WEBVTT

00:01.145 --> 00:11.427
Ete 2025 poko te kòmanse, men medya yo te deja ap
avèti sou vag chalè, sechrès, dife nan forè ak mank dlo.

00:11.427 --> 00:16.484
Rezon sa a se chanjman klimatik ki
fèt pa moun akòz emisyon CO2 ki twòp.

00:16.484 --> 00:19.248
Ki verite ki dèyè tit tankou sa yo?

00:19.248 --> 00:26.201
Nan yon prezantasyon detaye, klimatolojis ak chèchè sou klima
Pwofesè Werner Kirstein abòde agiman ki pi

00:26.201 --> 00:33.420
lajman gaye sou chanjman klimatik ki fèt pa moun
epi li fè remake agiman kontrè yo souvan neglije.

00:33.420 --> 00:43.043
Anba a se yon rezime kout sou kèk nan pwen kle li te prezante
nan konferans AZK li a ki rele "Chanjman Klima Politogenik".

00:43.043 --> 00:48.393
1. Chalè san parèy? Kourb baton hockey fo a!

00:48.393 --> 00:56.356
Kounye a m ap montre nou klima a,
chanjman klima a pandan 11,000 dènye ane yo.

00:56.356 --> 01:02.669
Ou ka wè isit la sou bò gòch la ke 10,000 oswa
11,000 ane de sa, dènye gwo peryòd frèt la, oswa

01:02.669 --> 01:05.984
epòk glas la jan yo rele l tou, te rive nan fen

01:05.984 --> 01:10.560
Li te vin pi cho, apre sa li te vin pi frèt ankò, apre
sa li te vin pi cho, apre sa li te vin pi frèt ankò.

01:10.560 --> 01:13.440
Kidonk, li ap monte desann konsa depi lontan.

01:13.440 --> 01:21.891
Epi nou te gen yon lòt ti epòk glas, nan
17yèm/18yèm syèk la, lè bagay yo te refwadi ankò, men

01:21.891 --> 01:26.454
pa osi anpil tankou pandan gwo peryòd frèt yo.

01:26.454 --> 01:30.819
E apre sa, nou jis ap sòti nan ti laj glas sa a.

01:30.819 --> 01:38.381
Sa vle di ke lè nou sòti nan yon gwo oswa yon
ti epòk glas, li dwe vin pi cho natirèlman.

01:38.381 --> 01:41.133
Mwen tande agiman an: "Wi, men li vin pi cho!"

01:41.133 --> 01:43.383
– Wi, tanpri, li vin pi cho natirèlman.

01:43.383 --> 01:46.614
E jodi a nou rive nan fen an menm.

01:46.614 --> 01:51.740
E kisa syans klima prezante nou? Kourb ki pi ba a.

01:51.740 --> 01:57.855
Petèt nou tout sonje koub hockey stick
ke M. Mann te pwopaje nan epòk sa a.

01:57.855 --> 02:01.208
Wi, pwopagann se bon, se te jis pwopagann.

02:01.208 --> 02:15.100
Epi ou wè, yo jis te kenbe klima a konstan depi ane 1000
jiska 1200, 1400, 1600, elatriye; li pa t chanje anpil.

02:15.100 --> 02:18.960
Wi, ou ka wè koub reyèl la anlè a.

02:18.960 --> 02:22.897
Kidonk, yo ap mennen nou nan pantan, pou nou di konsa.

02:22.897 --> 02:27.691
2. Modèl klima yo kontradwi ak reyalite

02:27.691 --> 02:34.175
Mwen ta renmen site Pwofesè Hans von Storch
ankò, ki dèyè chanjman klimatik la e ki pwopaje li:

02:34.175 --> 02:57.628
"Nou ap fè fas ak yon mistè" – 2013, sa te kèk ane de
sa kounye a – "tanperati yo pa ogmante depi 15 ane."

02:57.628 --> 02:59.042
Wi

02:59.042 --> 03:11.101
Si rechofman global la ta kanpe pou senk ane ankò, ta gen yon
erè fondamantal nan modèl yo e prediksyon yo ta dwe korije.

