I te 29 o Poutū-te-rangi 2025, i whakahaerehia e Kulturhaus Dornbirn te hui "Te Rangatiratanga me te Whakahaere
Motuhake – Te Tāngata Haepapa" me ngā whakaaturanga whakamīharo mō te mana ture, te rangatiratanga me te moni.
I whakaritea te hui e te Akademi mō te Whanaketanga Whaiaro i Dornbirn.
Kua hopukina, kua whakatikahia e HOCH2.TV ngā pūrongo katoa māu, e ngā kaititiro.
I tēnei rā, e whakaatu ana a Kla.TV i tētahi uiui ki a Hansjörg Stützle mō te whakawhēwheretanga o te moni ā-ringa.
Ināianei ka tae tātou ki a Mr Hansjörg Stützle me te kaupapa o te tiaki moni me te whakakore moni.
He mea hāngai anō ki te kaupapa, ahakoa he huringa iti.
E te rangatira Stützle, tērā pea he pātai tere māu tuatahi.
Nāhea koe i tino whai wāhi ai ki te take o te whakakore, o te pupuri rānei i te moni ā-ringa?
Āe, nōku rā, he wā roa kē i pahure, tata ki te rua tekau mā rima tau.
Tuatahi rawa atu, i te tirohanga arorau, nā te mea he hunga whakahē ki tētahi pūnaha utu koreutu.
Ā, ko te rāngai pūtea te nuinga.
I te tata ki te rua tekau mā rima tau ki muri, i mārama ki ahau ka ara ake tēnei kaupapa i tētahi wā.
Nā te moni ā-ringa e whakararuraru ana i tō rātou tauira pakihi i roto i te āhua o ngā oma pēke pea.
Ko te tikanga, kei raro tonu te rāngai pūtea i te pēhanga kia mau tonu ai te whakawhirinaki
a te iwi ki te pūnaha moni i tētahi taumata.
Mēnā ka heke iho tēnei i tētahi taumata, ka āwangawanga ngā tāngata whenua, ā, ka haere ki te pēke.
E hiahia ana ia ki te moni, e hiahia ana ia ki te kawe mai ki roto i tōna ake ao mana.
Ā, ka hanga ngā rārangi, ka rere ngā tāngata ki ngā pēke, ā, pēnei tonu, pēnei tonu.
Ā, nō reira, ka puta he raru nui.
I tino mārama noa ki ahau i taua wā kāore he tohu i te whakakore moni ā-ringa.
Engari i te wā o te raru pūtea o te tau 2007–2009, i puta he tino whakaaturanga o tēnei.
Kāore i tino kitea e te nuinga, arā, i ngā aukatinga moni tūturu.
Ā, kāore i tino kukume i te aro o te iwi, nā te mea i whakamāramaia mā tētahi kupu whakapaipai, arā, ngā here moni.
Ko te here moni he aukati moni kē i runga ake i tētahi taumata.
I Uropi – ko reira i tīmata ai – e 18 ngā whenua e aukati ana i te whakamahi moni ā-ringa i tua atu i tētahi taumata.
Hei tauira, ko Kariki te whenua me te here moni iti rawa, arā, €500 anake.
Ko te tikanga, mēnā ka haere koe ki Kariki ināianei, ā, e hiahia ana koe ki te utu i te pire hōtera 501 euro,
he hē tēnei i raro i te ture, ā, ka whiua koe e te ture mēnā ka utua mā te moni ā-ringa.
Kua whakamātau a Kariki i ngā wā e rua kia whakaitia te here moni ki te €200.
Engari kāore i taea tērā, nā te mea he moni ture tonu te pire e rima rau euro.
Ā, koirā anake te take kāore he here moni iti ake ā mātou.
Āe, ā, kāore ēnei whanaketanga e mōhiotia ana e te tokomaha o ngā tāngata i roto i ā rātou oranga o ia rā.
Nō reira, ka whakaae noa ētahi tāngata.
Ki taku whakaaro, i Tiamana, e tata ana ki te tekau mano euro.
Rānei ko taku mōhiohio tērā?
Kāo, kāore ināianei he here moni ā-ringa tuku iho i te wāhi hoko i Tiamana.
Ehara i te mea mō ngā tāpui anō, nō reira ko te herenga kia whakarato taunakitanga mō te horoi moni tāke me ērā atu?
Tika tonu, nō reira me pupuri rekoata e ngā kaihokohoko, engari mai i te tau 2027 ka whai mana te
here moni ā-ringa o te €10,000 puta noa i Uropi.
Koinei te kaupapa.
Ka taea e ngā whenua kua raro kē i taua taumata te pupuri i taua taumata.
Ka taea e koe te whakarite i te here moni ki raro iho i te £10,000 i ngā wā katoa.
Me pēhea koe e whakamārama ai i te mea kei te iti tonu te mōhiohio mō tēnei raru i tēnei takiwā?
Kei te pōuri pea ngā tāngata kāore anō kia mōhio ki te whānuitanga o te mōrearea ki ā rātou moni?
Kāore rawa.
Kua hoki mai au ināianei i tētahi haerenga roa, roa hoki mō ngā whaikōrero.
Mai i Hānuere, kua haere noa ahau hei tuku kōrero.
Ka kōrero au mō ngā haora e rua mō ngā pūnaha kei muri i te whakakore moni ā-ringa, ka mea te tokomaha:
I mōhio au he raru tēnei, engari kāore au i mōhio he tino taupatupatu.
Engari, ina whakarongo koe ki te Deutsche Bundesbank, ka kitea kua tino tika ngā mea katoa.
Ka whakamana mai rātou ki a mātou he nui te moni, ā, he haumaru tonu tōna noho tonu.
I te nuinga o te wā, ka whakaarohia noa e tētahi ngā mea e ai ki tā te taupori e hiahia ana.
Kua whakarite mātou he hopuoro iti māu.
I te raumati o tērā tau, e whakapono ana au i noho koe hei manuhiri ki
Südwestrundfunk, he kaiwhakapāho tūmatanui Tiamana nō ARD.
