Tsy mbola nanomboka ny fahavaratra 2025, saingy efa nampitandrina momba ny onjan'ny hafanana, ny haintany, ny afo
an'ala ary ny tsy fahampian-drano ny fampahalalam-baovao.
Ny anton'izany dia ny fiovan'ny toetr'andro nateraky ny olombelona vokatry ny famoahana CO2 tafahoatra.
Inona no marina ao ambadiky ny lohateny tahaka izao?
Amin'ny famelabelarana amin'ny antsipiriany, ny mpandinika sy mpikaroka momba ny toetrandro Prof. Werner Kirstein dia mandinika
ireo hevitra be mpitondra indrindra momba ny fiovan'ny toetrandro vokatry ny asan'ny olombelona ary
manondro ireo hevitra manohitra izay matetika tsy voatsinjo.
Eto ambany ny famintinana fohy momba ny sasany amin'ireo teboka fototra avy amin'ny lahateny nataony tao amin'ny AZK mitondra
ny lohateny hoe "Fiovan'ny Tontolo Iainana Politogenika".
1. Hafanana tsy mbola nisy toy izany? Ny fiolahana sandoka amin'ny tsorakazo hockey!
Ankehitriny dia hasehoko anareo ny toetr'andro, ny fiovan'ny toetr'andro tao anatin'ny 11 000 taona farany.
Azonao jerena eto amin'ny sisiny havia lavitra fa 10 000 na 11 000 taona lasa izay, nifarana ny vanim-potoana mangatsiaka
lehibe farany, na antsoina koa hoe vanim-potoanan'ny ranomandry
Nanafana, avy eo nangatsiaka indray, nanafana, avy eo nangatsiaka indray.
Ka efa ela izy no niakatra sy nidina tahaka izao.
Ary avy eo dia nisy vanim-potoanan'ny ranomandry kely indray tamin'ny taonjato faha-17 sy faha-18, rehefa
nangatsiaka indray izy, saingy tsy dia nangatsiaka tahaka ny tamin'ireo vanim-potoanan'ny ranomandry lehibe.
Ary aorian'izany, vao mivoaka amin'ity vanim-potoanan'ny ranomandry kely ity isika.
Midika izany fa rehefa mivoaka amin'ny vanim-potoanan'ny ranomandry lehibe na kely
isika, dia tsy maintsy mafana kokoa izany.
Efa naheno ny adihevitra aho: "Eny, fa mafana kokoa izao!"
– Eny, azafady, nanjary mafana kokoa izy io ho azy.
Ary anio dia tonga amin'ny farany indrindra isika.
Ary inona no atolotry ny siansa momba ny toetr'andro ho antsika? Ny tsipika ambany.
Angamba tsaroanareo rehetra ilay curve hockey stick izay niely tamin'izany fotoana izany nataon'i M. Mann.
Eny, tsara ny fampielezan-kevitra, fampielezan-kevitra fotsiny izany.
Ary hitanao fa nitazona ny toetr'andro ho tsy miova fotsiny izy ireo nanomboka tamin'ny taona
1000, 1200, 1400, 1600, sns., tsy niova firy izany.
Eny, azonao jerena etsy ambony ny tena fiolahana.
Ka toy ny hoe entina amin'ny lalana mankany an-jaridaina isika, raha azo lazaina.
2. Mifanohitra amin'ny zava-misy ny modely momba ny toetr'andro
Tiako ny hanonona indray an'i Prof. Hans von Storch, izay ao ambadiky ny fiovan'ny toetr'andro ary mampiely izany:
" 'Miatrika zava-miafina isika' – tamin'ny 2013, efa taona vitsivitsy izay izao – 'tsy
niakatra ny maripana nandritra ny 15 taona.'"
Eny
Raha mijanona mandritra ny dimy taona hafa ny fiakaran'ny maripanan'ny tany, dia hisy hadisoana fototra ao
amin'ireo modely ary tsy maintsy ahitsy ireo vinavina.
Fiolahana fahatelo an'i Mauna Loa:
CO2 ve no mahatonga ny fiakaran'ny maripana?
Ny hadisoana fototra dia ny fiheveran'ny maodely momba ny toetr'andro fa CO2 foana.
Ny CO2 no tompon'andraikitra amin'ny fiakaran'ny maripana manerantany.
Ary raha mijery ity kisary ity isika, kely lavidavitra kokoa eto, dia ho hitanao fa niakatra ny maripana tao anatin'ny
25 taona farany, ary niakatra ihany koa ny fatran'ny CO2 – ilay kisary Mauna Loa malaza – samy nitombo.