03:11.101 --> 03:13.718
Twazyèm koub Mauna Loa:

03:13.718 --> 03:17.376
CO2 kòm kòz ogmantasyon tanperati yo?

03:17.376 --> 03:29.208
Erè fondamantal la se ke modèl klima yo toujou sipoze CO2.

03:29.208 --> 03:32.659
CO2 responsab pou rechofman mondyal.

03:32.659 --> 03:43.611
E si nou gade koub sa a yon ti kras pi lwen isit la, ou ka wè ke
tanperati a te ogmante pandan 25 dènye ane yo, e konsantrasyon

03:43.611 --> 03:49.587
CO2 a tou – koub Mauna Loa ki renome a – toulede te ogmante.

03:49.587 --> 03:54.882
E se lè sa a tout istwa a te
parèt nan ane 1980 yo, lè moun te di:

03:54.882 --> 04:05.520
Lè tanperati a monte, CO2 monte tou, oswa, jan ou te
vle di l, CO2 monte epi apre sa tanperati a monte tou.

04:05.520 --> 04:11.120
Sepandan, si nou gade seksyon yo anvan ak
apre, nou ka wè ke sa a klèman pa vrè ankò.

04:11.120 --> 04:14.980
Men tanpri, e tan anvan ak apre sa?

04:14.980 --> 04:18.756
Isit la, anvan 25 ane sa yo ak
apre 25 ane sa yo? Sa klèman pa vre.

04:18.756 --> 04:21.568
Okontrè: koub yo divèje.

04:21.568 --> 04:27.041
Nivo CO2 yo te monte, men tanperati a te bese pandan kèk peryòd.

04:27.041 --> 04:34.626
4. Korelasyon oswa koz? Ki sa
ibis yo gen pou wè ak to nesans lan?

04:34.626 --> 04:40.107
Kidonk, sa nou bezwen aprann nan sa a se yon bagay
mwen toujou di nan chak kou estatistik mwen bay

04:40.107 --> 04:45.020
jeyograf yo: moun, korelasyon pa egal ak kozasyon!

04:45.020 --> 04:47.832
Sa se yon gwo diferans!

04:52.800 --> 04:57.279
Nou tout konnen sa, pa vre? Mwen panse li vin trè byen konnen.

04:57.279 --> 05:01.117
Sa a se yon lòt egzanp korelasyon
fo. Sous: Biwo Estatistik Federal.

05:01.117 --> 05:06.396
Kòm ou ka wè, kantite cigonyè ak nesans
an Almay pi enpresyonan toujou an Syèd.

05:06.396 --> 05:17.860
Chak fwa te gen plis cig isit la (sa a se
koub ble a), kantite nesans yo te ogmante.

05:17.860 --> 05:24.172
E chak fwa kantite estòk yo te diminye ankò
pou rezon ekolojik, to nesans la te bese.

05:24.172 --> 05:28.226
Kidonk tout moun dwe konkli ke sa a se yon relasyon kòzal.

05:28.226 --> 05:29.900
Wi, se vre!

05:29.900 --> 05:41.040
Yon korelasyon fo pozitif ki osi wo ka jwenn tou ant to
divòs nan eta Maine Ozetazini ak konsomasyon majerèn.

05:41.040 --> 05:42.420
Tanpri, se konsa li ye!

05:42.420 --> 05:45.300
Ou ka chèche l sou entènèt la, se vre!

05:45.300 --> 05:51.180
Sa vle di, lè yo konsome plis majerèn, divòs ogmante.

05:52.695 --> 05:55.570
Yo kanpe la, sezi.

05:55.570 --> 06:00.377
Mwen gen yon lòt ki bèl e ki kontan,
men li toujou parèt yon ti jan tris.

06:00.377 --> 06:07.720
Nimewo lanmò pami moun k ap itilize chèz
woulant gen yon gwo korelasyon ak pri chips pòmdetè.

