Kāore anō te Raumati 2025 kia tīmata, engari kua tīmata kē te pāpāho ki te whakatūpato mō ngā ngaru wera,
ngā maroke, ngā ahi ngahere me ngā ngoikoretanga wai.
Ko te take o tēnei ko te panonitanga āhuarangi i hangaia e te tangata nā te nui rawa o ngā tukunga CO2.
He aha te pono kei muri i ngā taitara pēnei?
I roto i tētahi whakaaturanga taipitopito, ka kōrero te kairangahau āhuarangi me te kairangahau huringa āhuarangi, a
Porofesa Werner Kirstein, mō ngā take tino whānui e pā ana ki te huringa āhuarangi nā te tangata, ā, ka
tohu ia i ngā whakautu whakahē e maha ana kāore i arohia.
Anei he whakarāpopototanga poto o ētahi o ngā kaupapa matua i puta i tana kauhau AZK e kīia nei ko "Politogenic Climate Change".
1. He wera kāore i tae i mua? Ko te āhua piko hākinī teka!
Ka whakaatu atu au ināianei i te āhuarangi, me ngā panonitanga āhuarangi i roto i ngā 11,000 tau kua pahure.
Ka kitea e koe i konei i te taha mauī rawa, i ngā tau 10,000, 11,000 rānei ki muri, i mutu te wā makariri
nui whakamutunga, arā ko te ao hukapapa pēnei i te ingoa
I wera ake, kātahi ka makariri anō, kātahi ka wera ake, kātahi ka makariri anō.
Nō reira, kua roa e piki ana, e heke ana pēnei.
Ā muri iho, i puta anō tētahi wā hukapapa iti i te rautau tekau mā whitu me te tekau mā waru, i makariri anō ai ngā āhuarangi,
engari kāore i tino makariri pēnei i ngā wā hukapapa nui.
Ā muri i tērā, kei te puta noa mātou i tēnei paku ao makariri.
Ko te tikanga, ka puta tātou i tētahi wā makariri nui, i tētahi wā makariri iti rānei, me piki noa ake te pāmahana.
Kua rongo au i te kōrero: "Āe, engari kua wera ake!"
– Āe, tēnā koa, kua wera ake noa iho.
Ā, kua tae tātou ki te mutunga tūturu i tēnei rā.
Ā, he aha tā te pūtaiao āhuarangi e whakaatu mai ana ki a tātou? Ko te rārangi o raro.
Tērā pea kei te maumahara koutou katoa ki te āhua piko o te rakau hōki i whakatairangahia e M. Mann i taua wā.
Āe, he pai te whakatairanga, he whakatairanga noa iho.
Ā, ka kite koe, i mau tonu rātou i te āhuarangi kia taurite mai i te tau 1000, tae noa ki te
1200, 1400, 1600, me ērā atu. Kāore i tino rerekē.
Āe, ka taea e koe te kite i te āhua tūturu kei runga ake nei.
Nō reira, e ārahina ana mātou ki te huarahi hē, kia pērā ai te kī.
2. E whakahē ana ngā tauira āhuarangi i te ao tūturu
Kei te hiahia ahau ki te whakahua anō i a Prof. Hans von Storch, e tautoko ana i te
panonitanga āhuarangi, ā, e whakatairanga ana i taua mea:
Kei mua i a tātou he mea ngaro – i te tau 2013, he tau kua pahure ake nei – kāore ngā pāmahana i piki mō te 15 tau.
Āe
Mēnā ka whakatā anō te whakamahana ā-ao mō ngā tau rima, ka puta he hapa matua i ngā tauira, ā, me whakatika ngā matapae.
te tuatoru o te kurupae o Mauna Loa:
Ko te CO2 te take o te pikinga o ngā pāmahana?
Ko te hē matua, ko te mea e whakaponohia ana e ngā tauira āhuarangi i ngā wā katoa ko te CO2.
Ko te CO2 te kawenga mō te whakamahana o te ao.
Mēnā ka titiro tātou ki tēnei kurupae, ki tēnei taha ake nei, ka kite koe kua piki te pāmahana i roto i te 25
tau, ā, kua piki hoki te kōnui o te CO2 – ko te kurupae rongonui o Mauna Loa – kua piki rāua.
Ā, i taua wā i puta mai ai te kōrero katoa i ngā tau 1980, i mea ai ngā tāngata:
Ka piki te pāmahana, ka piki hoki te CO2; arā, pēnei i tāu i hiahia ai ki te kī: ka piki te CO2, ā, ka piki hoki te pāmahana.
