тышкары, VISA Болгария өкмөтүн накталай акча чегин эки баскычта болжол менен 500 еврого
чейин төмөндөтүүгө таасир этүүгө аракет кылган.
АКШдан алынган көрсөткүчтөр бул жерде олуттуу экономикалык кызыкчылыктар коюлганын далилдейт.
2018-жылы кредиттик карталар менен гана төлөмдөр ал жакта 90 миллиард АКШ долларына жакын чыгымдарды жаратты.
Кардарлар негизинен төлөгөн жана накталай эмес төлөм кызмат көрсөтүүчүлөрдүн чөнтөгүнө агып кеткен акча.
Бирок бул накталай акчанын колдонулушунун азайышынын жалгыз кесепеттери эмес.
Грециядагы кескин өнүгүүлөр накталай акчаны жоюунун кесепеттери тууралуу түшүнүк берет.
Ал жерде жарандар жетиштүү накталай эмес төлөмдөрдү жасабаса, салыктык айып пулдарга тартылышат, ал эми ишканалар негизинен
VISA сыяктуу компаниялар менен келишим түзүүгө мажбур кылынат.
Үйдө сакталган накталай акча да бийлик органдарына билдирилиши керек жана анын келип чыгышы далилденбесе, конфискацияланат.
Ал эми бул жерде эки тармактын – төлөм кызмат көрсөтүүчүлөрдүн жана эл аралык банктык
системалардын – кызыкчылыктары бири-бирине шайкеш келет:
Төмөнкү бөлүм бул аймактар саат механизминин тиштүү дөңгөлөктөрү сыяктуу бири-бирине тыгыз туташып, жеке
менчикке чейинки каржылык ресурстарга көзөмөлдү колго алууга мүмкүндүк түзөрүн ачык көрсөтөт.
Экономиканы стимулдаштыруу максатында Европа Борбордук Банкы бир нече жылдан бери негизги пайыздык чендерди төмөндөтүп келет.
Салым эсептериндеги терс пайыздык чендер акырындык менен мүлктү тартып алууга барабар болгондуктан, инвесторлор
акчаларын алып салуу менен баанын төмөндөшүнөн коргонушу мүмкүн.
Бирок өзүнүн активдери боюнча бул өз алдынча чечим кабыл алуу ЕКБнын таасир этүү мүмкүнчүлүгүн чектейт.
Эл аралык валюталык фонддун терс пайыздык чен системасын ишке ашыруу боюнча иштеп чыккан изилдөө документинде эми
накталай акчага инвестицияланган активдерге колдонулган ошол эле пайыздык ченге барабар алмашуу акысын салууну сунуштайт.
Мисалы, эгер пайыздык чен -5% болсо, банкоматтан 100 евро алуу менен сизге 95 евро накталай акча берилет.
Натыйжада акчанын сактык каражатын сактоо жана төлөм каражаты катары жагымдуулугу кескин
төмөндөп, акчаны акырындап жоюуга жол ачат.
Проф. Ханс-Вернер Зинн, ifo институтунун мурдагы президенти жана экономикалык адис, мындайча пикир билдирет:
Эгерде Европа Борбордук Банкы евронун накталай акчасын жоюуну кааласа, Германия кайрадан ДМди киргизиши керек.
Накталай акча эркиндиктин маанилүү бөлүгү.
Акча тандоо эркиндигин билдирет.
Ошондуктан аны толугу менен жоготкон адам үчүн бул он эсе баалуу.
Фёдор М. Достоевский, орус жазуучусу.
Урматтуу көрүүчүлөр, Дорнбирндеги бул окуя боюнча кийинки репортаждарды HOCH2.TV сайтынан көрө аласыздар.
Бул программанын төмөнүндө шилтемелерди таба аласыз.
Биз бул мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, HOCH2.TVге алардын мыкты кызматташтыгы үчүн ыраазычылык билдиребиз.