06:10.112 --> 06:14.900
Mwen di sa a pou vrèman bay kòlèg fizisyen m yo anpil pwoblèm.

06:14.900 --> 06:20.062
Kidonk, si ou vle tounen korelasyon fo sa yo an verite isit la.

06:20.062 --> 06:23.200
5. CO2 benefisye plant yo

06:23.200 --> 06:27.800
Kidonk, doub konsantrasyon CO2 a te toujou yon gwo pwoblèm.

06:27.800 --> 06:33.791
Kisa k ap pase lè konsantrasyon CO2 nan atmosfè nou an double?

06:33.791 --> 06:45.301
Kidonk nou gen ser, vrè ser. Sa a, pa egzanp,
se yon plantasyon kote fwi oswa legim grandi.

06:45.301 --> 06:55.980
Mwen menm mwen te ale nan Islann. Mwen te wè gwo
kontenè sa yo deyò antre a ak CO2 ekri sou yo.

06:55.980 --> 06:58.321
Mwen mande tèt mwen kisa y ap fè ak CO2 isit la kounye a?

06:58.321 --> 07:06.605
Yo te di, "N ap itilize sa a pou angrè; plis CO2 nou ponpe
nan serre sa a (serre cho), se pi byen plant yo ap grandi."

07:06.605 --> 07:11.712
Depi lontan yo konnen ke CO2 se
yon ekselan angrè pou sèten plant.

07:11.712 --> 07:15.440
6. Glasye a – fo!

07:15.440 --> 07:21.060
Depi nou isit la nan Alps yo, sou bò Alps yo, pou nou
di, mwen ta renmen retounen sou sijè glasye Alps yo.

07:21.060 --> 07:27.018
Yo toujou di ke glasye yo ap retrete, ke yo ap deplase dèyè.

07:27.018 --> 07:34.700
Si ou gade pi pre, sa se vre – menm si se sèlman
pou yon sèten kantite tan, pou yon sèten peryòd.

07:34.700 --> 07:42.142
E si ou swiv Pwofesè Gernot Patzelt nan Inivèsite
Innsbruck ak eksplikasyon li yo, li jwenn prèv ke

07:42.142 --> 07:46.520
glasye sa yo toujou ap avanse epi ap retrete. […]

07:46.520 --> 07:55.037
An rezime: Pandan 11,000 dènye ane yo, glasye
yo te pi piti pase jodi a pou de tyè nan tan sa

07:55.037 --> 07:59.327
a, sa ki endike kondisyon klimatik ki pi cho.

07:59.327 --> 08:02.774
Kidonk li te pi cho anvan, e li te vin pi frèt ankò.

08:02.774 --> 08:05.780
Epi li te pi cho ankò, epi li te pi frèt ankò.

08:05.780 --> 08:11.560
Se rezon sa a ki dèyè mouvman etranj glasye yo.

08:11.560 --> 08:16.740
Kidonk, se yon fenomèn ki byen koni, men li pa pibliye piblikman.

08:16.740 --> 08:17.925
Li te dekouvri sa.

08:17.925 --> 08:26.249
Sa ki enteresan, li te egzamine pyebwa nan
zòn kote glasye a kounye a te retresi, sa

08:26.249 --> 08:30.620
ki revele ansyen pyebwa ki te kache anvan.

08:30.620 --> 08:38.218
Epi li wè ke ansyen tronk pye bwa t ap
parèt anba glasye k ap recule yo pi ba a.

08:38.218 --> 08:48.240
Sa vle di, si yo fè nou kwè ke glasye yo toujou ap recule e ke
yo te pi fon nan tan lontan, alò kote sou latè bwa sa yo sòti?

08:48.240 --> 08:51.925
Mwen pa janm wè yon pyebwa grandi anba glas!

08:51.925 --> 08:53.786
Sa pa posib!

08:53.786 --> 09:00.100
Epi sa se vrèman yon prèv
eksperimantal reyèl, ki byen lwen nenpòt teyori.

09:00.100 --> 09:02.380
Men jan m te di, nou pap janm konnen.

