2025-nji tomus heniz başlamandy, ýöne metbugat eýýäm ýyly tolkunlary, gurakçylyk, tokaý
ýangynlary we suw ýetmezçiligi barada duýduryş berýärdi.
Munuň sebäbi adamzadyň köp mukdardaky CO2 zyňyndylary netijesinde dörän howanyň üýtgemesidir.
Şeýle başlyklar arkasynda hakykat näme?
Jikme-jik tanyşdyryşda klimatologiýa we klimat barlagçysy professor Werner Kirstein adamzadyň döredýän klimat
üýtgemelerine degişli iň giň ýaýran argumentleri seljerýär we köplenç ünsden düşürilýän garşy argumentleri görkezýär.
Aşakda onuň "Politogenik howa üýtgemesi" atly AZK leksiýasynyň käbir esasy nokatlarynyň gysgaça jemlemesi berilýär.
1. Misli görülmedik ýylylyk? Galp hokkeý çubugynyň egri syzygy!
Indi men size soňky 11 000 ýylda howanyň ýagdaýyny we onuň üýtgemelerini görkezjek.
Siz şu ýerde iň çepde 10 000 ýa-da 11 000 ýyl ozal soňky uly sowuk döwür, ýa-da buz döwri diýlip hem
atlandyrylýan döwriň gutarandygyny görüp bilersiňiz
Ilki ýyly boldy, soňra ýene sowuk boldy, soňra ýene ýyly boldy, soňra ýene sowuk boldy.
Şonuň üçin ol uzak wagt bäri şeýle ýokarlanýar we aşak düşýär.
Soňra 17-nji/18-nji asyrlarda başga bir kiçi buz döwri boldy, şonda howa täzeden sowady, ýöne uly buz döwürlerindäki ýaly däl.
Ondan soň biz diňe şu kiçi buz döwründen çykýarys.
Bu, biz uly ýa-da kiçi buz döwründen çykanymyzda, tebigy ýagdaýda howanyň ýyly bolmalydygyny aňladýar.
Men şu argumenty eşitdim: "Hawa, ýöne howa gyzdy!"
– Hawa, haýyş, tebigy ýagdaýda ýyly boldy.
We şu gün biz hakykatdan hem ahyryna ýetdik.
We klimat ylymy bize näme hödürleýär? Aşaky egri.
Belki-de siz hemmäňiz şol wagt M. Mann tarapyndan ýaýradylan hokkeý çomaşy egrisini ýadyňyzda saklaýarsyňyz.
Hawa, propaganda gowy, ol diňe propaganda boldy.
Görýäňizmi, olar 1000-nji ýyldan başlap 1200-nji, 1400-nji, 1600-nji ýyllarda howanyň şertlerini
diňe bir durnukly sakladylar; ol köp üýtgemedi.
Hawa, ýokardaky hakyky egri görersiňiz.
Şonuň üçin, aýdylyşy ýaly, biz ýalňyş ýola ugradylýarys.
2. Iklim modelleri hakykata garşy gelýär
Men klimatyň üýtgemeginiň arkasynda duran we ony wagyz edýän Prof. Hans von Storch-y ýene-de sitirlemek isleýärin:
"Biz bir syr bilen ýüzbe-ýüz bolýarys" – 2013, indi birnäçe ýyl ozal – "temperaturalar 15 ýyl bäri ýokarlanmady."
Hawa
Eger global ýylylyk ýene bäş ýyl dursa, modellerde esasy ýalňyşlyk bolar we çaklamalar düzetilmeli bolar.
Mauna Loa-nyň üçünji egri:
CO2 ýylylygyň ýokarlanmagynyň sebäbi mi?
Esasy ýalňyşlyk şunda: klimat modelleri hemişe CO2-i kabul edýär.
CO2 global ýylylygyň ýokarlanmagyna jogapkärdir.
Eger bu egri çyzyga biraz has seretseňiz, soňky 25 ýylda temperaturanyň we CO2 konsentrasiýasynyň – meşhur Mauna Loa
egri çyzygy – hakykatdanam ýokarlanandygyny görüp bilersiňiz.
Şol wagt, 1980-nji ýyllarda, adamlar şeýle diýdiler:
Temperatura ýokarlananda, CO2 hem ýokarlanýar, ýa-da tersine, siz aýtmak isleýän ýaly: ilki CO2
ýokarlanýar, soňra temperatura hem ýokarlanýar.