Ary tamin'izany no nipoiran'ny tantara manontolo tamin'ny taona 1980, rehefa niteny ny olona hoe:
Rehefa miakatra ny maripana, miakatra ihany koa ny CO2, na mifanohitra amin'izany, araka izay tianao
holazaina: miakatra ny CO2 ary avy eo miakatra koa ny maripana.
Na izany aza, raha mijery ny fizarana mialoha sy aorian'izany isika, dia hita fa mazava fa tsy marina intsony izany.
Fa azafady, ahoana kosa ny amin'ny fotoana talohan'izany sy taorian'izany?
Eto, mialoha ireo 25 taona ireo sy aorian'ireo 25 taona ireo? Mazava ho azy fa tsy marina izany.
Mifanohitra amin'izany: mifanalavitra ny fiolahana.
Niakatra ny haavon'ny CO2, saingy nidina ny maripana tamin'ny vanim-potoana sasany.
4. Fifandraisana sa antony sy vokany? Inona no ifandraisan'ny vorona storika amin'ny tahan'ny fahaterahana?
Ka izay tokony hianarantsika avy amin'ity dia zavatra efa nolazaiko hatrany tamin'ny fampianarana
statistika rehetra nataoko ho an'ny mpahay jeografia: ry namana, tsy mitovy ny fifandraisana sy ny antony!
Tena lehibe be ny fahasamihafana!
Fantatrareo daholo izany, sa tsy izany? Heveriko fa efa tena malaza izany.
Ity dia ohatra iray hafa amin'ny fifandraisana sandoka. Loharano: Federal Statistical Office.
Fantatrao, ny isan'ny kirikibo sy ny fahaterahana any Alemaina; any Soeda kosa dia mbola tsara kokoa aza.
Isaky ny nisy leon-kely maro kokoa teto (izany no tsipika manga), dia nitombo ny isan'ny fahaterahana.
Ary isaky ny nihena indray ny isan'ny voromby noho ny antony ara-tontolo iainana, dia nihena koa ny tahan'ny fahaterahana.
Koa tsy maintsy manatsoaka hevitra ny rehetra fa fifandraisana antony sy vokany izany.
Eny e!
Azo hita ihany koa eo amin'ny tahan'ny fisaraham-panambadiana ao amin'ny fanjakana Maine any Etazonia sy ny
fihinanana margarina ny fifandraisana sandoka miabo avo mitovy.
Azafady, toy izany mihitsy!
Azonao jerena amin'ny aterineto izany, marina izany!
Amin'ny teny hafa, rehefa mihamaro ny fihinanana margarina, dia mitombo ny fisaraham-panambadiana.
Mijoro eo izy ireo, gaga.
Manana iray hafa tsara tarehy sy mampiakatra aho, izay mbola toa malahelo kely.
Ny isan'ny maty eo amin'ireo mpampiasa seza misy kodiarana dia mifandray akaiky amin'ny vidin'ny chips ovy.
Milaza izany aho mba tena hanome olana ho an'ireo mpiara-mpisika amiko.
Koa raha tianao hanova ireo fifandraisana tsy misy ifandraisany ho lasa marina eto.
5. Mahasoa ny zavamaniry ny CO2
Ka ny fitomboan'ny fifantohan'ny CO2 ho avo roa heny dia efa hatrany no olana lehibe.
Inona no mitranga rehefa avo roa heny ny fifantohan'ny CO2 ao amin'ny atmosfera?
Ka manana trano fambolena izahay, trano fambolena tena izy. Ity, ohatra, dia toeram-pambolena ahitra ahitra na legioma.
Efa tany Islandy aho. Nahita ireo kaontenera goavana teo ivelan'ny fidirana aho, izay nosoratana hoe CO2.
Mieritreritra aho hoe inona no ataon'izy ireo amin'ny CO2 eto ankehitriny?
Hoy izy ireo hoe: "Hampiasa ity ho fanomezana zezika izahay; arakaraka ny habetsahan'ny CO2 ampidirinay ao anatin'ity trano
fambolena mafana ity no tsara kokoa ny fitomboan'ny zavamaniry."
Efa ela no fantatra fa ny CO2 dia zezika tena tsara ho an'ny zavamaniry sasany.
6. Ny ranomandry – sandoka!
Satria eto amin'ny Alps isika, eo amin'ny sisin'ny Alps, raha azo lazaina, dia tiako hiverina
amin'ny lohahevitra momba ny ranomandry Alpine.
Lazaina foana fa mihemotra ny ranomandry, fa miverina any aoriana izy ireo.