09:02.380 --> 09:06.220
7. Lous polè pou relasyon piblik sou klima?

09:06.220 --> 09:15.300
Gen anpil aspè nan klima. Mwen ka chwazi kèk pou
montre w sa yo ap di nou ak kijan medya yo kouri dèyè sa.

09:15.300 --> 09:23.131
Lous polè a te toujou senbòl aktivis klima yo, e isit la
nou wè – li ekri sou bò dwat la – ke imaj la se yon fo.

09:23.131 --> 09:26.160
Èske gen moun ki remake yo enstale yon bagay isit la?

09:26.160 --> 09:33.591
Kidonk, lous polè solitè sa a pa an danje disparisyon, men
se poutèt sa yo mete l sou yon moso glas konsa. Nan foto, li

09:33.591 --> 09:37.320
sipoze parèt konsa: Wi, abita mwen ap disparèt kounye a. […]

09:37.320 --> 09:45.586
An reyalite, popilasyon lous polè nan Alaska ak
Amerik di Nò ogmante soti nan apeprè 5,000 – ki te pwen

09:45.586 --> 09:49.947
ki pi ba a – pou rive 25,000 pandan 40 dènye ane yo.

09:49.947 --> 09:54.580
Kidonk, popilasyon lous polè a ap ogmante, pa diminye!

09:54.580 --> 10:01.440
Wi, e poukisa sa? Paske yo entèdi chas lous polè.

10:01.440 --> 10:06.780
Efè sa a se ke, menm si chas lous polè yo
kounye a entèdi, gen moun ki toujou kontinye fè

10:06.780 --> 10:09.751
sa, men popilasyon lous polè yo deja ap ogmante.

10:09.751 --> 10:17.745
Sa vle di ke diminisyon sa a nan kantite lous
polè yo te aktyèlman koze sèlman pa tire. […]

10:17.745 --> 10:21.162
An reyalite, lous polè yo egziste depi 600,000 ane.

10:21.162 --> 10:28.640
Kidonk, 600,000 ane vle di ke lous polè sa yo te siviv atravè
tout epòk glas yo, peryòd cho, epòk glas yo ak peryòd cho yo.

10:28.640 --> 10:32.924
Yo te siviv tout sa, sa pa t fè yo ditou.

10:32.924 --> 10:37.248
8. Zile k ap koule yo

10:37.248 --> 10:40.918
Yon lòt sijè isit la: ogmantasyon nivo lanmè nan Lanmè Sid yo.

10:40.918 --> 10:47.840
Zile Karoline yo, se vre gen kèk zile k ap disparèt.

10:47.840 --> 10:55.558
Nivo lanmè a ap monte tèlman vit ke kèk kote
deja ap vin mouye pye, e moun yo ap plenyen:

10:55.558 --> 11:00.550
"Chanjman klimatik ap fè zile nou yo disparèt."

11:00.550 --> 11:02.460
Wi, kisa k te vrèman pase?

11:02.460 --> 11:14.048
Mwen te tonbe wè li sou ZDF, mwen menm mwen te wè li nan
mwa Mas 2009 – sanble nivo lanmè a ap monte nan Mikwonezi.

11:14.048 --> 11:22.771
An reyalite, sepandan, gen mouvman lonjitidinal ak
vètikal ant ti Zile Karoline yo ak gwo Plak Pasifik la.

11:22.771 --> 11:31.835
Si ou gade kat sa a, kat tektonik Latè a, ou
ka wè li konpoze de anpil plak, plak gwo ak ti.

11:31.835 --> 11:40.065
Kounye a gen plak ki deplase lonjitidinalman oswa
vètikalman, oswa ki glise youn anba lòt, ap pouse anba.

11:40.065 --> 11:50.604
E sa ZDF ta dwe te konnen se ke gen plak, isit la menm nan zòn
Zile Karoline yo, k ap koule anba dlo akoz tektonik, epi lè mwen

11:50.604 --> 11:56.260
kanpe sou yon plak k ap koule, li sanble nivo lanmè a ap monte.