Emma, eger biz öňki we soňky bölümlere seretseň, munuň açyk-aydyn indi dogry däldigini göreris.
Emma haýyş, şol wagtdan öň we soň näme boldy?
Bu ýerde, bu 25 ýyldan öň we bu 25 ýyldan soň? Bu açyk-aydyn dogry däl.
Geri tarapdan: egriler biri-birinden uzaklaşýar.
CO2 derejesi ýokarlandy, ýöne käbir döwürlerde temperatura düşdi.
4. Korrelýasiýa ýa-da sebäplilik? Leylekleriň dogluş derejesi bilen nähili baglanyşygy bar?
Şonuň üçin, munuňdan öwrenmeli zatymyz şundan ybarat: men geograflara beren her statistika sapagymda hemişe
aýdýardym: dostlar, korreasiýa sebäp-nätije deň däldir!
Bu uly tapawut!
Siz hemmesini bilýärsiňiz, dälmi? Meniň pikirimçe, ol örän meşhur boldy.
Bu galp baglanyşygyň başga bir mysaly. Çeşme: Federal Statistik Ofis.
Görýäňizmi, Germaniýada leylekleriň we doguşlaryň sany, Şwesiýada has-da owadan.
Bu ýerde leylekler köp bolan mahaly (mavi egri), doglan çagalaryň sany artdy.
Ekologik sebäplere görä leylekleriň sany täzeden azalan her gezek doguş derejesi düşdi.
Şonuň üçin hemmeler munuň sebäp-nätije gatnaşygy bolandygyna gelmeli.
Hawa, dogry!
Şeýle hem ABŞ-nyň Maine ştatyndaky boşanma derejesi bilen margarin sarp edilişi arasynda hem ýokary
derejedäki ýalňyş pozitiw baglanyşyk tapylyp bilner.
Haýyş edýärin, şeýle bolýar!
Siz ony internetde gözläp bilersiňiz, bu hakykat!
Başga söz bilen aýdylanda, margariniň köp ulanylmagy boşanmalaryň köpelmegine getirýär.
Olar şol ýerde geň galyp durýarlar.
Meniň başga bir owadan, şadyýan biri bar, ýöne ol henizem biraz gamgyn görünýär.
Arabalik ulanyjylarynyň arasynda ölümleriň sany kartoşka çipsleriniň bahasy bilen ýokary derejede baglanyşyklydyr.
Men muny fizika kärdeşlerime hakykatdanam kynçylyk döretmek üçin aýdýaryn.
Şonuň üçin eger siz şeýle galp baglanyşyklary hakykata öwürmek isleýän bolsaňyz, şu ýerde.
5. CO2 ösümliklere peýda berýär
Şonuň üçin CO2 konsentrasiýasynyň iki esse artmagy hemişe möhüm mesele bolup gelýär.
Atmosferamyzdaky CO2 konsentrasiýasy iki esse ýokarlansa näme bolýar?
Şonuň üçin biziň hakyky issiqhanalarymyz bar. Mysal üçin, bu miweler ýa-da gök önümler ösýän plantasiýa.
Men özüm Islandiýada boldum. Men giriziň daşynda CO2 diýlip ýazylan bu uly konteýnerleri gördüm.
Men häzir bu ýerde CO2 bilen näme edýändiklerini bilmek isleýärin?
Olar: "Biz muny gübrelemek üçin ulanjarys; bu issi öýe (issig öýe) näçe köp CO2 sepsek, ösümlikler şonça gowy ösýär" diýdiler.
Uzak wagtdan bäri belli bolşy ýaly, CO2 käbir ösümlikler üçin ajaýyp dökünidir.
6. Muzluk – galp!
Biz şu ýerde, aýdalyň, Alp daglarynyň gyrasynda bolanymyz üçin men Alp muzlyklarynyň temasyna gaýdyp gelmek isleýärin.
Hemişe aýdylýar, muzluklar çekilýär, olar yzlaşýar.
Eger üns bilen seretseňiz, bu hakykatdanam dogry – ýöne diňe belli bir wagt üçin, belli bir döwür üçin.
