Eleko ya molunge ya 2025 ebandaki naino te, kasi bapanzi sango bazalaki déjà kokebisa mpo na mbonge ya molunge
makasi, kokauka ya mabele, mɔ́tɔ ya zamba mpe bozangi ya mayi.
Ntina na yango ezali mbongwana ya klima oyo bato basali na nzela ya kobimisa CO2 ebele koleka.
Nini ezali solo na sima ya mitó ya makambo lokola oyo?
Na ndimbola ya mozindo, Prof. Werner Kirstein, moto ya mayele mpe molukiluki na makambo ya klima, alobeli makanisi oyo epanzani
mingi oyo elobaka ete mbongwana ya klima ezali mpo na misala ya bato, mpe amonisi makanisi ya
kotɛmɛla yango oyo mbala mingi batalelaka te.
Awa na nse ezali résumé ya mokuse ya mwa makanisi ya ntina uta na lisolo na ye na AZK na
motó ya likambo "Politogenic Climate Change".
1. Molunge oyo emonaná naino te? Courbe ya lokuta ya lingenda ya hockey!
Sikawa nakolakisa bino klima, mbongwana ya klima na boumeli ya mibu nkóto zomi na moko eleki.
Okoki komona awa na ngambo ya mwasi mpenza ete, mbula nkoto zomi to zomi na moko eleki, eleko ya suka ya
malili makasi, to eleko ya glace ndenge eyebani mpe, esilaki
Molunge emataki, sima malili, sima lisusu molunge, sima lisusu malili.
Bongo, ezali komata mpe kokita boye banda kala.
Mpe na sima, tozalaki na eleko mosusu ya mwa malili makasi, na siɛklɛ ya 17 na ya 18, tango malili ezongelaki
lisusu, kasi te makasi lokola na bileko ya malili ya minene.
Mpe sima na yango, tozali kaka kobima na eleko oyo ya mwa malili.
Yango elingi koloba ete, ntango tobimi na eleko ya malili ya monene to ya moke, esengeli kaka ete molunge emata.
Nayoká ntembe: "Iyo, kasi molunge ebakisami!"
– Iyo, soki okoki, ekómi mɔ́tɔ mpenza.
Mpe lelo tokómi na suka mpenza.
Mpe siansi ya climat elakisaka biso nini? Courbe ya nse.
Mbala mosusu bino nyonso boyebaka graphe ya hockey stick oyo M. Mann apalanganisaki na tango wana.
Iyo, propagande ezali malamu, ezalaki kaka propagande.
Mpe omoni, bango babatelaki kaka klima ndenge moko banda na mobu 1000 kino na 1200, 1400,
1600, mpe bongo na bongo, ebongwanaki mingi te.
Iyo, okoki komona courbe ya solo na likolo.
Na mokuse, bazali kokosa biso.
2. Ba modèles ya climat ekeseni na bosolo
Nalingi kozongela maloba ya Prof. Hans von Storch, oyo azali sima ya mbongwana ya klima mpe azali kopalanganisa yango:
" 'Tozali na liboso ya likambo moko ya kokamwa' – 2013, yango ezali sikoyo mwa bambula
eleki – 'molunge emati te na boumeli ya mibu 15."
Iyo
Soki bobɛlɛ ya mokili mobimba etɛlɛmaki lisusu mpo na mibu mitano, elingaki kolakisa ete libunga moko ya monene ezali
na ba modèles mpe esengelaki kobongisa bamanyisi na yango.
Kurve ya misato ya Mauna Loa:
CO2 nde ntina ya komata ya molunge?
Libunga ya moboko ezali ete ba modèles ya climat bakanisaka ntango nyonso CO2.
CO2 nde ezali ntina ya koyinda ya mokili.
Mpe soki totali courbe oyo, mwa mosika kuna, okoki komona ete température emati mpenza na mibu 25 oyo
eleki, mpe bongo mpe concentration ya CO2 – courbe ya lokumu ya Mauna Loa – nyonso mibale emati.
Mpe wana nde lisolo mobimba ebimaki na bambula ya 1980, tango bato balobaki:
Soki molunge emati, CO2 mpe emati, to na ndenge mosusu, ndenge olingaki koloba: CO2 emati mpe na sima molunge mpe emati.