Koinei tonu te kaupapa.
Tērā pea ka titiro tere anō tātou.
Ae, kei konei i te taiwhanga te manuhiri tika hei whakautu i taua pātai.
Kei konei a Stefan Hardt.
Ko ia te upoko o te Wāhanga Moni Matua o te Bundesbank.
Tēnā koe i te ahiahi
E hia te roa ka tukuna mai e koe, e hia te roa ka tukuna mai e te Bundesbank he moni hou ki a mātou?
Mēnā e hiahia ana ngā tāngata whenua ki te whakamahi moni ā-ringa.
Ka pā tēnei ki ngā pire moni katoa, ki ngā moni iti katoa?
Āe, tērā noa.
Hei poto, e kī ana te nuinga o ngā tāngata whenua e hiahia ana kia whai kōwhiringa ki te utu moni ā-ringa.
Ko tērā te tata ki te 93 ōrau o te taupori e hiahia ana ki tērā.
Ā, ehara i te mea ka mahia tērā e rātou katoa.
Engari, e hiahia ana rātou kia whai kōwhiringa ki te utu moni ā-ringa.
Ā, kia hiahia tonu ngā tāngata ki te utu ki te moni ā-ringa, ka haere tonu mātou ki te whakarato i tērā.
Ka taea e ngā hunga hihiri ki te moni te hā mārie ināianei.
Kei te rongo au i te taumaha e wehe ana i ō pakihiwi, e Mr Stützle?
Kāo rawa, nā te mea kua tino mārama kua kīia: kia mau tonu te hiahia, ka ū tonu te Deutsche Bundesbank ki tēnei.
Ā, koirā te raru katoa.
Tērā pea me tautuhi hoki e koe he aha te tono.
Me pēhea te teitei o te tauine utu moni?
Nō reira, i te mutunga iho, kei a tātou hei tāngata whenua te whakatau – ka utu mā te kāri, mā te moni ā-ringa rānei?
Ko tērā tonu te mea e kī ana mātou i konei mō ngā utu kāri.
Kei te tautoko ahau i te whakakore i te moni ā-ringa, kei te tautoko rānei ahau i te pupuri i te moni ā-ringa.
Nō reira, he take tino hira tēnei me whai whakaaro ai tātou ki konei.
Ā, he pouri, kāore ā ngā tāngata whenua he moni ā-ringa i ā rātou ake ringa, nā te mea kua
neke te ōhanga ki te whakahē i te moni ā-ringa.
Nō reira, e tohu ana kua puta ētahi kaihokohoko i konei i Tiamana e kore e whakaae ki te moni ā-ringa.
Ā, e mōhio ana mātou, i runga i tēnei tūāpapa, kāore he tūmanako kia ora te moni ā-ringa i te wā roa.
Nā te ōhanga e whakatau mēnā ka whai kōwhiringa tātou, hei tāngata whenua, ki te utu mā te moni ā-ringa.
Āe, ki taku whakaaro kāore te kaihoko pēke i tino koa i tō kōrero whakamutunga, nē rā?
Ae, ehara tērā i te mea i whakaaro ai ia.
I ētahi wā ka rongo au kei te kawenga tonu te Deutsche Bundesbank ki te whakamarie tonu i te iwi, e whakamarie ana ki a rātou:
Kei te haumaru te moni.
Engari, i te mutunga iho, ka hono rātou ki te tono.
I pātai au: He aha tā te Deutsche Bundesbank e mārama ai ki te kupu 'demand' – ā, kāore ia i whakautu.
He pūnaha motuhake kei roto i te whakakore moni ā-ringa, ā, e hiahia ana ahau ki te whakamārama iti.
Kua whakarite hoki mātou i te hoahoa mō tēnei.
He tino take nui tēnei.
Ko te āhuatanga, āe mārika, kei te whakakore ngā hanganga i te moni ā-ringa.
Ā, ka ngana ahau ki te whakamārama i tētahi mea e rua haora te roa i te nuinga o te wā.
Ka whakamātau ahau i tērā i roto i ngā meneti e rima.
Kei te pau haere te wā, kei te pai.
Nō reira, i te taha mauī, ka kitea e mātou me whakatū he hanganga mō ngā utu kāore he moni.
He kaupapa nunui rawa tēnei i roa ngā tekau tau kia oti.
I Tiamana, iti rawa, ka taea te kī kua oti katoa.
Ā, ki konei i Ōtiria, tērā pea kāore anō i ngā whare maunga.
Engari, kei reira tonu ngā hanganga.
Kua whakatauhia tērā i te nuinga.
I te taha matau, ka kitea e tātou ka tū noa te hokohoko me te whakapakari oro mā te hokohoko.
Kua whakangao piriona ki te whakatairanga i ngā utu ā-ipurangi.
Ā, he tokomaha ngā tāngata ka uru ki tēnei pūnaha i te mutunga, kāore rātou i tino whakaaro ki a ia.
He mea pōuri anō hoki, i whakatinanahia tētahi kaupapa pānui hei whakatete i te moni ā-ringa.
He mea pouri, i kite mātou i tēnei i te wā o te mate urutā o te korona, i whakairihia ai ngā tohu ki ngā toa:
Nō ngā take hauora, tēnā kaua e utu mā te moni ā-ringa, me ērā atu.
Ā, i whakapono te tokomaha ki tērā, ā, ka uru rātou ki te pūnaha matihiko.
Nā, kei a tātou te kaupapa: te whakahē moni e te ōhanga.
He kaupapa tino whakawhē.
Kei te tino whakamanahia te moni ki roto i te ture i roto i ngā wāhanga ture e toru tino kaha:
Tūturu ana, kei roto i te Ture a te Bundesbank; kua whakamanahia ki roto i te Ture Whakahaere o te ECB, ā, kei roto
hoki i te Tiriti o te Uniana o Europi, kia whai mana hei moni ā-ture, ā, me whakaae ki a ia i ngā tauhokohoko.
