1
00:00:00,000 --> 00:00:01,145


2
00:00:01,145 --> 00:00:11,427
Ete 2025 poko te kòmanse, men medya yo te deja ap
avèti sou vag chalè, sechrès, dife nan forè ak mank dlo.

3
00:00:11,427 --> 00:00:16,484
Rezon sa a se chanjman klimatik ki
fèt pa moun akòz emisyon CO2 ki twòp.

4
00:00:16,484 --> 00:00:19,248
Ki verite ki dèyè tit tankou sa yo?

5
00:00:19,248 --> 00:00:26,201
Nan yon prezantasyon detaye, klimatolojis ak chèchè sou klima
Pwofesè Werner Kirstein abòde agiman ki pi

6
00:00:26,201 --> 00:00:33,420
lajman gaye sou chanjman klimatik ki fèt pa moun
epi li fè remake agiman kontrè yo souvan neglije.

7
00:00:33,420 --> 00:00:43,043
Anba a se yon rezime kout sou kèk nan pwen kle li te prezante
nan konferans AZK li a ki rele "Chanjman Klima Politogenik".

8
00:00:43,043 --> 00:00:48,393
1. Chalè san parèy? Kourb baton hockey fo a!

9
00:00:48,393 --> 00:00:56,356
Kounye a m ap montre nou klima a,
chanjman klima a pandan 11,000 dènye ane yo.

10
00:00:56,356 --> 00:01:02,669
Ou ka wè isit la sou bò gòch la ke 10,000 oswa
11,000 ane de sa, dènye gwo peryòd frèt la, oswa

11
00:01:02,669 --> 00:01:05,984
epòk glas la jan yo rele l tou, te rive nan fen

12
00:01:05,984 --> 00:01:10,560
Li te vin pi cho, apre sa li te vin pi frèt ankò, apre
sa li te vin pi cho, apre sa li te vin pi frèt ankò.

13
00:01:10,560 --> 00:01:13,440
Kidonk, li ap monte desann konsa depi lontan.

14
00:01:13,440 --> 00:01:21,891
Epi nou te gen yon lòt ti epòk glas, nan
17yèm/18yèm syèk la, lè bagay yo te refwadi ankò, men

15
00:01:21,891 --> 00:01:26,454
pa osi anpil tankou pandan gwo peryòd frèt yo.

16
00:01:26,454 --> 00:01:30,819
E apre sa, nou jis ap sòti nan ti laj glas sa a.

17
00:01:30,819 --> 00:01:38,381
Sa vle di ke lè nou sòti nan yon gwo oswa yon
ti epòk glas, li dwe vin pi cho natirèlman.

18
00:01:38,381 --> 00:01:41,133
Mwen tande agiman an: "Wi, men li vin pi cho!"

19
00:01:41,133 --> 00:01:43,383
– Wi, tanpri, li vin pi cho natirèlman.

20
00:01:43,383 --> 00:01:46,614
E jodi a nou rive nan fen an menm.

21
00:01:46,614 --> 00:01:51,740
E kisa syans klima prezante nou? Kourb ki pi ba a.

22
00:01:51,740 --> 00:01:57,855
Petèt nou tout sonje koub hockey stick
ke M. Mann te pwopaje nan epòk sa a.

23
00:01:57,855 --> 00:02:01,208
Wi, pwopagann se bon, se te jis pwopagann.

24
00:02:01,208 --> 00:02:15,100
Epi ou wè, yo jis te kenbe klima a konstan depi ane 1000
jiska 1200, 1400, 1600, elatriye; li pa t chanje anpil.

25
00:02:15,100 --> 00:02:18,960
Wi, ou ka wè koub reyèl la anlè a.

26
00:02:18,960 --> 00:02:22,897
Kidonk, yo ap mennen nou nan pantan, pou nou di konsa.

27
00:02:22,897 --> 00:02:27,691
2. Modèl klima yo kontradwi ak reyalite

28
00:02:27,691 --> 00:02:34,175
Mwen ta renmen site Pwofesè Hans von Storch
ankò, ki dèyè chanjman klimatik la e ki pwopaje li:

29
00:02:34,175 --> 00:02:57,628
"Nou ap fè fas ak yon mistè" – 2013, sa te kèk ane de
sa kounye a – "tanperati yo pa ogmante depi 15 ane."

30
00:02:57,628 --> 00:02:59,042
Wi

31
00:02:59,042 --> 00:03:11,101
Si rechofman global la ta kanpe pou senk ane ankò, ta gen yon
erè fondamantal nan modèl yo e prediksyon yo ta dwe korije.