Eger Innsbruck uniwersitetiniň professory Gernot Patzelt we onuň düşündirişlerine eýerseňiz, ol bu muzluklaryň hemişe
öňe süýşýändigini we yzyna çekilýändigini subut etdi. […]
Gysgaça aýdylanda: soňky 11 000 ýylyň dowamynda muzluklar şol döwriň üçden iki böleginde häzirki ýagdaýdan kiçi bolup,
bu bolsa has ýyly klimat şertleriniň bolandygyny görkezýär.
Şonuň üçin öňem ýylydy, soňra ýene-de sowuk boldy.
We ýene-de ýyly boldy, we ýene-de sowuk boldy.
Bu muzluklaryň geň hereketiniň sebäbi şudur.
Şonuň üçin bu hakykatdanam giňden bilinýän hadysa, ýöne ol köpçülige ýaýradylmaýar.
Ol muny tapdy.
Gyzykly ýagdaýda, ol häzir buzagynyň çekilen sebitlerindäki agaçlary barlap, öň gizlenip gelýän gadymy agaçlary ýüze çykardy.
Soňra ol aşakdaky çekilip barýan muzluklaryň aşagynda köne agaç gövdeleriniň ýüze çykýandygyny gördü.
Ýagny, eger bize muzluklaryň hemişe çekilip gelendigine we geçmişde has çuň bolandygyna
ynandyrsa, onda bu agaçlar dünýäde nireden gelip çykdy?
Men hiç haçan buz astynda agaç ösýändigini görmändim!
Bu mümkin däl!
Bu bolsa hakykatdan hem hakyky tejribä esaslanan subutnama bolup, islendik nazariýadan gaty uzakdyr.
Emma men aýdşym ýaly, biz bilmeris.
7. Iklim PR üçin polýar aýylary?
Iklimiň köp ugurlary bar. Size näme aýdylýandygyny we metbugatyň munuň üstüne nähili çalt
atlanýandygyny görkezmek üçin men käbir ugurlary saýlap bilerin.
Polar aýy hemişe klimat aktiwistleriniň nyşany bolup gelýär, we şu ýerde – sag tarapda
ýazylan ýaly – bu suratyň galpdygyny görýäris.
Bu ýerde bir zat gurnalandygyny kimdir biri duýdymy?
Şonuň üçin bu ýalňyz polar aýy howp astynda däl, ýöne şonuň üçin ony şeýle buz parçasına goýdylar. Surata düşürilende,
ol şeýle görünmeli: Hawa, ýaşaýan ýerim häzir ýok bolýar. […]
Hakykatda, Alýaska we Demirgazyk Amerikadaky polar aýy popýasiýasy iň pes dereje bolan takmynan 5
000-den soňky 40 ýylda 25 000-e çenli ýokarlandy.
Şonuň üçin polar aýy popýasiýasy azalmaga däl-de, köpelýär!
Hawa, we munuň sebäbi näme? Sebäbi polar aýylaryny ovlamak gadagan edildi.
Munuň netijesinde, gar ayylaryny ovlamak häzir gadagan edilse-de, henizem munuň bilen
meşgullanýanlar bar, ýöne gar ayylarynyň sany eýýäm artýar.
Bu polýar aýylar sanynyň azalmasynyň hakyky sebäbi diňe atyşyk bolandygyny aňladýar. […]
Şeýle hem, polar aýylar 600 000 ýyl bäri bar.
Şonuň üçin 600 000 ýyl bu polar aýylaryň ähli buz döwürlerini, ýyly döwürleri, soňra ýene-de buz
döwürlerini we ýyly döwürleri başdan geçirenini aňladýar.
Olar şolaryň hemmesinden jan bilen çykdylar, bu olara hiç hili zyýan ýetirmedi.
8. Batýan adalar
Bu ýerde başga bir tema: Günorta deňizlerinde deňiz derejesiniň ýokarlanmagy.
Karolin adalary barada aýdylýar, käbir adalar ýitip barýar.
Deňiz derejesi şonça çalt ýokarlanýar welin, käbir ýerler eýýäm suw basýar, adamlar bolsa gynanç bilen: "Howa üýtgemegi
adalarymyzyň ýogalyp barýandygyna sebäp bolýar" diýýärler.
Hawa, hakykatdan näme boldy?