I whakahohehia tēnei i te tau 2010 e tētahi tūtohu a te Komihana – me te whakapae i te mana motuhake o te kirimana
e āhei ai ngā kaihokohoko ki te whakahē i te moni ā-ringa.
Nō reira, e whakaaro ana rātou he mea nui ake te rangatiratanga o ngā kirimana i roto i ngā pakihi me te hokohoko.
Kua whakau hoki tēnei e te Deutsche Bundesbank.
I matapaki hoki mātou i tēnei i te uiui.
He tino pahū tēnei, he tino mōrearea, nā te mea mā tēnei whakamāramatanga ka noho hei mea pono ināianei ka
āhei ngā kaihokohoko ki te whakahē i te moni ā-ringa.
Ko te tikanga, kāore mātou, hei tāngata whenua, e mau ana i te moni ki ā mātou ringa – arā, te mana kōwhiri –
engari ko te ōhanga ināianei e whakatau ana mēnā ka whakaaetia kia utu mātou ki te moni, kia kore rānei.
He mea pono tērā.
Kātahi ka whai āhuatanga anō tā mātou, arā ko te whakaurunga o te e-euro.
E tūmanakohia ana ka tomo te e-euro ki tōna wāhanga tuatoru i te marama o Oketopa i tēnei tau.
He ture e whakaarohia ana mō te e-euro, arā, he tuhinga ture.
E tūmanakohia ana ka whakatau te Pāremata o te Uniana o Europi i tēnei i te marama o Oketopa.
Ā, tērā pea i roto i ngā tau e whai ake nei, kotahi, e rua, e toru rānei, ka whai tātou i tētahi kaiwhakataetae tūturu
ki te moni ā-ringa i te wā hoko, arā, i roto i te hokohoko.
Ā, nā tērā ka puta ngā mea katoa, āe mārika.
Ko ēnei toru poraka e akiaki ana i ngā tāngata kia kuhu haere ki roto i tēnei pūnaha, ā,
kia whakangungua rātou ki te utu ā-ipurangi.
Ānei rā – ā, koinei te mea tino hira.
– arā, ko te "tauwehenga utu moni" he kupu tino hira.
I mea hoki te Deutsche Bundesbank i tētahi uiui i konei, kei te hono rātou ki te tono.
E ai ki tāku i kī ai, i pātai atu au ki te Deutsche Bundesbank he aha te tikanga o te kupu 'demand'.
E ai ki āku tātaitanga, he tekau mā rima ōrau.
Ka taea te whakawhiti kōrero kei waenga i te tekau me te tekau mā rima ōrau.
Ka tīmata te hanganga moni ki te tino utu nui rawa atu.
Ka whai mana te mea e kīia nei ko te 'mātāpono o te ōritetanga':
He tino utu rawa te hanganga ki te āhua e utu tonu ana ngā tāngata mā te moni ā-ringa – ā, ka pakaru.
Kei a mātou ināianei he āhuatanga e heke ana te reiti utu moni ā-ringa i Tiamana e 4 ōrau ia tau, arā, 3.8
ōrau katoa – engari kei te porotaka ahau ki te 4 ōrau.
Ka whakaurua te e-euro, ka piki haere tēnei i runga i te tauine pikinga nui, ā, ka tere tonu tātou ki te āhua rite ki ērā atu
whenua, pērā i a Huitene me ētahi atu, ā, ka noho pea he 10, he 15 ōrau noa iho o ngā utu
moni ā-ringa i roto i ngā whakawhitinga katoa.
Ā muri ake, he mea pouri, ka kore e whakamahia te moni ā-ringa mō ngā take kua whakarāpopototia e au
i konei, ā, he mea noa ka roa ki ahau e rua haora.
Ko tāku e hiahia ana kia mōhio, he pēhea te pānga o te ahunga whānui ki ngā moni matihiko ki ngā whanonga utu moni ā-ringa?
Kei te piki haere ngā kaiwhakarato e whakamahi ana i te moni matihiko – nō reira, tērā pea kei te
tīmatanga tonu tēnei, otirā i roto i te hokohoko ā-ipurangi.
Engari i ngā whakawhitinga moni ā-ringa, i roto i te hokohoko iti, kei te taea kē i ētahi wā i Tiamana te
utu tūturu mō tētahi mea mā te Bitcoin, hei tauira?
Ka haere koe ki te tiki pīza, utua mā te moni matihiko.
Ka taea e tēnei te whakatupu i tētahi tūraru anō ki te moni ā-ringa, i tua atu i ngā
tikanga utu matihiko i tukuna e ngā pēke ā-motu?
I te nuinga o te wā, he iti ake.
Nō reira, ina tae mai ki ngā tikanga utu, me wehewehe koe i ngā kōwhiringa.
E pā ana ki te haumi moni:
Nā reira, i te wā e tino rereke ana ngā utu, ehara i te mea tino pai mō ngā utu.
Kāore ngā tāngata e hiahia ki te whakamahi i tētahi mea hei utu ina e tino matapaetia ana.
Nō reira, he mea haumi moni rānei, he tikanga utu rānei.
He huarahi utu pai kāore he rereketanga, arā, kāore he huringa uara, me ērā atu.
Nō reira, i te tirohanga o nāianei – ka kite tātou me pēhea te whanaketanga o ngā moni
matihiko – kāore au e kite ana he mōrearea i reira.
Ko te e-euro he tino mōrearea ake.
Ka whakawhiwhia te e-euro ki te mana hei moni ā-ture, me ērā atu.
Kāore au e hiahia ki te whakamārama i ngā mea katoa ināianei, he tino, tino matatini.
He kaupapa tino whakamīharo. He mea ka tino whai pānga ki te tokomaha o ngā mātakitaki:
He aha ai e mahi ana te tangata i tērā?
He aha i tino whakaitia ai te moni ā-ringa?
He pātai noa iho mō te māmā?
Rānei, kei te kite mārama koe i tēnei hei wāhanga o tētahi mahere e whāia ana kia whakawhirinaki ngā tāngata
ki a rātou, kia whakakore hoki i ā rātou mana, hei tauira mā te whakahaere ā-pāpori?