32
00:03:11,101 --> 00:03:13,718
Twazyèm koub Mauna Loa:

33
00:03:13,718 --> 00:03:17,376
CO2 kòm kòz ogmantasyon tanperati yo?

34
00:03:17,376 --> 00:03:29,208
Erè fondamantal la se ke modèl klima yo toujou sipoze CO2.

35
00:03:29,208 --> 00:03:32,659
CO2 responsab pou rechofman mondyal.

36
00:03:32,659 --> 00:03:43,611
E si nou gade koub sa a yon ti kras pi lwen isit la, ou ka wè ke
tanperati a te ogmante pandan 25 dènye ane yo, e konsantrasyon

37
00:03:43,611 --> 00:03:49,587
CO2 a tou – koub Mauna Loa ki renome a – toulede te ogmante.

38
00:03:49,587 --> 00:03:54,882
E se lè sa a tout istwa a te
parèt nan ane 1980 yo, lè moun te di:

39
00:03:54,882 --> 00:04:05,520
Lè tanperati a monte, CO2 monte tou, oswa, jan ou te
vle di l, CO2 monte epi apre sa tanperati a monte tou.

40
00:04:05,520 --> 00:04:11,120
Sepandan, si nou gade seksyon yo anvan ak
apre, nou ka wè ke sa a klèman pa vrè ankò.

41
00:04:11,120 --> 00:04:14,980
Men tanpri, e tan anvan ak apre sa?

42
00:04:14,980 --> 00:04:18,756
Isit la, anvan 25 ane sa yo ak
apre 25 ane sa yo? Sa klèman pa vre.

43
00:04:18,756 --> 00:04:21,568
Okontrè: koub yo divèje.

44
00:04:21,568 --> 00:04:27,041
Nivo CO2 yo te monte, men tanperati a te bese pandan kèk peryòd.

45
00:04:27,041 --> 00:04:34,626
4. Korelasyon oswa koz? Ki sa
ibis yo gen pou wè ak to nesans lan?

46
00:04:34,626 --> 00:04:40,107
Kidonk, sa nou bezwen aprann nan sa a se yon bagay
mwen toujou di nan chak kou estatistik mwen bay

47
00:04:40,107 --> 00:04:45,020
jeyograf yo: moun, korelasyon pa egal ak kozasyon!

48
00:04:45,020 --> 00:04:47,832
Sa se yon gwo diferans!

49
00:04:52,800 --> 00:04:57,279
Nou tout konnen sa, pa vre? Mwen panse li vin trè byen konnen.

50
00:04:57,279 --> 00:05:01,117
Sa a se yon lòt egzanp korelasyon
fo. Sous: Biwo Estatistik Federal.

51
00:05:01,117 --> 00:05:06,396
Kòm ou ka wè, kantite cigonyè ak nesans
an Almay pi enpresyonan toujou an Syèd.

52
00:05:06,396 --> 00:05:17,860
Chak fwa te gen plis cig isit la (sa a se
koub ble a), kantite nesans yo te ogmante.

53
00:05:17,860 --> 00:05:24,172
E chak fwa kantite estòk yo te diminye ankò
pou rezon ekolojik, to nesans la te bese.

54
00:05:24,172 --> 00:05:28,226
Kidonk tout moun dwe konkli ke sa a se yon relasyon kòzal.

55
00:05:28,226 --> 00:05:29,900
Wi, se vre!

56
00:05:29,900 --> 00:05:41,040
Yon korelasyon fo pozitif ki osi wo ka jwenn tou ant to
divòs nan eta Maine Ozetazini ak konsomasyon majerèn.

57
00:05:41,040 --> 00:05:42,420
Tanpri, se konsa li ye!

58
00:05:42,420 --> 00:05:45,300
Ou ka chèche l sou entènèt la, se vre!

59
00:05:45,300 --> 00:05:51,180
Sa vle di, lè yo konsome plis majerèn, divòs ogmante.

60
00:05:52,695 --> 00:05:55,570
Yo kanpe la, sezi.

61
00:05:55,570 --> 00:06:00,377
Mwen gen yon lòt ki bèl e ki kontan,
men li toujou parèt yon ti jan tris.

62
00:06:00,377 --> 00:06:07,720
Nimewo lanmò pami moun k ap itilize chèz
woulant gen yon gwo korelasyon ak pri chips pòmdetè.