Raha mijery akaiky ianao dia marina izany – na dia ho an'ny fotoana voafetra sy ho an'ny vanim-potoana iray ihany aza.
Ary raha manaraka an'i Prof. Gernot Patzelt avy amin'ny Oniversiten'i Innsbruck sy ny fanazavany
ianao, dia nahita porofo izy fa mihamitombo sy mihemotra tsy tapaka ireo ranomandry ireo. […]
Raha fintinina: Tao anatin'ny 11 000 taona farany, kely kokoa noho ny ankehitriny ny ranomandry nandritra ny roa ampahatelon'ny
fotoana, izay mampiseho fa mafana kokoa ny toetr'andro.
Koa efa mafana kokoa izy teo aloha, ary efa nangatsiaka indray koa.
Ary niha-mafana indray, ary niha-mangatsiaka indray.
Izany no antony ao ambadiky ny fihetsiky ny ranomandry hafahafa.
Ka tena tranga efa fantatra izy io, saingy tsy ampahibemaso.
Fantany izany.
Mahavariana fa nandinika hazo tany amin'ireo faritra izay efa nihemotra ny ranomandry izy, ka
nampiseho hazo tranainy izay mipoitra indray.
Ary avy eo dia nahita izy fa nipoitra tany ambanin'ireo ranomandry mihena tany ambany ireo fototry ny hazo efa antitra.
Izany hoe, raha asaina mino isika fa niala hatrany ny ranomandry ary lalindalina kokoa tamin'ny
lasa, dia avy aiza eto an-tany moa ireo hazo ireo?
Tsy mbola nahita hazo mitombo ambanin'ny ranomandry mihitsy aho!
Tsy mety izany!
Ary izany tokoa no porofo fanandramana tena izy, lavitry ny teôria rehetra.
Fa araka ny efa nolazaiko, tsy ho fantatsika.
7. Orsa polara ho an'ny fampielezan-kevitra momba ny toetrandro?
Maro ny lafiny momba ny toetr'andro. Afaka misafidy vitsivitsy aho mba hampiseho aminao izay lazaina
aminay sy ny fomba itodihan'ny fampitam-baovao amin'izany.
Ny bera polar dia efa hatrizay no mariky ny mpikatroka momba ny toetr'andro, ary eto isika mahita –
voasoratra eo ankavanana – fa sandoka ilay sary.
Misy nahatsikaritra ve fa nisy zavatra napetraka teto?
Ka tsy atahorana ho lany tamingana ity bera polar irery ity, fa izany no antony nametrahana azy teo ambonin'ny vongan-dranomandry
toy izany. Amin'ny fakàna sary dia tokony ho toy izao izy: Eny, efa manjavona ankehitriny ny toeram-ponenako.
Raha ny marina, nitombo avy amin'ny manodidina ny 5 000 – izay teboka ambany indrindra – ho 25 000 ny isan'ny bera polar
any Alaska sy Amerika Avaratra tao anatin'ny 40 taona farany.
Koa mitombo fa tsy mihena ny isan'ny bera polar!
Eny, ary nahoana izany? Satria voarara ny fihazana bera polar.
Ny vokany dia na dia efa voarara aza ny fihazana bera polar, mbola misy ihany manohy manao
izany, nefa efa mitombo ny isan'ny bera polar.
Midika izany fa ny fihenan'ny isan'ny bera polar dia vokatry ny fitifirana fotsiny.
Ankoatra izany, efa nisy nandritra ny 600 000 taona ny bera polar.
Koa ny 600 000 taona dia midika fa ireo bera polar ireo dia efa niaina tamin'ny vanim-potoanan'ny ranomandry
rehetra, ny vanim-potoanan'ny hafanana, ary ny vanim-potoanan'ny ranomandry sy ny hafanana.
Navelon'izy ireo izany rehetra izany, tsy nisy ratra na kely aza taminy.
8. Ny nosy milentika
Lohahevitra iray hafa eto: fiakaran'ny haavon'ny ranomasina any amin'ny Ranomasina Atsimo.
Ny Nosy Caroline, marina fa misy nosy sasany manjavona.
Miakatra haingana be ny haavon'ny ranomasina ka efa mando ny tongotry ny toerana sasany, ary mitomany ny olona hoe: "Ny
fiovan'ny toetr'andro no mahatonga ny nosintsika ho levona."
Eny, inona marina no nitranga?
Tonga tampoka aho nahita izany tao amin'ny ZDF, ary hitako mihitsy tamin'ny Martsa 2009 – toa
miakatra ny haavon'ny ranomasina any Micronesia.