Ka tae atu ki tētahi wā, ka māmā ake te whakahaere i te uru ki ngā tikanga utu hiko i te moni ā-ringa?
Koia te take e kī ana te tangata, 'Ko te moni tūturu he rangatiratanga kua whakaputaina,' ā, ko te
moni hiko, kāore e kore, ka herea kia kore ai e taea te uru mai i waho, kia pērā ai te kī.
Koinei te take kei muri i tēnei?
He maha ngā take, āe rānei.
Me whai koe i te āhuatanga "Cui Bono", arā, ko wai e whai painga ana i reira?
Ā, nō reira, ka tae koe ki ētahi whakautu.
Kāore au e tino hōhonu ana ki tēnei kaupapa, nā te mea ka whakararuraru i te kaupapa matua.
Ko tāku e kōrero nei he mea mō ngā pūnaha me ngā hanganga kei muri i te whakakore moni ā-ringa, kei muri i te huringa.
He tino matatini ake i tērā: ka waihanga koe i tētahi taiao mō te moni ā-ringa, kāore e taea e te moni ā-ringa te ora i roto.
Ko te tikanga o tēnei, kei te whakaeke ināianei te moni ā-ringa.
I tētahi taha, tērā pea ka whakakahorehia e te ōhanga.
Engari, ki taku whakaaro, ko te mea tino whakamīharo ake, ko te kaha haere o te
kāwanatanga ki te whakauru mā te whakahē i te moni.
Kei te tohu atu au ki Tiamana nā te mea he mōhio ake āku mōna.
Hei tauira, kāore ngā puna kaukau e whakaae ana ki te moni ā-ringa, ā, kāore hoki ngā puna kaukau
tuatahi o waho e whakaae ana ki te moni ā-ringa.
Kāore ngā papa waka me ngā wāhi whakatū waka e whakaae ana ki te moni ā-ringa, ā, kāore hoki ngā
tari tūmatanui e whakaae ana ki te moni ā-ringa.
Hei tauira, i Düsseldorf, kua kore e whakaaetia te utu moni ki ngā tari kiritaki katoa – kotahi anake kei te teihana tereina.
He tino mōrearea ake tērā, nā te mea kāore rawa e taea e koe te karo.
Ko te tikanga, kei te kaha ake te pana i ngā tāngata ki roto i tēnei pūnaha, ā, he tino tino mōrearea.
Ko te tikanga, i te mutunga iho, me herea anō te kāwanatanga kia whakaae ki te moni ā-ringa.
Kei te pātai hoki au i tēnei pātai mō te kaupapa o te hui 'Ngā Tāngata Whenua Haepapa'.
Nō te mea kotahi te mea e mārama ana: mēnā kāore koe e utu ana mā te moni ā-ringa, ahakoa pēhea koe
e utu ā-ipurangi, kāore rawa e noho he utu huna.
Āe, tino.
Koia te take.
He utu tūturu tonu te moni.
Ka taea e au te haere ki hea noa, ka taea e au te utu mō ngā mea katoa. Kāore he tangata e pātai mai ko wai ahau.
Ka tango rātou i taku moni, ā, kāore rātou e aro ki ahau.
Ina utu ahau mā te kāri, ka tukuna tata katoa taku pukapuka pūtea me taku hītori pūtea katoa, hei kī.
Mai i taku tūnga ināianei, tae noa ki ngā mea e tupu ana i taku pūkete, me ngā mahi e mahia ana e au.
Koia rā te take i pātai ai au mēnā kāore i tino mārama te whāinga matua: kia whakatūria tētahi momo kāwanatanga katoa i
konei, mā reira ka taea e te kāwanatanga te whai i ngā tāngata i ngā wā katoa, i ngā wāhi katoa, ā, ka whakakitea rātou.
Āe, e hiahia ana ahau kia wātea tonu tēnei mō tēnei wā.
Engari kotahi te mea ka taea e au te kī mō te tino: me whai pūnaha utu koreutu e kore e taea te
aroturuki, he mea tino hira mō tētahi hapori noa.
Ā, ka taea, arā, te aroturuki ngā mea katoa e hāngai ana ki te matihiko i te māmā noa. Inā hoki, ka
tīmata te hapori ki te mataku, ki te ngoikore hoki.
Nō reira, mēnā ka utua anake tēnei hui mā te huarahi ā-ipurangi i tēnei rā, ka tuhia hei tohu kei konei koe i tēnei rā.
I te ariā, tērā pea kua riro koe ināianei hei 'persona non grata', hei tohu rānei.
Ki taku whakaaro kei te pērā tātou katoa.
Kāo, he waimarie kāore au i tērā ināianei. Me tino pono ahau mō tērā.
Nō reira, kāore au i whiwhi i ngā whakaeke ahakoa kotahi tae noa ki Hānuere, nā te mea i whawhai
kōrero au mō ngā mea katoa i runga i ngā kōrero pono.
Engari mai i taku haerenga whaikōrero whakamutunga, kua tīmata, ā, kāore i runga i ngā kōrero pono,
engari kei te tāpirihia ētahi mea ki te pūrākau.
Ā, he tino, tino mōrearea, ā, e whakama ana ki ahau.
Tūturu.
Ā, koia te take he mea nui kia whakaatu koe i ngā mea katoa i runga i te āhua pono pērā.
Ka waiho hoki tēnei i a koe kia kore e taea te whakaeke, ā, kāore he tangata e taea te whakahē i tēnei.
He mea katoa tēnei i runga i ngā kōrero pono, ā, koia te take he koha tino hira tēnei ki tēnei wero kōrero.
Nō reira, tēnā koe anō, ngā mihi nui rawa atu nōku.
Ngā mihi.
Kua whakarerekē mātou i te raupapa kia hāngai ki ngā kaupapa, nō reira ināianei ka tono atu
au ki a Mr Stützle kia hono mai anō ki ahau.
Āe, kei te mārama tonu ki ahau ngā kōrero i kōrero ai koe i mua mō te moni.