Heoi, mēnā ka titiro tātou ki ngā wāhanga i mua me muri, ka kitea e tātou kāore tēnei e tika ana ināianei.
Engari tēnā, he aha mō ngā wā i mua, i muri rānei i tērā?
Anei, i mua i ēnei 25 tau, ā muri ake rānei i ēnei 25 tau? Kāore tērā e tika ana.
Hei whakahē: e wehe ana ngā āputa.
I piki ngā taumata CO2, engari i heke te pāmahana i ētahi wā.
4. He hononga rānei, he take rānei? He aha te hononga o ngā kororā ki te reiti whānau?
Nō reira, ko tā tātou me ako i tēnei, he mea kua kī tonu au i ia akoranga tatauranga i tukuna e au ki ngā
kaipūtaiao whenua: e hoa mā, ehara te hononga i te take!
He tino rerekētanga tērā!
Kua mōhio koutou katoa ki tēnei, nē rā? Ki taku whakaaro, kua tino mōhiotia kē.
He tauira anō tēnei o tētahi hononga teka. Puna: Tari Tatauranga ā-Motu.
Ka kite koe, ko te maha o ngā stoka me ngā whānau i Tiamana; i Huitene he tino ātaahua ake.
I ngā wā katoa i nui ake ngā kororā i konei (ko te rārangi kikorangi tērā), ka piki ake te maha o ngā whānau.
Ā, ia wā ka heke anō te maha o ngā stork i runga i ngā take taiao, ka heke te reiti whānau.
Nā reira, me whakatau e te katoa he hononga take tēnei.
Āe, tika!
Ka kitea hoki he hononga hē pono, he tiketike anō, i waenga i ngā reiti wehenga i te
kāwanatanga o Maine i Amerika me te kai margarini.
Tēnā, koia tonu tērā!
Ka taea e koe te rapu i runga ipurangi, he pono!
Arā, ka nui ake te kai i te margarini, ka piki ngā wehenga marena.
E tū ana rātou i reira, kua ohorere.
He kotahi anō āku ataahua, harikoa, engari kei te āhua pōuri tonu ia.
He tino hononga te maha o ngā mate i waenga i ngā kaiwhakamahi tūru wīra ki te utu o ngā kirīpsa rīwai.
Ka mea au i tēnei kia tino whakararuraru i aku hoa kairangahau tinana.
Nō reira, mēnā e hiahia ana koe ki te huri i ēnei hononga teka kia pono i konei.
5. Ka whai painga te CO2 ki ngā otaota
Nō reira, kua roa e tū ana he take nui te tāruatanga o te kōmaunga CO2.
He aha ka tupu ina rua ngā wā te kaha o te CO₂ i tō tātou āhuarangi?
Nō reira, kei a mātou ngā whare whakamahana tūturu. Hei tauira, ko tēnei he pāmu e tupu ai ngā hua me ngā huawhenua.
Kua tae au ki Īkarāna. I kite au i ēnei ipu nunui i waho o te tomokanga, ā, i tuhia ki runga i a rātou te kupu CO2.
Kei te miharo au he aha tā rātou e mahi nei ki te CO2 i konei ināianei?
Ka mea rātou, "Ka whakamahia e mātou tēnei hei whakatipu; ko te nui ake o te CO2 ka werohia e mātou ki roto i
tēnei whare wera, ko te pai ake o te tipu o ngā otaota."
Kua roa e mōhiotia ana he tino taumata pai te CO2 mō ētahi otaota.
6. Ko te hukapapa – teka!
Nō te mea kei konei tātou i ngā Alps, i te pito o ngā Alps, kia pērā ai te kī, e hiahia ana ahau ki
te hoki ki te kaupapa o ngā hukapapa o ngā Alps.
Ka kī tonu i ngā wā katoa e hoki whakamuri ana ngā hukapapa.
Mēnā ka tirohia e koe i te tata, he pono tērā – ahakoa mō tētahi wā anake, mō tētahi wāhanga.
Ā, mēnā ka whai koe i a Porofesa Gernot Patzelt nō Te Whare Wānanga o Innsbruck me āna whakamārama, kua kitea e
ia he taunakitanga e tohu ana kei te anga whakamua tonu, kei te hoki whakamuri tonu ēnei hukapapa. […]
Hei whakarāpopoto: I roto i ngā 11,000 tau kua pahure, i iti ake ngā hukapapa i ēnei rā mō te rua
hautoru o taua wā, ā, e tohu ana i ngā āhuarangi wera ake.