Raha ny marina anefa, misy fihetsika mitsivalana sy mitsangana eo anelanelan'ny Nosy
Caroline kely sy ny takelaka Pasifika lehibe.
Raha mijery ity sari-tany tektônika momba ny Tany ianao, dia ho hitanao fa misy takelaka maro, lehibe sy kely.
Ankehitriny dia misy takelaka izay mihetsika mitsivalana, mitsangana, na mifampisosa
ambanin'ny tsirairay, ka manosika avy any ambany.
Ary izay tokony ho fantatry ny ZDF dia misy takelaka eto amin'ny faritry ny Nosy Caroline izay milentika noho ny hetsiky
ny tectonika, ary rehefa mijoro eo ambonin'ny takelaka milentika aho dia toa miakatra ny haavon'ny ranomasina.
Raha apetrakao any izy (manondro ny sarintany) – mponina ao amin'ny takelaka Caroline – ary apetrakao eo izy ka mijoro eo
ambonin'ny takelaka milentika, manangana ny tanany ary miteny hoe: "Ho an'Andriamanitra ô, miakatra ny haavon'ny ranomasina!"
Toy izao no anambakana antsika.
Ary mitovy ihany koa izany – tsy mila averiko izao – mihatra amin'ny Nosy Fijy koa, raha ny marina.
Tamin'ny kaonferansa momba ny toetr'andro tany Bonn vao haingana – nisy ihany koa olona avy any Nosy Fijy tany – izay
nilaza hoe: "Hiakatra ny haavon'ny ranomasina amin'ny fotoana iray, ary avy eo dia tsy hisy intsony izahay."
Eny, mitovy tanteraka eo amin'ny takelaka Aostraliana sy ny takelaka Pasifika izany.
Hiteniko fa azo heverina fa ho rano ny Nosy Fijy – ka marina ilay lehilahy – raha mitohy milentika ny takelaka eo an-toerana.
Ary tsy hoe raha mitombo ny fiakaran'ny hafanana maneran-tany na ny fiakaran'ny hafanana ao amin'ny
atmosfera, fa mety hilentika lalindalina kokoa ilay takelaka.
Ary ny firenena an-dalam-pandrosoana dia efa mahafantatra ankehitriny ny fomba hanararaotana ny fiovan'ny toetr'andro.
Hoy izy ireo: Ireo firenena indostrialy no tompon'andraikitra amin'ny fiakaran'ny haavon'ny CO2 ho avo be.
Ary inona no ataontsika any amin'ireo firenena indostrialy? Mandoa onitra ho an'ireo firenena ireo isika!
Azonao mbola takarina ve izany?
Famaranana
Ho an'ny kabary famaranako, dia nofidiako i Sonja Margolina.
Amin'ny maha-tsy manam-pahaizana azy amin'ity sehatra ity, hoy izy:
Ny fiovan'ny toetrandro dia teny ara-potokevitra mafy izay nampiakatra ny utopia hoe "famonjena ny toetrandro"
ho lasa tanjon'ny hetsika politika sy adidy ara-moraly.
Tsy tokony hohadinoina fa mifandray amin'ny tombontsoa azo tsapain-tanana ananan'ireo mpanao tombontsoa maro avy
amin'ny politika, ny fiarahamonim-pirenena ary ny indostrian'ny tontolo iainana ity fomba fisainana ity.
Koa mazava ho azy fa misy mpanao tombontsoa eto koa, ka izany no mahatonga ity zava-drehetra ity hitranga.
Araka ny filazan'i Prof. Kirstein, ny fiovan'ny toetr'andro miparitaka vokatry ny CO2 dia tsy siantifika ary tsy tena izy.
Izy io dia foto-kevitra ara-ideôlôjika izay mampahatsiaro ho meloka ny olona mba hanome ny vola ilaina ho an'ireo antsoina
hoe "tetikasa fiarovana ny toetr'andro" sy ny hetra CO2.
Tsy misy afaka mandà fa mbola mitranga ny tranga toetr'andro mahery vaika sy ny fandravana ny tontolo iainana.
Na izany aza, mangina ny fampahalalam-baovao momba ireo antony mety ho nisy.
Kla.TV dia nitatitra momba ny teknolojia izay mety hisy fiantraikany goavana
amin'ny toetr'andro amin'ny fandaharana maro.
Hasehonay eto ambany ny sasany amin'izy ireo.
Manampia mampiely ny vaovao momba ny Kla.TV ho feo mifanohitra amin'ny fampitam-baovao lehibe.
Manome fahafahana ny olona hanana ny heviny manokana izany.