63
00:06:10,112 --> 00:06:14,900
Mwen di sa a pou vrèman bay kòlèg fizisyen m yo anpil pwoblèm.

64
00:06:14,900 --> 00:06:20,062
Kidonk, si ou vle tounen korelasyon fo sa yo an verite isit la.

65
00:06:20,062 --> 00:06:23,200
5. CO2 benefisye plant yo

66
00:06:23,200 --> 00:06:27,800
Kidonk, doub konsantrasyon CO2 a te toujou yon gwo pwoblèm.

67
00:06:27,800 --> 00:06:33,791
Kisa k ap pase lè konsantrasyon CO2 nan atmosfè nou an double?

68
00:06:33,791 --> 00:06:45,301
Kidonk nou gen ser, vrè ser. Sa a, pa egzanp,
se yon plantasyon kote fwi oswa legim grandi.

69
00:06:45,301 --> 00:06:55,980
Mwen menm mwen te ale nan Islann. Mwen te wè gwo
kontenè sa yo deyò antre a ak CO2 ekri sou yo.

70
00:06:55,980 --> 00:06:58,321
Mwen mande tèt mwen kisa y ap fè ak CO2 isit la kounye a?

71
00:06:58,321 --> 00:07:06,605
Yo te di, "N ap itilize sa a pou angrè; plis CO2 nou ponpe
nan serre sa a (serre cho), se pi byen plant yo ap grandi."

72
00:07:06,605 --> 00:07:11,712
Depi lontan yo konnen ke CO2 se
yon ekselan angrè pou sèten plant.

73
00:07:11,712 --> 00:07:15,440
6. Glasye a – fo!

74
00:07:15,440 --> 00:07:21,060
Depi nou isit la nan Alps yo, sou bò Alps yo, pou nou
di, mwen ta renmen retounen sou sijè glasye Alps yo.

75
00:07:21,060 --> 00:07:27,018
Yo toujou di ke glasye yo ap retrete, ke yo ap deplase dèyè.

76
00:07:27,018 --> 00:07:34,700
Si ou gade pi pre, sa se vre – menm si se sèlman
pou yon sèten kantite tan, pou yon sèten peryòd.

77
00:07:34,700 --> 00:07:42,142
E si ou swiv Pwofesè Gernot Patzelt nan Inivèsite
Innsbruck ak eksplikasyon li yo, li jwenn prèv ke

78
00:07:42,142 --> 00:07:46,520
glasye sa yo toujou ap avanse epi ap retrete. […]

79
00:07:46,520 --> 00:07:55,037
An rezime: Pandan 11,000 dènye ane yo, glasye
yo te pi piti pase jodi a pou de tyè nan tan sa

80
00:07:55,037 --> 00:07:59,327
a, sa ki endike kondisyon klimatik ki pi cho.

81
00:07:59,327 --> 00:08:02,774
Kidonk li te pi cho anvan, e li te vin pi frèt ankò.

82
00:08:02,774 --> 00:08:05,780
Epi li te pi cho ankò, epi li te pi frèt ankò.

83
00:08:05,780 --> 00:08:11,560
Se rezon sa a ki dèyè mouvman etranj glasye yo.

84
00:08:11,560 --> 00:08:16,740
Kidonk, se yon fenomèn ki byen koni, men li pa pibliye piblikman.

85
00:08:16,740 --> 00:08:17,925
Li te dekouvri sa.

86
00:08:17,925 --> 00:08:26,249
Sa ki enteresan, li te egzamine pyebwa nan
zòn kote glasye a kounye a te retresi, sa

87
00:08:26,249 --> 00:08:30,620
ki revele ansyen pyebwa ki te kache anvan.

88
00:08:30,620 --> 00:08:38,218
Epi li wè ke ansyen tronk pye bwa t ap
parèt anba glasye k ap recule yo pi ba a.

89
00:08:38,218 --> 00:08:48,240
Sa vle di, si yo fè nou kwè ke glasye yo toujou ap recule e ke
yo te pi fon nan tan lontan, alò kote sou latè bwa sa yo sòti?

90
00:08:48,240 --> 00:08:51,925
Mwen pa janm wè yon pyebwa grandi anba glas!

91
00:08:51,925 --> 00:08:53,786
Sa pa posib!

92
00:08:53,786 --> 00:09:00,100
Epi sa se vrèman yon prèv
eksperimantal reyèl, ki byen lwen nenpòt teyori.

93
00:09:00,100 --> 00:09:02,380
Men jan m te di, nou pap janm konnen.

