Geniş gerimli netijelerinden aladalanýan MWGFD, Dünýä saglyk guramasynyň pandemiýa şertnamasy üçin
berlen tassyklamanyň derrew ýatyrylmagyny talap edýär.
2025-nji ýylyň 5-nji iýunyndaky açyk hatda, Saglyk üçin Lukmançylyk Hünärmenleri we Ylym Adamlary Assosiasiýasy, Azatlyk
we Demokratiýa (MWGFD e.V.) 2025-nji ýylyň 5-nji iýunynda Germaniýanyň Bundestagynyň we döwlet parlamentleriniň ähli
agzalaryna açyk hat ýüzlenip, Dünýä Saglyk Guramasynyň Pandemiýa Ylalaşygy (PA) we täzeden üýtgedilen Halkara
Saglyk Kadalary (IHR) bilen baglanyşykly agyr syýasy we hukuk meselelerine üns çekmegi maksat edinýär.
Olaryň tankydy şertnamalaryň taslamasyny taýýarlamakdaky aç-açanlygyň ýetmezçiligi, kanunsyz ses beriş, parlament
gözegçiliginiň ýokdugy we milli garaşsyzlyga, federal gurluşlara hem-de demokratik karar kabul etmek
proseslerine mümkin bolan aralaşmak bilen baglanyşyklydyr.
MWGFD-niň lukmanlary we alymlary şertnamalaryň nemes dilinde kanuny taýdan berkidilen terjimesini, degişli ähli komitetlerde
giň gerimli parlament maslahatyny we ahyrynda Germaniýa hökümetiniň razylygyny yzyna almagy – ýa-da
munuň mümkin bolmazlygynda Germaniýanyň Bütindünýä Saglyk Guramasyndan çykmagyny talap edýärler.
Federal Parlamentiniň we döwlet parlamentleriniň ähli agzalaryna iberilen doly haty diňläň.
Germaniýanyň Federal Parlamentiniň we döwlet parlamentleriniň agzalaryna açyk hat 2025-nji ýylyň 5-nji iýuny
Saglyk syýasatynda adaty düşünjä gaýdyp gelmek:
BMG-niň Pandemiýa Şertnamasyna berlen razylygy yzyna çekmek
Saglyk, Azatlyk we Demokratiýa üçin Lukmançylyk Hünärmenleri we Ylym Adamlary Assosiasiýasy (MWGFD e.V.) syýasatçylary
saglyk syýasatynda umumy akyla gaýdyp gelmäge çagyrýar.
Alman delegasiýasynyň Dünýä saglyk guramasynyň pandemiýa şertnamasyny tassyklamagy federal hökümet tarapyndan derrew
ýatyrylmaly – azyndan federal we döwlet derejesindäki syýasy partiýalar şertnamany jikme-jik
we aç-açan seljerip, ony tassyklamagyna çenli.
Şertnamada gizlenen Germaniýanyň döwlet garaşsyzlygyna howp salýan zatlar diňe ministrlik derejesindäki administratiw
derejede däl, eýsem syýasy derejede hem ele alynmalydyr.
Gynansak-da, bu iki WHO ylalaşyklaryň hem biri koalisiýa gepleşiklerinde ýa-da koalisiýa ylalaşygynda rol oýnaman.
Bundestag hem-de döwlet parlamentleri hem-de daşarda galdy. Almançe wersiýasy ýok.
Gürrüňdeşlikler diňe Ýewropa Komissiýasy tarapyndan geçirildi, ol häzir gürrüňdeşlikleriň netijelerini agza
döwletlerde 1:1 görnüşde durmuşa geçirmegi talap edýär.
2024-nji ýylyň 1-nji iýunynda, 77-nji Dünýä Saglyk Assambleýasynda (WHA) Germaniýa hökümeti 60 sahypalyk Halkara
Saglyk Kadalarynyň (IHR) halkara hukugyna ters gelýän usulda taýýarlanylandygy we esasan gizlin
saklanylandygy baradaky ýagdaýdan alada etmeýändigini görkezdi.