Kasi, soki totali biteni ya liboso mpe ya sima, tokoki komona polele ete yango ezali lisusu solo te.
Kasi soki okondima, mpe ntango liboso mpe sima na yango?
Awa, liboso ya mibu 25 oyo mpe sima ya mibu 25 oyo? Yango ezali solo te.
Kasi, ba courbes ekabwani.
Niveau ya CO2 emataki, kasi température ekitaki na bileko mosusu.
4. Boyokani to ntina na mbano? Nini bandɛkɛ ya storks bazali na boyokani na motango ya mbotama?
Bongo, likambo ya koyekola na likambo oyo ezali eloko oyo nalobaka ntango nyonso na mateya nyonso ya statistiki
oyo napesaka na bato ya géographie: bandeko, boyokani elakisi te ete likambo moko ezali ntina ya mosusu!
Ekeseni monene mpenza!
Bino nyonso boyebi yango, te? Nakanisi ekomi koyebana mingi mpenza.
Oyo ezali ndakisa mosusu ya boyokani ya lokuta. Eutelo: Biro ya Leta ya Mitango.
Omoni, motango ya bakoló mpe ya mbotama na Allemagne, kasi na Suède ezali kitoko koleka.
Ntango milɔngɔ́ ezalaki ebele awa (yango nde molɔngɔ́ ya bule sikoyo), motángo ya mbotama emataki.
Mpe tango nyonso motango ya ba cigognes ekitaki lisusu mpo na bantina ya ekoloji, motango ya mbotama ekitaki.
Na yango, moto nyonso asengeli komona ete oyo ezali boyokani ya ntina na mbano.
Iyo, solo!
Boyokani ya lokuta ya positif ya likolo mpenza ekoki mpe komonana kati na motango ya mabala oyo ezali kobukana na
etuka ya Maine na Amerika mpe ndenge ya kolia margarine.
Soki okondima, ezali bongo!
Okoki koluka yango na internet, ezali solo!
Na maloba mosusu, ntango bato balia margarine mingi, bokabwani ya mabala ebakisami.
Batɛlɛmi kuna, bakamwe.
Nazali na mosusu ya kitoko mpe ya esengo, kasi azali naino komonana mwa mawa.
Motango ya liwa epayi ya bato ya bakiti ya batɛlɛmɛli emataka makasi soki ntalo ya ba chips emati.
Nalobi boye mpenza mpo na kotungisa baninga na ngai bafizisyen.
Bongo soki olingi kobongola boyokani ya lokuta ya boye na bosolo awa.
5. CO2 esalisaka banzete
Bongo, komata mbala mibale ya CO2 ezalaka ntango nyonso likambo monene.
Nini ekosalema soki motango ya CO2 na mopɛpɛ na biso emati mbala mibale?
Bongo tozali na ba serres, ba serres ya solo. Oyo, na ndakisa, ezali elanga monene esika mbuma to ndunda ekolaka.
Ngai moko nakendá na Islande. Namonaki ba conteneurs minene libanda ya ekuke, bakomaki CO2 likolo na yango.
Nazali komituna nini bazali kosala na CO2 awa sikoyo?
Balobaki, "Tokosalela oyo mpo na kobɔkɔla bilona; koleka ndenge tokotia CO2 na kati ya ndako
oyo ya bilona, nde bilona ekokola malamu koleka."
Eyebani banda kala ete CO2 ezali engrais ya malamu mpenza mpo na banzete mosusu.
6. Glacier – ya lokuta!
Lokola tozali awa na Alpes, na nsuka ya Alpes, soki tokoki koloba bongo, nalingi kozongela likambo ya baglasiere ya Alpes.
Balobaka ntango nyonso ete baglasiɛrɛ bazali kozonga sima.
Soki otali malamu, ezali solo – atako kaka mpo na ntango moke, mpo na eleko moko boye.
Mpe soki olandi Prof. Gernot Patzelt ya Université ya Innsbruck mpe bandimbola na ye, amoni bilembeteli ete baglace
oyo ezali ntango nyonso kokende liboso mpe kozonga nsima. […]
Na mokuse: Na boumeli ya mibu nkóto zomi na moko eleki, baglace ezalaki mike koleka ndenge ezali lelo na
eteni ya mibale kati na misato ya eleko wana, yango emonisi ete klima ezalaki na molunge mingi.