Koinei te wā e tino poto ana te wā wehenga i waenga i ngā akoranga e rua.
Koia te take he māmā ake te whakawhitinga ki te wāhanga rongoā i konei, nā te mea ka taea e
mātou te haere tonu me te kore he aukatinga.
Nō reira, ko te raru, pēnei i tā mātou i whakamārama ai i mua, kei te piki haere te pēhanga ki te moni.
Āianei te pātai tino hira: he aha tā tātou e taea ai takitahi, he aha tā ia o tātou e taea ai kia
kore ai e ngaro, kia kore ai e mahue i muri ngā moni?
Āe, he pātai poto, he whakautu roa: he tino uaua.
Kei a mātou tūturu he āhuatanga e rua: tuatahi, ka taea e te ōhanga te whakahē i te moni;
tuarua, ka whakahē te kāwanatanga i te moni.
Mo tērā, ko te moni anake i tukuna noa e te kāwanatanga, ko te moni ā-ringa!
Ā, e whakahē ana te kāwanatanga i āna ake moni. He tino pōrangi kē tērā.
I ngā tau kua pahure nei, kua roa ahau e pōuri ana, nā te mea kei te heke kore utu te moni.
E ai ki ngā tatauranga a te Deutsche Bundesbank, kāore te moni ā-ringa e ū ana ki tōna uara.
I whakaputaina ngā tatauranga hou rawa i te tau 2023. Ki te reiti utu moni ā-ringa i Tiamana, e
51 ōrau o ngā hua ka utua tonu mā te moni ā-ringa.
Ka whakaitia ia e whā ōrau ia tau.
Ko te tikanga, ināianei, i te tau 2025, kei te 43 ōrau mātou.
Mēnā ka tāpirihia te kaiwhakataetae tūturu o te e-euro ki tēnei, ā, ā te tau 2030 ka tere rawa pea te
hekenga o ngā utu moni ki te 15 ōrau, ki raro rānei.
Ā, koirā te raru katoa.
I tino riri ahau nā te mea kāore rawa he hiahia tōrangapū kia tiakina te moni mā te ture.
Me tino tiakina a te moni ā-ture!
Ā, ko tētahi o ngā ārai ture, ko te mea ka whai anō tātou i te mana motuhake ki te kōwhiri ki te utu mā te moni ā-ringa.
Ka hoki mutunga mai ki ngā ringa o ngā tāngata whenua.
Hei whakatutuki i tēnei, me whai tātou i tētahi kaupapa here whakaae ā-ture i roto i ngā
hokohoko, ā, i waenga hoki i ngā tari kāwanatanga.
Mai i tēnei wā – ā, i tēnei rā e kōrero ana mātou mō ngā tāngata whenua e haepapa ana –
ka whai wā anō ngā tāngata whenua ki te pōti.
Nō reira, me whai anō tātou i te herekore o te kōwhiri, ā, ki taku whakaaro he mea nui tēnei.
Kāore tonu he hiahia tōrangapū i tēnei rā.
Engari kua puta he whai wā motuhake kia whakauruhia te moni ki roto i te ture.
Ehara i te mea nā te mea e hiahiatia ana i roto i ngā take tōrangapū, engari nā te mea kei te hiahia rātou i tētahi atu mea.
E hiahia ana rātou ki te e-euro.
me
Kei te haere tonu rātou ki mua – koia te āhua i tēnei wā.
Koia te take i tukuna ai tētahi ture whakahaere kua tūtohutia mō te e-euro, ā, e hiahia
ana rātou kia riro te e-euro hei moni ā-ture.
Ko te tikanga, i herea rātou kia tuku tētahi ture whakahaere mō te moni ā-ringa i taua rā anō. He mea nā te
mea ko te moni ā-ringa anake te moni ā-ture i tēnei wā.
Nō reira, arā, ahakoa te whakahē, mā te whakauru tuatahi o te e-euro e tiaki, e
whakamana hoki i te moni ā-ringa, hei kī noa iho?
Kāo, kāore rawa.
Nō te nuinga o te wā, he pai. Ka kitea e tātou i konei ināianei.
E ai ki te ture whakarite tuhi, ka whakaaetia te e-euro hei moni ā-ture i ngā toa – ahakoa e ai ki te tuhi o te whakaaetanga.
Āe, engari nā te mea i kī koe i whakamanatia rātou kia whakauru hoki i tērā atu mea ki roto i te ture.
Nō reira, e rua kua whakaritea i roto i te ture, nē rā?
Kāo, e rua ngā ture whakahaere kua tūtohutia.
E rua ngā ture e tūmanakotia ana – kotahi mō te e-euro, kotahi mō te moni ā-ringa.
He tino take nui tēnā.
He mea whakamīharo kia mōhio kāore te ture e tūtohutia mō te moni ā-ringa e whakamanatia ana kia
whakaae ki te moni ā-ringa i roto i ngā tauhokohoko.
He iti rawa, ko tērā tāna e kī ana.
He tino pōrangi tērā i a ia anō.
Ko te tikanga, ā muri ake nei ka whai mātou i ngā moni ā-ture e rua – ko te e-euro me tētahi atu
kāore i te tino whai mana, arā ko te moni ā-ringa.
Ā, pērā i ngā wā katoa i te whakakore moni, ka puta noa ngā mea katoa.
Kei te kī te Komihana o Europi i ngā rōia, ngā ōhanga, me ngā kaiwhakahaere pakihi.
Ā, i puta he hē i a rātou, arā: moni ā-ringa – kāore he here kia whakaae ki a ia i ngā toa.
Āe, he tino whakamīharo tērā, ki taku whakaaro.
Engari ināianei kei a tātou he whai wāhi, arā, kia mahi.
Ka katia anō te kuaha i ngā marama e heke mai nei.
Ka taurite hoki taua moni ki te e-euro, ā, ka herea kia whakaae ngā kaihokohoko ki a ia.
He tino mea nui tēnei, he tino mea nui tēnei.
Me pēhi kaha tātou ināianei ki ngā kaiwhakatau kia mārama ai he hiahia hoki tēnei a te iwi.