Pandemiýa baradaky ylalaşyk (PA), karar berilmeli bolan meseläniň biri bolup, durmuşa geçmezliginiň esasy sebäbi Afrika (paý)
döwletleriniň bolandygy; Germaniýanyň Durnuklylyk boýunça Bütindünýä saglyk ýygnagy (WHA) delegasiýasy, saglyk ministri
Karl Lauterbachyň ýolbaşçylygynda, ähtimal, PA ylalaşygynyň islendik wersiýasyny hiç ikirjemän tassyklap biljekdi.
Bu hem degişli kanunlary bozsa-da, halkara saglyk düzgünlerini (IHR) tassyklamak tertibini hiç bir
garşylyk bildirmän kabul edendiginden hem aýdyň bolýar:
- Düzedişleri tabşyrmak üçin bellenen möhletler berjaý edilmedi (IHR-iň 55-nji maddasyna görä, olar dört aý öň
tabşyrylmaly eken; hakykatda, soňky düzediş diňe mejlisiniň soňky güni agşam sagat 21:07-de goşuldy).
- Ses beriş düzgünleri hem dogry berjaý edilmedi:
Ses beriş hakyndaky agzalaryň köpüsiniň hakykatdanam ýerinde bolup-bolmandygy şübheli,
we resmi el göterip ses berişlik geçirilmedi.
Şu güne çenli şol atlandyrylýan "konsensus ses berişiň" netijesiniň hukuk taýdan hiç hili
güýje eýe bolup-bolmandygy entek hem anyk däl.
Emma, IGT bilen baglanyşykly halkara hukugynyň bozulmagy bilen bu demokratiýa garşy farsyna we pandemiýa baradaky ylalaşyga
gelmekde açyk-açan şowsuz synanyşa garamazdan, Dünýä Saglyk Guramasy (DSG) ýüz öwürmedi we soňrak Hökümetara
Gepleşik Geňeşiniň (INB) gizlin saklanan dowamly gepleşiklerinde şertnamany kabul etdirmäge synanyşdy.
Göräýmäge üstünlikli boldy: 2025-nji ýylyň 15-nji aprelinde Dünýä Saglyk Guramasy tarapyndan çykarylan metbugat beýanatynda patent
kanunlary boýunça dawa-jenjelleriň çözülendigi, şertnamanyň ahyrynda tehnologiýa geçiriş üçin «erkin we özara ylalaşykly
şertleri» döredendigi we häzir onuň 78-nji Dünýä Saglyk Assambleýasynyň kararyny garaşýandygy barada täsir berildi.
Emma şertnamanyň teksti gaty gijä galyp çap edildi.
Şertnamanyň hakyky özegi, PABS ulgamy (Patogenlere Giriş we Peýda Paýlaşmak), şertnamanyň goşundysyna çykarylandygy we
soňrak täzeden ara alnyp maslahatlaşylyp karar berilmegi meýilleşdirilýändigi hem ünsden düşürilip gizlenildi.
Şeýle hem ABŞ-nyň we Argentinanyň pandemiýa dolandyryşy bilen bagly saglyk meselelerinde milli garaşsyzlygyny goramak we "esasy
tapawutlyklary" sebäpli 2025-nji ýylyň 27-nji maýynda Bütindünýä Saglyk Guramasyndan çykmagy barada hiç hili agza edilmedi.
Şeýle hem Slowakiýanyň yglan edilen çekilmegine hiç hili agza edilmedi – ýurt hökümeti we parlamenti şertnamanyň
doly teksteni görenden we şol esasta razylyk bildirençä, şertnama taslamasyny tassyklamaga razy bolmaýar.
Slowak premýer-ministri Fico berk durdy.
Ol gizlin gepleşikleriň ýerine aç-açanlygy talap etdi we iň demokratik gurama bolan ses
berilişiniň gadagan edilmegine gynanç bildirdi.
Emma bu takmynan 2025-nji ýylyň 20-nji maýynyň agşam gijesine, gapylar ýapyk bolan mahaly, 78-nji WHA çekinjek we gizlinlikde
dawa-jenjeli pandemiýa şertnamasynyň ilkinji bölegini tassyklady – jemgyýetçilige yglan edilmän, açyk taýýarlyk görülmän, ara alyp
maslahatlaşylman, şertnama taslamasy çap edilmän, raýat jemgyýetçilik guramalarynyň gatnaşmagy bolman,
hiç hili demokratik kanuny esas bolman we netijeli hukuk goranşygynyň mümkinçilikleri ulanylman.