Bongo, ezalaki ya moto liboso, mpe ekómaki lisusu ya malili.
Mpe ezalaki lisusu mɔ́tɔ, mpe ezalaki lisusu malíli.
Yango nde ntina ya koningana ya kokamwa ya baglace.
Yango wana ezali mpenza likambo oyo eyebani malamu, kasi ebimisami polele te.
Amonaki yango.
Likambo ya kokamwa, atalaki banzete na bisika oyo glacier esili kolongwa, mpe emonisaki banzete ya kala oyo ezalaki kobombama.
Mpe na nsima amonaki ete bitape ya nzete ya kala ezalaki komonana na nse ya baglace oyo ezalaki kokita na nse kuna.
Yango elingi koloba, soki batindi biso tondima ete ba glaciers ezalaka ntango nyonso ezali kokita mpe ezalaki mozindo koleka na
ntango ya kala, bongo nini, banzete oyo ewutaki wapi na mokili?
Naino namona nzete ekoli na nse ya glace te!
Yango ekoki kozala te!
Mpe yango ezali mpenza elembeteli ya komeka ya solo, mosika mpenza na théorie nyonso.
Kasi lokola nalobaki, tokoyeba te.
7. Ba urses polaires mpo na communication ya climat?
Climat ezali na makambo ebele. Nakoki kopona mwa ndambo mpo na kolakisa bino makambo oyo
bayebisaka biso mpe ndenge media bakangaka yango noki.
Nkɔ́si ya pol ya nord ezalaka ntango nyonso elembo ya bato oyo babundelaka makambo ya klima, mpe awa tomoni – ekomami na
ngambo ya lobɔkɔ ya mobali – ete elilingi yango ezali ya lokuta.
Boni, moto moko amoni te ete batie eloko moko awa?
Bongo, niau ya neige oyo ya mopaya azali na likama ya kolimwa te, kasi yango wana nde batie ye likolo ya eteni ya
glace boye. Na ndenge ya bafoto, esengeli komonana boye: Iyo, esika na ngai ya kofanda ezali kolimwa sikoyo.
Na bosolo, motango ya ba urses polaires na Alaska mpe na Amerika ya Nɔ́rdi emati uta na pene ya 5 000 – oyo ezalaki motango
ya nse koleka – kino na 25 000 na boumeli ya mibu 40 oyo eleki.
Bongo motango ya ba urses polaires ezali komata, kasi kokita te!
Iyo, mpe mpo na nini? Mpo ete kokanga ba urses polaires epekisami.
Bopusi na yango ezalaki ete, atako bokila ba urses polaires epekisami sikoyo, ezali naino na bato oyo bakobaka kosala
yango, kasi motango ya ba urses polaires ezali déjà komata.
Yango elingi koloba ete bokitisi oyo ya motango ya ba urses polaires ezalaki mpenza kaka mpo na kobeta bango masasi.
Na likambo mosusu, ba urses polaires bazali banda mbula 600 000.
Yango wana, mbula nkóto motoba (600 000) elakisi ete ba urses polaires oyo balekisaki bileko nyonso ya malili makasi, bileko
ya mɔtɔ, lisusu bileko ya malili makasi mpe bileko ya mɔtɔ.
Babiki na yango nyonso, yango esalaki bango mabe ata moke te.
8. Bisanga bizali kokita na mai
Likambo mosusu awa: komata ya nivo ya mai ya mbu na Mbu ya Sudi.
Bisanga ya Caroline, ezali solo ete bisanga mosusu ezali kolimwa.
Niveau ya mai ya mbu ezali komata mbangu mingi, kino bisika mosusu bizali déjà kozinda na mai, mpe bato bazali kolela:
"Mbongwana ya klima ezali kosala ete bisanga na biso ezinda."
Iyo, nini mpenza esalemaki?
Namɔnaki yango na ZDF, namɔnaki yango ngai moko na sanza ya misato ya mobu 2009 – emonani
lokola nivo ya mai ya mbu ezali komata na Micronesia.