Nō reira, i mahana ake i mua, ā, i makariri anō hoki.
Ā, i mahana anō, ā, i makariri anō.
Koinei te take kei muri i te nekehanga rerekē o ngā hukapapa.
Nō reira, he āhuatanga tino mōhiotia tēnei, engari kāore i whakaputaina ki te marea.
I kitea e ia tērā.
He mea whakamīharo, i tirotiro ia i ngā rākau i ngā wāhi kua hoki whakamuri te hukapapa,
ā, i kitea ai ngā rākau tawhito i huna i mua.
Ā, ka kite ia i ngā pākau rākau tawhito e puta ake ana i raro i ngā hukapapa e heke iho ana i raro iho.
Arā, mēnā ka ārahiia tātou kia whakapono ko ngā hukapapa kua hoki whakamuri tonu, ā, i mua ake he
hōhonu ake rātou, nō hea rānei ēnei rākau i tēnei ao?
Kāore au anō kia kite i tētahi rākau e tipu ana i raro i te hukapapa!
Ehara i te mea!
Ā, koinei tūturu te taunakitanga whakamātautau, he tino tawhiti atu i ngā ariā katoa.
Engari, pēnei i taku i kī ai, kāore tātou e mōhio.
7. Ngā pōrehe ā-pōro mō te PR āhuarangi?
He maha ngā āhuatanga o te āhuarangi. Ka taea e au te tīpako i ētahi kia whakaatu atu ki a koutou i ngā kōrero e tukuna ana ki
a mātou, me pēhea hoki ngā pāpāho e peke ai ki runga i te waka.
Kua roa te mōkai hukapapa e tū ana hei tohu mō ngā kaitautoko āhuarangi, ā, kei konei ka kitea – kua
tuhia ki te taha matau – he mea teka te whakaahua.
Kua kite rānei tētahi kua whakauruhia he mea ki konei?
Nō reira, ehara tēnei pōrahu ā-pōkākā e mōrearea ana, engari koia te take i whakanoho ai rātou ia ki runga i tētahi papa
hukapapa pēnei. I te tirohanga whakaahua, me pēnei te āhua: Āe, kei te ngaro haere taku taiao ināianei. […]
I te ao tūturu, kua piki ake te taupori o ngā pōrewa ā-pōro i Alaska me Amerika ki te Raki mai i te tata
ki te 5,000 – koinei te taumata iti rawa – ki te 25,000 i roto i ngā 40 tau kua pahure.
Nō reira, kei te piki haere te taupori o ngā pōrewa ā-pōro, ehara i te mea kei te heke.
Āe, ā, he aha te take? Nā te mea kua aukatia te hī i ngā pōrewa ā-pōro.
Ko te pānga o tēnei, ahakoa kua rāhuitia te hī i ngā pōrewa hukapapa, kei te haere tonu ētahi ki te hī i a
rātou, engari kua piki kē te taupori o ngā pōrewa hukapapa.
Ko te tikanga, nā te puaki anake i puta ai tēnei hekenga o ngā nama o ngā pōrehe ā-pō.
Hei kōrero noa, kua noho ngā pōrewa ā-pōro e 600,000 tau.
Nō reira, ko te 600,000 tau e tohu ana kua ora ēnei pōrewa pōkarekare i roto i ngā wā hukapapa
katoa, ngā wā wera, ngā wā hukapapa, me ngā wā wera.
I ora rātou i ēnei mea katoa, kāore rawa i pā kino ki a rātou.
8. Ngā moutere e ruku ana
He kaupapa anō nei: te pikinga o te taumata moana i ngā Moana ki te Tonga.
Ngā Moutere o Caroline, he pono kei te ngaro ētahi moutere.
Kei te piki tere rawa te taumata o te moana, ā, kua tōmuri kē ētahi wāhi, ā, e tangi ana te iwi: "Kei te hua o te
panonitanga āhuarangi, ā, kei te ngaro ā mātou moutere."
Āe, he aha rawa i tupu?
I kite noa iho au i runga i ZDF, ā, i kite hoki au i a au anō i te Poutū-te-rangi o te tau 2009 – e ai ki ngā
kōrero, kei te piki te taumata o te moana i Mikirōnia.