11:56.260 --> 12:02.513
Si ou mete yon moun la (li montre sou kat la) – yon rezidan Plak
Karolin – epi ou mete l la, li kanpe sou yon plak k ap koule,

12:02.513 --> 12:06.599
leve men li epi li di, "Pou Bondye, nivo lanmè a ap monte!"

12:06.599 --> 12:09.664
Se konsa yo twonpe nou.

12:09.664 --> 12:14.927
E menm bagay la – mwen pa bezwen repete l
kounye a – aplike tou pou Zile Fiji yo, an pasan.

12:14.927 --> 12:20.534
Nan konferans sou klima a nan Bonn kounye a – te
genyen tou yon moun ki soti nan Zile Fiji – ki te di: "Nivo

12:20.534 --> 12:23.476
lanmè a ap monte yon lè, epi apre sa nou pap la ankò."

12:23.476 --> 12:28.200
Wi, li egzakteman menm sou Plak Ostralyen an ak Plak Pasifik la.

12:28.200 --> 12:38.760
Mwen ta di ke Zile Fiji yo ta ka inonde teyorikman –
kidonk nonm nan gen rezon – si plak lokal la kontinye plonje.

12:38.760 --> 12:44.891
E se pa si rechofman global oswa rechofman atmosfè
a ogmante, men plak la ta ka plonje menm pi fon.

12:44.891 --> 12:50.000
Epi peyi k ap devlope yo kounye a reyalize
kijan pou yo pwofite de chanjman klimatik.

12:50.000 --> 12:54.378
Yo di: Se nou menm peyi endistriyalize yo ki
responsab pou nivo CO2 yo ki ap monte tèlman wo.

12:54.378 --> 13:01.255
E kisa n ap fè nan peyi endistriyalize
yo? N ap peye konpansasyon bay peyi sa yo!

13:01.255 --> 13:02.857
Èske ou ka toujou konprann sa?

13:02.857 --> 13:04.036
Konklizyon

13:04.036 --> 13:10.061
Pou remak final mwen, mwen chwazi Sonja Margolina.

13:10.061 --> 13:14.076
Kòm yon moun ki pa ekspè nan domèn nan, li di:

13:14.076 --> 13:21.008
Chanjman klimatik se yon tèm ki chaje ak
ideyoloji ki fè utopi "sove klima a" tounen yon

13:21.008 --> 13:25.420
objektif pou aksyon politik ak yon enperatif moral.

13:25.420 --> 13:37.888
Fòk nou pa neglije ke modèl panse sa a lye ak enterè matyè
plizyè pwofitè nan politik, sosyete sivil ak ek-endistri.

13:37.888 --> 13:43.251
Kidonk, natirèlman, gen moun k ap fè pwofi isit
la tou, se poutèt sa tout bagay sa a ap pase.

13:43.251 --> 13:51.055
Daprè Pwofesè Kirstein, chanjman klimatik ki
pwopaje akoz CO2 pa ni syantifik ni reyèl.

13:51.055 --> 13:58.678
Se yon konsèp ideyolojik ki fè moun santi yo
koupab pou yo remèt lajan ki nesesè pou sa yo

13:58.678 --> 14:03.060
rele "pwojè pwoteksyon klima" ak taks sou CO2.

14:03.060 --> 14:08.260
Pèsonn pa ka doute ke evènman meteyo ekstrèm
ak destriksyon anviwònman an toujou ap rive.

14:08.260 --> 14:12.629
Sepandan, medya yo rete an silans sou kòz posib yo.

14:12.629 --> 14:19.210
Kla.TV te rapòte sou teknoloji ki ka gen yon
gwo enpak sou tan an nan anpil nan pwogram li yo.

14:19.210 --> 14:21.632
N ap mete aksan sou kèk ladan yo anba a.

14:21.632 --> 14:27.665
Ede gaye pawòl sou Kla.TV kòm yon
kontrepwa ak medya prensipal yo.

14:27.665 --> 14:31.820
Sa bay moun opòtinite pou fòme pwòp opinyon yo.