Nō reira, i whakatūria e au he petihana mō tēnei kaupapa.
He petihana tēnei kei www.bargelderhalt.eu, ā, kei a mātou ināianei ngā hainatanga e 126,000.
Ko te raru, ehara i te mea e ranea ana.
Me whakarite kia whakaata ia i te taupori.
Nō reira, ka pātai noa au – ā, he karanga āwhina hoki tēnei mō tēnei rā – kia hainatia e koutou te
petihana, kia tukuna atu ki ētahi atu, me ērā atu.
I te whakarewatanga o te petihana, i tukuna e mātou he tuhinga pāpāho ki ngā niupepa e 350.
Ā, i whiwhi mātou i ngā whakautu e toru anake.
Ā, ko te whakautu: Tēnā, kaua e tuhi mai anō ki a mātou ā muri ake nei.
Ko tērā, arā, he tohu kei tino kino ngā āhuatanga.
Heoi anō, kua whiwhi mātou i ngā pōti 126,000 tae noa ki tēnei wā.
Engari me whiwhi mātou i te iti rawa o te 300,000.
Arā, me eke tūturu tātou ki te tohu miriona kia taea e au te pēhanga ki ngā tari kāwanatanga e hāngai ana.
I te ariā, ka taea e ia tangata te hainatanga i tēnei petihana, ahakoa ehara rānei i te tangata nō Ōtiria – ka
taea hoki e ngā tāngata nō Huitene te hainatanga i te ariā.
Me pōti tautoko noa tātou i tēnei petihana.
Ānei te tono kia whakaaetia te moni ā-ringa hei moni ture i ngā toa, ā, otirā, e ngā tari kāwanatanga.
Ko tērā te tono me te rongoā.
Ko te raru, ka whakatauhia i tēnei tau!
Ko te tikanga he tino, tino iti rawa tā tātou wā.
Ka ara ake tēnei pātai: ki te aha te taumata e tūturu ai te Whare Pāremata o Europi hei huihuinga o ngā mema
haepapa e whakatau mā rātou anō he aha tā rātou tino whakaaro me ngā mea e hiahia ana rātou?
He maha hoki kāore e whai i ngā pūkenga hangarau e hiahiatia ana.
E mōhio ana mātou, i ētahi wā, ka whakamanahia noa ngā whakataunga a ngā rōpū pāremata.
Ā, kei te whakawhanakehia tēnei i muri i ngā tatau kati o te Pāremata o Europi, he nui
ake i ngā pāremata ā-motu, kia pērā ai te kī.
Ko te tikanga me tino nui te pēhanga i konei. I runga ake i ngā mea katoa, me tino nui te pēhanga a te iwi.
Nō reira ināianei, kia whakarato i tētahi tau, te rahinga. He aha tāu e kī ana ko te tokomaha o ngā kaitono e hiahiatia
ana kia tutuki ai tētahi pakarutanga tūturu – kia arahi tūturu ai ki tētahi nekehanga tino hira i te Pāremata?
Kotahi te Pāremata.
Kei te matapakihia ināianei te ture kua tūtohutia e te Komiti Ōhanga o te Pāremata o Europi, ā,
ka taea tonu ngā whakarerekētanga i tēnei wāhanga.
Ko te tikanga o tēnei, ko te mahi tuatahi kia whakapiki i te pēhanga ki te Komiti ECON.
Ka mahia e au he maha ngā mea kia tutuki ai tēnei.
Tērā pea hei mōhio māu: nā te pētihana moni i āwhina ai, kua whakawhanake mātou i
tētahi hapori e 65,000 ngā mema katoa ināianei.
Ko te tikanga o tēnei, kei te ngana mātou ki te whakatū i tētahi rōpū pēhanga mō te moni kia
taea ai e mātou te whakahaere i ngā mahi ngātahi.
Ā, ka mahia e mātou ētahi mahi whai wāhanga.
Kei te ngana mātou i tēnei wā ki te whakatata i te Komiti Ōhanga ki te hiahia o te iwi mā te whakarite kaupapa tuhi reta whānui.
I whai wāhi atu ngā tāngata 1,300 ki te kaupapa tuhi reta whakamutunga. Ā, kāore e
kore, kei te tukuna ngā reta e hāngai ana.
Ko te tikanga me whakapūmautia e mātou tuatahi te pēhanga ki te Komiti ECON.
Heoi anō, me waihanga he mōhiotanga hou mō tēnei take i waenga i te iwi whānui me ngā kaipōti hoki.
Nō reira, he tino, tino mea nui.
Me whakauru te moni ki roto i te ture – arā, me whakaae ki te moni i ngā toa me ngā tari kāwanatanga.
Kei te pātai noa iho au, nōku i kī, ehara i te nui rawa te 146,000 mēnā ka mea koe kei Uropi katoa.
Ko tērā e tohu ana me nui ake rawa atu.
Nō reira, ko te pātai: he aha tāu e kī ai, he aha te whāinga i konei kia tino whiwhi tohu?
Āe, ki taku whakaaro me eke tātou ki te tohu miriona.
Kei te tino tohu atu au ki Tiamana i tēnei wā.
Ehara i te mea e kitea ana i tēnei wā.
Ā, i te kotahi miriona, ka tīmata tātou ki te rongo i te pēhanga.
Ehara tēnei i te moemoeā noa; me mahi tātou i tētahi mea.
Kua haere au i tētahi haerenga whakaako, ā, kua ngana au ki te whakatū hononga tata ake ki ngā kaiwhakapiki.
Ko te tikanga, mai i tēnei rā, ka mutu taku haerenga whakaako.
I roto i ngā marama e rua e heke mai nei, ka arotahi nui ahau ki ngā hongere YouTube e tono ana kia uiuitia ahau,
kia whakapiki ai i te mōhiohio mō tēnei petihana – kia tae tūturu ai tātou ki te tohu kotahi miriona.
Kei te tono āwhina tūturu ahau: mēnā he hononga āu ki ngā kaiwhakaputa pāpāho, ki ngā niupepa, me ērā atu, tēnā whakapā
mai kia taea e au te tuku i tēnei petihana – kia kitea ai.