Emma görkezilen birlik we resmi kabul etmek dowam edýän garşylygy gizleýär:
Üç ýyldan gowrak wagt bäri gyzgyn çekişmeleriň obýekti bolan PABS ulgamy "goşmaça" diýip täzeden
kesgitlenip, uzak möhletli gepleşikler üçin yzda goýuldy.
PABS patogen nusgalarynyň we genetiki maglumatlaryň (şol sanda hususy taraplara) dünýä derejesinde paýlanylmagyny we
olaryň satuwa çykarylmagyny düzgünleşdirmäge niýet edýär.
Gürrüňdeşlikler 2026-njy ýyla çenli dowam etdiriler.
Pandemiýa ylalaşygy şol wagta çenli güýje girip bilmez.
Emma funksiýany artdyrýan gözleg meselesini çözmek boýunça hiç hili meýilnama ýok, ony gadagan etmek barada hem gürrüň bolmaýar.
Täze Federal Saglyk ministri Nina Warken-iň "dünýä güýçli Dünýä Saglyk Guramasyna mätäç" diýip berk beýan etmegi ýeterlik däl –
soňra ABŞ-nyň çekilmegi we USAID grantlarynyň dondurylmagy netijesinde ýitirilen maliýe serişdelerini kompensasiýa
etmek üçin gysga möhletde goşmaça 10 million ýewro bermek bilen.
Esasanam, diňe birnäçe gün ozal – 2025-nji ýylyň 2-nji aprelinde – öňki saglyk ministri Karl Lauterbach WHO-nyň Pandemiýa we
Epidemiki Maglumatlar Merkezine (Charité/RKI) gysga sapary mahalynda Berlin şäherinde WHO-nyň Baş direktory Tedros
Ghebreyesus bilen bilelikde Germaniýanyň goşantlaryny ýene iki million ýewro artdyryp, jemi 317 million
ýewro etdi – we umumy netije hökmünde: "WHO aýrylmazdyr!"
Has dogry bolardy şeýle diýmek: "Dünýä saglyk guramasyny reformalaşdyrmak mümkin däl!"
Hytaý häzir galan mukdary tölemäge razy boldy.
Bu hem esasy soraglary döredýär, meselem, Bütindünýä Saglyk Guramasynyň Baş direktorynyň gelip çykyşy, ABŞ-nyň Bütindünýä
Saglyk Guramasyndan çykmagynyň sebäpleri we Demirgazyk Koreýanyň saglyk ministri Jong Min Pak-yň Bütindünýä
Saglyk Guramasynyň Iş dolandyryş geňeşine bellenmegi.
Bu diňe maliýe taraplary barada däl.
Munuň ýerine, biz häzire çenli WHO-nyň ynandyrmaýan hereketlerini, syýasy pozisiýalaryny, bilelikdäki gatnaşyklaryny
(meselem, Dünýä Ykdysady Forumy, dürli gaznalar we ş.m.), şeýle hem meýilleşdirilen şertnamalaryň mazmunyny we maksadyny
tankytçylykly seljerip, düýpli barlap we üns bilen hasaba almaly.
Global garşylyk eýýäm Dünýä Saglyk Guramasynyň (DSG) pozisiýasyny gowşatdy we täzeden işlenilen şertnama taslamasynda güzedişlere
getirip, meselem senzura mehanizmlerini gowşatmak, ýerine ýetiriji ygtyýarlyklary azaltmak we milli saglyk ygtyýarlyklaryna degişli
anyk çäreleri yza süýşürmek ýaly çemeleşmeleri öz içine aldy.
Köp sanly möhüm elementler galýar – mysal üçin dolandyryş we utgaşdyryş hukugy, Bir Saglyk çemeleşmesi, dermanlaryň we
sanjymlaryň maliýeleşdirilmegi, öndürilmegi we paýlanylmagy meseleleri, sanly gözegçilik mehanizmleri, intellektual mülkiýetiň
dolandyrylmagy, Dünýä Saglyk Guramasynyň kesgitleme ygtyýary, Taraplaryň Konferensiýasynyň roly we hukuk goragynyň ýoklugy.