94
00:09:02,380 --> 00:09:06,220
7. Lous polè pou relasyon piblik sou klima?

95
00:09:06,220 --> 00:09:15,300
Gen anpil aspè nan klima. Mwen ka chwazi kèk pou
montre w sa yo ap di nou ak kijan medya yo kouri dèyè sa.

96
00:09:15,300 --> 00:09:23,131
Lous polè a te toujou senbòl aktivis klima yo, e isit la
nou wè – li ekri sou bò dwat la – ke imaj la se yon fo.

97
00:09:23,131 --> 00:09:26,160
Èske gen moun ki remake yo enstale yon bagay isit la?

98
00:09:26,160 --> 00:09:33,591
Kidonk, lous polè solitè sa a pa an danje disparisyon, men
se poutèt sa yo mete l sou yon moso glas konsa. Nan foto, li

99
00:09:33,591 --> 00:09:37,320
sipoze parèt konsa: Wi, abita mwen ap disparèt kounye a. […]

100
00:09:37,320 --> 00:09:45,586
An reyalite, popilasyon lous polè nan Alaska ak
Amerik di Nò ogmante soti nan apeprè 5,000 – ki te pwen

101
00:09:45,586 --> 00:09:49,947
ki pi ba a – pou rive 25,000 pandan 40 dènye ane yo.

102
00:09:49,947 --> 00:09:54,580
Kidonk, popilasyon lous polè a ap ogmante, pa diminye!

103
00:09:54,580 --> 00:10:01,440
Wi, e poukisa sa? Paske yo entèdi chas lous polè.

104
00:10:01,440 --> 00:10:06,780
Efè sa a se ke, menm si chas lous polè yo
kounye a entèdi, gen moun ki toujou kontinye fè

105
00:10:06,780 --> 00:10:09,751
sa, men popilasyon lous polè yo deja ap ogmante.

106
00:10:09,751 --> 00:10:17,745
Sa vle di ke diminisyon sa a nan kantite lous
polè yo te aktyèlman koze sèlman pa tire. […]

107
00:10:17,745 --> 00:10:21,162
An reyalite, lous polè yo egziste depi 600,000 ane.

108
00:10:21,162 --> 00:10:28,640
Kidonk, 600,000 ane vle di ke lous polè sa yo te siviv atravè
tout epòk glas yo, peryòd cho, epòk glas yo ak peryòd cho yo.

109
00:10:28,640 --> 00:10:32,924
Yo te siviv tout sa, sa pa t fè yo ditou.

110
00:10:32,924 --> 00:10:37,248
8. Zile k ap koule yo

111
00:10:37,248 --> 00:10:40,918
Yon lòt sijè isit la: ogmantasyon nivo lanmè nan Lanmè Sid yo.

112
00:10:40,918 --> 00:10:47,840
Zile Karoline yo, se vre gen kèk zile k ap disparèt.

113
00:10:47,840 --> 00:10:55,558
Nivo lanmè a ap monte tèlman vit ke kèk kote
deja ap vin mouye pye, e moun yo ap plenyen:

114
00:10:55,558 --> 00:11:00,550
"Chanjman klimatik ap fè zile nou yo disparèt."

115
00:11:00,550 --> 00:11:02,460
Wi, kisa k te vrèman pase?

116
00:11:02,460 --> 00:11:14,048
Mwen te tonbe wè li sou ZDF, mwen menm mwen te wè li nan
mwa Mas 2009 – sanble nivo lanmè a ap monte nan Mikwonezi.

117
00:11:14,048 --> 00:11:22,771
An reyalite, sepandan, gen mouvman lonjitidinal ak
vètikal ant ti Zile Karoline yo ak gwo Plak Pasifik la.

118
00:11:22,771 --> 00:11:31,835
Si ou gade kat sa a, kat tektonik Latè a, ou
ka wè li konpoze de anpil plak, plak gwo ak ti.

119
00:11:31,835 --> 00:11:40,065
Kounye a gen plak ki deplase lonjitidinalman oswa
vètikalman, oswa ki glise youn anba lòt, ap pouse anba.

120
00:11:40,065 --> 00:11:50,604
E sa ZDF ta dwe te konnen se ke gen plak, isit la menm nan zòn
Zile Karoline yo, k ap koule anba dlo akoz tektonik, epi lè mwen

121
00:11:50,604 --> 00:11:56,260
kanpe sou yon plak k ap koule, li sanble nivo lanmè a ap monte.