Ka taea e ia te tae wawe ki te tohu miriona.
Me āwhina mai koutou katoa ki tēnei.
Ko tērā anō tētahi o ngā take matua e tū nei au i konei i tēnei rā.
Ngā mihi nui mō tērā.
Ā, i whakahua poto e koe i mua ake nei i roto i te whakamārama o te raru.
– Āe rā, ko te pātai: kāri i tētahi taha, moni i tētahi atu?
I te ariā, he momo whakataunga pōti.
Ko te tikanga, i te ariā, ka taea hoki e koe te mahi i a koe anō mā te utu i te nuinga rawa o te moni ā-ringa, nē rā?
Nō reira, ko te taitara o tēnei rā ko "Te Tāngata Whenua Haepapa".
Ko te tikanga o tēnei, kia whai haepapa ngā tāngata whenua, me tuatahi kia whai wātea ki te kōwhiri,
kia mōhio hoki ki ngā pānga e puta ana i ā tātou mahi.
E mōhio ana mātou kei te hono a ngā pēke matua i te anamata o te moni ki te hiahia.
Mai i tēnei tirohanga, he tino pono kei a tātou ināianei he pōtitanga tūturu mō te moni –
nā te mea he pepa pōti hei pupuri i te moni.
Ā, pērā te āhua o te pepa pōti, hei tauira.
Ko te tikanga, kāore mātou e pōti ia whā tau, pērā i ngā pōtitanga ā-motu, me ērā atu, engari:
Ka whiriwhiri mātou i te moni ā-ringa ia rā mō ia hoko e mahia ana e mātou!
Ko te tikanga, he pātai tēnei mō ngā tāngata whenua haepapa e mōhio ana me pupuri kia teitei rawa te hiahia mō te moni.
Ko tērā te mea tino hira, arā, ko te mōhio ki tēnei kōrero.
Nō reira, ko te tikanga, i te wā ka haere anō tātou ki te hoko, ka tuku tātou i tā tātou pepa pōti hei pupuri moni –
engari kei reira anō tētahi pepa pōti hei whakakore i te moni.
Ā, kei a koe anō te kōwhiringa ki te kī: 'Āe, ka utu au mā te kāri, mā te waea pūkoro rānei.'
Ā, mā te kī pēnei, kāore koe e kī ana i tētahi mea kē atu, engari: e tautoko ana ahau kia whakakore i te moni ā-ringa.
Koia te pūtake o tērā.
Ko te take e tū nei au i konei i mua i a koe, he mea noa iho kia whakamārama atu ki te iwi he aha ngā hua o ā rātou mahi.
Āe, ā, e hiahia ana ahau kia kite i ngā tāngata whenua haepapa e whakaaroaro ana ki tēnei:
Ko tāku e whakaputa ana mā tēnei pepa pōti, me tāku e whakaputa ana mā tēnei pepa pōti.
Ko tērā anake te take – e hiahia ana ahau ki ngā tāngata whenua e āhei ana ki te whakatau i ā rātou ake whakataunga.
Ā, he mea nui kia tino, tino mōhio ngā tāngata haepapa ki tēnei kaupapa.
kotahi, rua, e toru, e whā, e rima, e ono, e whitu, e waru, e iwa, tekau mā tahi, tekau mā rua,
tekau mā toru, tekau mā whā, tekau mā rima, tek
Kei te pātai ināianei mō te roa ka whakahaerehia te petihana.
Ka rere tonu tēnei kia tae rā anō ki te pōti a te Pāremata o Europi mō tēnei.
Ka mea ahau ka rere tonu tēnei tae noa ki te Oketopa 2025, ko te wā whakamutunga rawa.
Me kite mēnā ka tae mai i mua i tērā.
Engari, i te nuinga o te wā, kāore e puta i te tau 2025, nā te mea ko tērā te wā ka tomo ai te
e-euro ki tōna tuatoru wāhanga whakawhanaketanga.
Āe, ngā mihi nui mō tō aromatawai.
Ā, koia te take he tino hira ngā hui pēnei i tēnei i whakaritea e Erwin Rigo, kia taea ai e tātou te
whakaoho i te mōhiotanga o te iwi whānui ki ēnei take.
Nō te mea he tokomaha ngā tāngata e pērā ana, ā, he tino nui rawa atu te tokomaha i konei i roto i tēnei rūma, engari
kāore te nuinga o te iwi whānui e pērā ana. Āe, he pouri.
Āe, ā, e hiahia ana ahau ki te tāpiri i tētahi mea ki tērā.
Ka taea e koe te hainatanga māu anō i www.bargelderhalt.eu.
Ā, mēnā ka tohu koe i taua pouaka, ka noho aunoa koe hei wāhanga o te hapori.
E kī ana mēnā e hiahia ana koe kia whakamōhiotia mō ngā ahunga whakamua ā muri ake o te petihana.
ā, kātahi ka noho koe hei wāhanga o te hapori.
He tino hira te hapori.
Nō te mea ahakoa ka angitu mātou ki te petihana, ka aukati noa iho i te hinganga koreutu o te moni.
Engari, ka anga whakamua ake ngā tikanga hokohoko a te rāngai pūtea.
Ko te tikanga me whakarite tātou i a tātou anō; me waihanga tātou i tētahi rōpū pēhanga mō te moni, mō tō tātou rangatiratanga.
He tino pai ngā kupu whakakapi me te whakarāpopototanga.
Kia waimarie ki a koe, ā, kia kaha tonu ki tō mahi pai mō tēnei take.
Ngā mihi.
Hei whakautu i ngā pātai i mahue kāore i whakautua i te uiui: He aha koe e mahi ai?
He aha i tino whakaitia ai te moni ā-ringa?
- kei te tatari tonu kia whakautua, ka whakakapi mātou i te koha whakamīharo a Mr Stützle mā te whakaatu i te hōtaka a Kla.TV
Te whakakore pūtea mā te whai mana koretake
Ko te kāwanatanga o Amerika tētahi o ngā kaha kaha e kawenga ana mō te whakakore tere haere o te moni ā-ringa puta noa i te ao.