Men ony ZDF-de görmäge duş geldim, 2009-njy ýylyň martynda özüm gördüm – görünýär, Mikroneziýada deňiz derejesi ýokarlanýar.
Aslynda bolsa, kiçi Karolin adalary bilen uly Tinch okeanyň platasynyň arasynda uzuna we dikine hereketler bar.
Eger bu kartany, Ýeriň tektonik kartasyny garasaňyz, onuň uly we kiçi köp tektonik plitalardan ybaratdygyny görüp bilersiňiz.
Indi uzynlyk boýunça ýa-da dikine hereket edýän ýa-da biri-biriniň aşagyndan süýşüp, aşakdan itýän tekeler bar.
ZDF-iň bilmelisi şeýledi: Karolin adalarynyň sebitinde tektonika sebäpli batýan tektonik plitalar bar, we men batýan plitanyň
üstünde duranymda deňiz derejesiniň ýokarlanýan ýaly görünýär.
Eger bir adamy şol ýere goýsaň (kartany görkezýär) – Karolin tekizliginiň ýaşaýjysy – we ony şol ýere goýsaň, ol
batýan tekizligiň üstünde durup, ellerini göterip: "Allahyň üçin, deňiz derejesi ýokarlanýar!" diýýär.
Şuňa görä bizi aldawýarlar.
Şeýle hem – indi muny gaýtalamaga gerek ýok – bu, aýdylýan ýaly, Fiji adalaryna hem degişlidir.
Bonn şäherinde häzir geçirilýän klimat konferensiýasynda – Fij adalaryndan hem bir adam bardy – ol şeýle diýdi: "Bir pursat
gelende deňiz derejesi ýokarlanar, şondan soň biz ýok bolarys."
Hawa, Awstraliýa plitasynda hem-de Pasifik plitasynda düýbünden birmeňzeş.
Men aýdardym, Fiji adalary nazariý taýdan suw basylyp bilerdi – şonuň üçin adam dogry
aýdýar – eger ýerli tekizligiň batmagy dowam etse.
Global ýylylyk ýa-da atmosferanyň ýylylygy artan ýagdaýynda däl-de, tekizlik has-da çuňlaşyp biler.
Ösüp barýan ýurtlar indi howa üýtgemesinden nädip peýda alyp boljakdygyny düşündiler.
Olar aýdýarlar: Siz senagatlaşan ýurtlar CO2 derejesiniň şonça ýokarlanmagyna günälisiz.
Senagatlaşan ýurtlarda biz näme edýäris? Biz şol ýurtlara kompensasiýa töleýäris!
Sen muny henizem düşünip bilýärsiňmi?
Netije
Gysgaça jemleýji sözlerim üçin men Sonja Margolinany saýladym.
Bu ugurda hünärmen däldigini aýdyp, ol şeýle diýýär:
Howa üýtgemegi – "howany halas etmek" utopiýasyny syýasy hereketiň we ahlak borjynyň maksadyna öwürýän örän ideologik termin.
Bu pikirlenme modeliniň syýasatdan, raýat jemgyýetinden we ekologiýa senagatyndan peýda gazanýan köp sanly adamlaryň
anyk bähbitleri bilen baglanyşyklydygy gözden düşürilmez.
Elbetde, bu ýerde hem peýda gazanýanlar bar, şonuň üçin hem bu zatlaryň ählisi bolup geçýär.
Professor Kirsteiniň pikiriçe, CO2 sebäpli ýaýradylan howa şertleriniň üýtgemegi şonuň üçin hem ylmy, hem-de hakyky däl.
Bu adamlary günä duýduran ideologik düşünje bolup, olar soňra çak edilýän "klimat goramak
taslamalary" we CO2 salgytlary üçin zerur puly tabşyrarlar.
Heç kim şübhe edip bilmezki, ekstremal howa hadysalary we daşky gurşawyň ýok edilmegi henizem bolup geçýär.
Emma metbugat mümkin bolan sebäpler barada dymýar.
Kla.TV köp programmalarynda howa ýagdaýyna uly täsir ýetirip biljek tehnologiýalar barada habar berdi.
Biz olaryň käbirini aşakda nygtarys.
Kla.TV-i esasy metbugata garşy bir garşylyk hökmünde giňden ýaýratmaga kömek ediň.
Bu adamlara öz pikirlerini emele getirmek mümkinçiligini berýär.