Munuň ählisi islendik akylly adama duýduryş bermeli, esasanam derman senagatynyň uly täsiri, şertnamanyň
taryhy we tutuş prosesi – şol sanda syýasy jogapkärçiligi öz üstüne alýan adamlar üçin hem.
MWGFD talap edýär: - WHO şertnamalarynyň (IHR we PA) jemgyýetçilik we parlament çäresinde ulanylmak üçin nemes
diline kanuny terjime edilmegini (kanuny taýdan berkidilen);
- Germaniýanyň Parlamentiniň Ylmy Hyzmatlaryna şertnamalaryň ähli taraplaryna ýetirýän
täsirini (howp analizi) barlamagy tabşyrmak;
- WHO şertnamalarynyň terjime edilen nusgalary (IHR we PA) diňe Saglyk komitetinde ýa-da Maliýe komitetinde däl,
eýsem Bundestagyň ähli degişli komitetlerinde jikme-jik ara alnyp maslahatlaşylyp kabul edilmelidir.
- parlament derejesindäki täsir bahalandyrmasyny üpjün etmek – şol sanda Bundestagyň plenar
mejlisinde partiýalarara gepleşikler we çekişmeler arkaly;
- sebäbi saglyk meseleleri göni ýurdumyzyň federal gurluşyna täsir edýär; şonuň üçin iki şertnama hem
welaýat parlamentlerinde birmeňzeş tertipde seljerilýär.
- media we ilat bilen alnyp barylýan aragatnaşyk hem iki şertnamanyň mümkin bolan
töwekgelçilik faktorlaryny anyklap berýär.
Artyklary we kemçilikler açyk we anyk görnüşde görkezilmeli.
Açyklygyň ýetmezçiligi we syýasy täsir indi dözülmez.
- hökümet pandemiýa şertnamasyny ret edýär: hökümet 2025-nji ýylyň 19-njy iýulyna çenli IHR şertnamasyndan çykmalydyr.
Bolmasa, Germaniýa amerikan we argentinaly çemeleşmäni eýerip, Dünýä Saglyk Guramasyndan çykmaly.
- geljekde Ýewropa Komissiýasy bilen Dünýä Saglyk Guramasy arasynda alnyp barylýan gepleşikleriň milli
parlament işlerine has ýakyn baglanyşykly boljakdygyny.
WGIHR-iň (Halkara Saglyk Kadalary Boýunça Iş Topary) ýa-da INB-niň (Hökümetara Gepleşik Geňeşi) her bir bölek netijesi
parlamentde gözden geçirilmeli we zerur bolsa düzetilmeli.
– Germaniýanyň Dünýä Saglyk Guramasynyň (DSG) delegatlarynyň we wekilleriniň WGIHR-de, INB-de ýa-da degişli ÝB
komitetlerinde alyp barýan işleriniň has giň parlament çäginde utgaşdyrylmagy we ylalaşdyrylmagy.
Siziň işiňiz diňe saglyk syýasaty bilen baglanyşykly däl, eýsem maliýe, oba hojalyk ykdysadyýeti, daşary işler, Ýewropa
Bileleşigi we konstitusion hukuk, medeniýet we media, gözleg, içerki işler, zähmet we jemgyýetçilik işleri hem-de
beýleki bölümlerde giň gerimli syýasy kararlara ýol açýar.
IHR we PA döwletimiziň suwerenligini howp astyna salýarlar, konstitusion we demokratik ýörelgelerimizi
bozýarlar we Esasy Kanunymyzyň – erkin demokratik esasy tertibimiziň – özegi bilen oýnaýarlar.
IHR we pandemiýa şertnamalary üçin meýilleşdirilen düzgünler Germaniýanyň we beýleki döwletleriň döwlet garaşsyzlygyna howp
salýar, hukuk döwletiniň we demokratiýanyň esasy ýörelgelerine garşy gelýär we mümkin bolan ýagdaýda konstitusiýamyzyň
özegi – erkin demokratik esasy tertip bilen garyşyp biler.
MWGFD e.V. birleşiginiň adyndan