Nā te āwhina a te Tari Whanaketanga ā-Ao o Amerika (USAID), i whakatūria te Kotahitanga Pai ake i te Moni Tūturu i te tau 2012.
Mai i taua wā, kua whakamahia tēnei hei whakatairanga nui i te whakakore moni ā-ringa puta noa i te ao.
Ko te take i whakapau kaha ai a Amerika, nā te mea ko ngā whakawhitinga utu kāore e whakamahi moni puta
noa i te ao e rangatira ana ngā kamupene o Amerika.
Ka āhei tēnei, ahakoa kāore i te tika, i te kāwanatanga o Amerika ki te aroturuki i ngā whakawhitinga pūtea o ngā whenua takitahi,
o ngā pēke, o ngā kamupene, tae noa atu ki ngā tāngata takitahi, ā, ki te aukati i a rātou i ngā whakawhitinga utu
kāore he moni mēnā kāore rātou e mahi i runga i āna hiahia.
E tohu ana tēnei i tētahi āhuatanga mana nui, ā, ināianei ka tata pea kia rite ki te rangatiratanga hōia o Amerika.
Mā te whakaiti i te whakamahinga moni ā-ringa, ka piki aunoa te mana o Amerika.
Ka tirohia ināianei e mātou te huarahi i whai ai ēnei rautaki pūtea ki te whakawhānui i tō rātou mana mā ngā
kaiwhakarato ratonga utu nui, mā ngā pūnaha pēke ā-ao rānei, mā ētahi tauira i puta mai i ngā pito katoa o te ao:
Kua whakaurua e te kaiwhakarato ratonga utu ā-ao a VISA ngā tikanga kaha hei whakakapi i ngā utu moni.
Mā te tahua tae noa ki te US$500,000, ka whiwhi pūtea ngā pa inu, ngā wharekai kawhe me ngā wharekai i
Amerika mēnā ka mutu rātou te whakaae ki te moni ā-ringa.
Hei tāpiri atu, i ngana a VISA ki te awe i te kāwanatanga o Bulgaria kia whakaitia te here moni
ki te tata ki te €500 i roto i ngā hipanga e rua.
E whakaatu ana ngā tatauranga nō Amerika e tūpono ana ngā painga ōhanga tūturu i konei.
I te tau 2018, nā ngā utu mā ngā kāri nama anake i whakaputa i ngā utu e 90 piriona tāra o Amerika i reira.
Te moni i utua nuitia e ngā kiritaki, ā, i rere ki ngā putea o ngā kaiwhakarato ratonga utu kāore he moni.
Engari ehara ēnei i ngā hua anake o te pikinga haere o te whakawhiti moni ā-tinana.
Ko ngā whanaketanga tino kaha i Kariki e whakaatu ana i ngā hua o te whakakore moni ā-ringa.
I reira, ka pā ki ngā tāngata whenua ngā whiu tāke mēnā kāore rātou e whakahaere i ngā utu kāore he moni
ā-ringa e tika ana, ā, ka herea ngā pakihi kia uru ki ngā kirimana ki ngā kamupene pērā i a VISA.
Me pūrongo hoki ki ngā mana whakahaere te moni kei te kāinga, ā, ka tangohia mēnā kāore e taea te whakaatu i tōna takenga mai.
Ānei te wāhi e hono tahi ana ngā hiahia o ngā rāngai e rua – ngā kaiwhakarato ratonga utu me ngā pūnaha pēke ā-ao:
E whakaatu ana te wāhanga e whai ake nei, ka hono tahi ēnei wāhi pērā i ngā niho o te miihini karaka, kia riro ai te mana
whakahaere i ngā rauemi pūtea, tae noa ki ngā rawa tūmataiti.
Hei whakaoho i te ōhanga, kua mahi te ECB mō ngā tau ki te whakaheke i ngā reiti huanga matua.
Nā te mea he rite te whakaheke haumi ā-pūtea ki te tango rawa ā-pōturi, ka taea e ngā kaiwhakapūtea te tiaki i a
rātou anō i te ngaronga uara mā te tango i ā rātou moni.
Heoi, mā tēnei mana motuhake ki ngā rawa ake, ka herea te whānuitanga o te pānga a te ECB.
He pepa mahi nā te IMF mō te whakatinanatanga o te pūnaha reiti huamoni kino, e tūtohu ana ināianei kia utua he utu
whakawhitinga moni ki ngā moni ā-ringa, e ōrite ana ki taua reiti huamoni e pā ana ki ngā rawa kua whakangao.
Ki te reiti huanga kino, hei tauira −5%, ka whiwhi koe i te €95 moni ā-ringa ina tango koe i te €100 mai i te ATM.
Ko te hua ka heke nui te ātaahua o te moni hei taputapu penapena me te tikanga utu, ā, ka
whakatūwhera i te huarahi mō te whakakore mutunga o te moni.
Porofesa Hans-Werner Sinn, te perehitini o mua o te Whare Rangahau ifo me te tohunga ōhanga, e kōrero ana:
Mēnā e hiahia ana te ECB ki te whakakore i te moni euro ā-ringa, me whakahoki e Tiamana te DM.
He wāhanga nui o te rangatiratanga te moni.
Ko te moni te tikanga o te rangatiratanga ki te whiriwhiri.
Nō reira, he tekau ngā wā atu te whai tikanga ki te tangata kua tino kore e whai ana.
Fyodor M. Dostoevsky, kaituhi Rūhia.
E ngā kaimātakitaki, kua wātea kē ngā pūrongo āpiti mō tēnei kaupapa i Dornbirn hei mātakitaki i runga i HOCH2.TV.
Ka kitea e koe ngā hononga i raro i tēnei hōtaka.
E hiahia ana mātou ki te whakamahi i tēnei whai wāhi hei mihi ki a HOCH2.TV mō tō rātou mahi ngātahi whakamīharo.