122
00:11:56,260 --> 00:12:02,513
Si ou mete yon moun la (li montre sou kat la) – yon rezidan Plak
Karolin – epi ou mete l la, li kanpe sou yon plak k ap koule,

123
00:12:02,513 --> 00:12:06,599
leve men li epi li di, "Pou Bondye, nivo lanmè a ap monte!"

124
00:12:06,599 --> 00:12:09,664
Se konsa yo twonpe nou.

125
00:12:09,664 --> 00:12:14,927
E menm bagay la – mwen pa bezwen repete l
kounye a – aplike tou pou Zile Fiji yo, an pasan.

126
00:12:14,927 --> 00:12:20,534
Nan konferans sou klima a nan Bonn kounye a – te
genyen tou yon moun ki soti nan Zile Fiji – ki te di: "Nivo

127
00:12:20,534 --> 00:12:23,476
lanmè a ap monte yon lè, epi apre sa nou pap la ankò."

128
00:12:23,476 --> 00:12:28,200
Wi, li egzakteman menm sou Plak Ostralyen an ak Plak Pasifik la.

129
00:12:28,200 --> 00:12:38,760
Mwen ta di ke Zile Fiji yo ta ka inonde teyorikman –
kidonk nonm nan gen rezon – si plak lokal la kontinye plonje.

130
00:12:38,760 --> 00:12:44,891
E se pa si rechofman global oswa rechofman atmosfè
a ogmante, men plak la ta ka plonje menm pi fon.

131
00:12:44,891 --> 00:12:50,000
Epi peyi k ap devlope yo kounye a reyalize
kijan pou yo pwofite de chanjman klimatik.

132
00:12:50,000 --> 00:12:54,378
Yo di: Se nou menm peyi endistriyalize yo ki
responsab pou nivo CO2 yo ki ap monte tèlman wo.

133
00:12:54,378 --> 00:13:01,255
E kisa n ap fè nan peyi endistriyalize
yo? N ap peye konpansasyon bay peyi sa yo!

134
00:13:01,255 --> 00:13:02,857
Èske ou ka toujou konprann sa?

135
00:13:02,857 --> 00:13:04,036
Konklizyon

136
00:13:04,036 --> 00:13:10,061
Pou remak final mwen, mwen chwazi Sonja Margolina.

137
00:13:10,061 --> 00:13:14,076
Kòm yon moun ki pa ekspè nan domèn nan, li di:

138
00:13:14,076 --> 00:13:21,008
Chanjman klimatik se yon tèm ki chaje ak
ideyoloji ki fè utopi "sove klima a" tounen yon

139
00:13:21,008 --> 00:13:25,420
objektif pou aksyon politik ak yon enperatif moral.

140
00:13:25,420 --> 00:13:37,888
Fòk nou pa neglije ke modèl panse sa a lye ak enterè matyè
plizyè pwofitè nan politik, sosyete sivil ak ek-endistri.

141
00:13:37,888 --> 00:13:43,251
Kidonk, natirèlman, gen moun k ap fè pwofi isit
la tou, se poutèt sa tout bagay sa a ap pase.

142
00:13:43,251 --> 00:13:51,055
Daprè Pwofesè Kirstein, chanjman klimatik ki
pwopaje akoz CO2 pa ni syantifik ni reyèl.

143
00:13:51,055 --> 00:13:58,678
Se yon konsèp ideyolojik ki fè moun santi yo
koupab pou yo remèt lajan ki nesesè pou sa yo

144
00:13:58,678 --> 00:14:03,060
rele "pwojè pwoteksyon klima" ak taks sou CO2.

145
00:14:03,060 --> 00:14:08,260
Pèsonn pa ka doute ke evènman meteyo ekstrèm
ak destriksyon anviwònman an toujou ap rive.

146
00:14:08,260 --> 00:14:12,629
Sepandan, medya yo rete an silans sou kòz posib yo.

147
00:14:12,629 --> 00:14:19,210
Kla.TV te rapòte sou teknoloji ki ka gen yon
gwo enpak sou tan an nan anpil nan pwogram li yo.

148
00:14:19,210 --> 00:14:21,632
N ap mete aksan sou kèk ladan yo anba a.

149
00:14:21,632 --> 00:14:27,665
Ede gaye pawòl sou Kla.TV kòm yon
kontrepwa ak medya prensipal yo.

150
00:14:27,665 --> 00:14:31,820
Sa bay moun opòtinite pou fòme pwòp opinyon yo.