Heoi anō, kei reira ngā nekehanga poutū me ngā nekehanga whakawhānui i waenga i ngā moutere iti o
Caroline me te pereti nui o Te Moana-nui-a-Kiwa.
Ki te titiro koe ki tēnei mahere tectonic o te Ao, ka kite koe he maha ngā pereti, nui, iti hoki.
Ināianei, kei reira ngā pereti e neke ana i te roa, i te poutū rānei, ā, ka panaia rātou i raro i a rātou anō.
Ko tā ZDF i tika kia mōhio, he papa whenua kei konei tonu i te rohe o ngā Moutere Caroline e ruku ana nā ngā
nekehanga tectonic, ā, ina tū au ki runga i tētahi papa e ruku ana, ka pērā te āhua he pikinga te taumata o te moana.
Mēnā ka whakanoho koe i tētahi tangata ki reira (e tohu ana ki te mahere) – he kainoho nō te Pereti o Karoline – ā, ka tū
ia ki runga i tētahi pereti e ruku ana, ka hiki ōna ringa, ka kī, "Mō te Atua, kei te piki te taumata o te moana!"
Koinei te huarahi e whakapohehehia ai mātou.
Ā, ko taua mea anō – kāore au e hiahia kia whakahokia ināianei – e hāngai ana hoki ki ngā Moutere o Fiji, hei kī noa iho.
I te hui āhuarangi i Bonn i tēnei wā – i reira hoki tētahi tangata nō ngā Moutere o Fiji – i mea: "Ka piki ake
te taumata o te moana i tētahi wā, ā, ka ngaro mātou."
Āe, he tino rite tonu ki runga i te Pereti o Ahitereiria me te Pereti o Te Moana-nui-a-Kiwa.
Ka mea ahau ka taea pea te kapi o ngā moutere o Fiji e te wai – nō reira he tika tā te tangata –
mēnā ka haere tonu te heke o te pereti whenua ā-rohe.
Ā, ehara i te mea mēnā ka piki ake te whakamahana ā-ao, te whakamahana rānei o te
āhuarangi, engari ka taea e te pereti te heke iho anō.
Kua mōhio ināianei ngā whenua e whakawhanake ana me pēhea te whai painga i te panonitanga āhuarangi.
E ai ki a rātou: ko koutou ngā whenua ahumahi e hē ana mō te pikinga rawa o ngā taumata CO2.
Ā, he aha tā mātou e mahi ana i ngā whenua ahumahi? Kei te utu mātou i ngā utu whakawātea ki ēnei whenua!
Ka taea tonu e koe te mārama ki tērā?
Whakakapi
Mō aku kōrero whakamutunga, kua kōwhiri au i a Sonja Margolina.
Hei tangata kāore i te mātanga ki tēnei āhua, e ai ana ia:
Ko te panonitanga āhuarangi he kupu tino ā-mātāpono, kua hiki ake i te ao moemoeā o te 'whakaora i te āhuarangi'
hei whāinga mō ngā mahi tōrangapū, hei here matatika hoki.
… Me kaua e warewarehia kei hono tēnei tauira whakaaro ki ngā painga tūturu o te tokomaha o ngā kaiwhai hua mai
i te tōrangapū, i te hapori ā-iwi, me te ahumahi taiao.
Nō reira, āe, kei konei hoki ētahi e whai hua ana, ā, koia te take e tupu ana tēnei mea katoa.
E ai ki a Porofesa Kirstein, nō reira ehara i te mea pūtaiao, ehara hoki i te mea tūturu
te panonitanga āhuarangi kua horapa nā te CO2.
He ariā tōrangapū e whakamā ana i te tangata kia tuku rātou i ngā moni e hiahiatia ana mō ngā
kaupapa tiaki āhuarangi e kīia ana, me ngā tāke CO2.
Kāore he tangata e taea te whakapae kei te puta tonu ngā āhuarangi tino kino me te whakangaromanga o te taiao.
Heoi, kei te noho puku tonu ngā pāpāho mō ngā take pea.
Kua pūrongo a Kla.TV mō ngā hangarau e taea ai te pā nui ki te huarere i roto i ngā hōtaka maha.
Ka whakaatu mātou i ētahi o rātou i raro nei.
Awhina ki te hora i te kupu mō Kla.TV hei whakataetae ki ngā pāpāho matua.
Ka whakarato tēnei ki ngā tāngata i te whai wāhi ki te hanga i ā rātou ake whakaaro.