Kasi, na bosolo, ezali na koningana ya molayi mpe ya kotɛlɛma kati na bisanga ya mike ya Caroline mpe plaque monene ya Pacifique.
Soki otali karte oyo, karte ya tectonique ya Mabele, okomona ete ezali na ba plaques ebele, ya minene mpe ya mike.
Sikawa ezali na baplate oyo etambolaka na bolai to na bosanda to ekitanaka moko na nse ya mosusu, eninganisaka na nse.
Mpe oyo ZDF esengelaki koyeba ezali ete baplate, awa mpenza na etuka ya Bisanga ya Caroline, ezali kokita na nse mpo na koningana
ya mabele na nse, mpe bongo soki natelemi likolo ya plate oyo ezali kokita, emonanaka lokola nde nivo ya mbu ezali komata.
Soki otie moto kuna (azali kolakisa na karte) – mofandi ya Plake ya Caroline – mpe otie ye kuna mpe atelemi likolo ya
plake oyo ezali kokita na se, atomboli maboko mpe alobi, "Na nkombo ya Nzambe, nivo ya mai ya mbu ezali komata!"
Bongo nde bakosaka biso.
Mpe likambo yango moko – nazali na mposa ya kozongela yango lisusu te sikoyo – etali mpe Bisanga ya Fiji, na ndenge wana.
Na likita ya climat na Bonn oyo esili kosalema sik'oyo – ezalaki mpe na moto moko auti na bisanga ya Fiji – oyo alobaki: "Niveau
ya mai ya mbu ekomata na ntango moko, mpe na nsima tokolongwa."
Iyo, ezali kaka ndenge moko na Plaque ya Australie mpe na Plaque ya Pacifique.
Nakoloba ete, na théorie, bisanga ya Fiji ekoki kozinda na mai – yango wana mobali yango alobi solo –
soki plaque ya mabele ya esika wana ekobi kokita na nse.
Mpe soki bobɛli ya mokili to ya mopɛpɛ ekómi makasi, plaque yango ekoki kokita lisusu na nsé.
Mpe bikolo oyo ezali kokola sikoyo basosoli ndenge ya kosalela mbongwana ya klima mpo na kozwa matomba.
Balobi: Bino bikolo ya industrie bozali na ngambo mpo na komata makasi ya CO2.
Mpe nini tozali kosala na mikili ya industrie? Tozali kofuta mbongo ya ndingisa na mikili wana!
Okoki naino kokanga ntina ya yango?
Bosukisi
Mpo na maloba na ngai ya nsuka, naponi Sonja Margolina.
Lokola moto oyo ayebi makambo yango malamu te, alobi:
Mbongwana ya klima ezali liloba ya makanisi ya politiki oyo ematisi likanisi ya mpambampamba ya "kosunga
klima" na esika ya mokano ya misala ya politiki mpe ya likambo ya bizaleli malamu oyo esengeli kosalema.
Esengeli te kobosana ete lolenge oyo ya kokanisa ekangami na matomba ya komonana ya bato ebele oyo bazali koluka
matomba na politiki, na société civile mpe na éco-industrie.
Bongo, solo, ezali mpe na bato ya mombongo ya makambo ya mpasi awa, mpe yango wana makambo nyonso oyo ezali kosalema.
Kolanda Prof. Kirstein, mbongwana ya klima oyo ezali kopanzama mpo na CO2, na yango, ezali te ya siansi mpe ezali te ya solo.
Ezali likanisi ya politiki oyo esalaka ete bato bamiyoka na ngambo mpo bapesaka mbongo oyo esengeli mpo na
oyo babengi "misala ya kobatela klima" mpe mpako ya CO2.
Moto moko te akoki kotia ntembe ete makama ya klima ya makasi mpe kobebisama ya biloko ya mokili ezali naino kosalema.
Kasi, bapanzi sango bazali nyarុគ្គុង na ntina na bantina oyo ekoki kozala.
Kla.TV elobeli na ba programmes na yango ebele ba technologies oyo ekoki kozala na bopusi ya monene likolo ya eleko.
Tokolakisa ndambo na bango na nse.
Salá ete sango ya Kla.TV epalangana, lokola eyano na media ya minene.
Oyo epesaka bato nzela ya kozala na makanisi na bango moko.