1 00:00:00,000 --> 00:00:01,145 2 00:00:01,145 --> 00:00:07,961 2025 елның җәе әле башланмаган иде, әмма матбугат инде эссе дулкыннар, корылык, урман 3 00:00:07,961 --> 00:00:11,427 янгыннары һәм су җитмәү турында кисәтә иде. 4 00:00:11,427 --> 00:00:16,484 Буның сәбәбе – артык күп CO2 чыгару нәтиҗәсендә кеше ясаган климат үзгәреше. 5 00:00:16,484 --> 00:00:19,248 Мондый баш исемнәр артындагы чынлык нәрсәдә? 6 00:00:19,248 --> 00:00:26,115 Тулы презентациядә климатолог һәм климатны өйрәнүче профессор Вернер Кирштайн кеше эшчәнлеге нәтиҗәсендә барлыкка килгән климат 7 00:00:26,115 --> 00:00:33,420 үзгәреше турында иң киң таралган аргументларны карый һәм еш кына игътибардан читтә кала торган каршы аргументларны күрсәтә. 8 00:00:33,420 --> 00:00:43,043 Түбәндә аның «Политогеник климат үзгәреше» дип аталган AZK лекциясенең кайбер төп пунктларының кыскача йомгагы бирелгән. 9 00:00:43,043 --> 00:00:48,393 1. Мисалсыз эсселек? Ялган хоккей таягы сызыгы! 10 00:00:48,393 --> 00:00:56,356 Мин хәзер сезгә климатны, соңгы 11 000 ел эчендә климатның үзгәрешен күрсәтәм. 11 00:00:56,356 --> 00:01:05,984 Биредә, иң сулда, 10 000 яки 11 000 ел элек соңгы зур салкын чор, яки бозлык дәвере дип тә аталган чор тәмамланганын күрәсез 12 00:01:05,984 --> 00:01:10,560 Җылырак булды, аннары яңадан салкынрак булды, аннары тагын җылырак булды, аннары тагын салкынрак булды. 13 00:01:10,560 --> 00:01:13,440 Шулай итеп, ул күптән инде менә-менә төшә-төшә йөри. 14 00:01:13,440 --> 00:01:21,446 Аннары бездә 17–18 нче гасырларда тагын бер мини боз чор булды, шул вакытта һава яңадан салкынча 15 00:01:21,446 --> 00:01:26,454 булды, ләкин ул зур боз чорлары кебек салкын түгел иде. 16 00:01:26,454 --> 00:01:30,819 Һәм шуннан соң без бу кечкенә бозлык чорыннан гына чыгабыз. 17 00:01:30,819 --> 00:01:38,381 Бу без зур яки кечкенә бозлык чорыннан чыкканда табигый рәвештә җылырак булырга тиеш дигәнне аңлата. 18 00:01:38,381 --> 00:01:41,133 Мин мондый дәлилне ишеттем: «Әйе, ләкин һава җылырак булды!» 19 00:01:41,133 --> 00:01:43,383 – Әйе, зинһар, табигый рәвештә җылырак булды. 20 00:01:43,383 --> 00:01:46,614 Һәм бүген без нәкъ ахырга җиттек. 21 00:01:46,614 --> 00:01:51,740 Һәм климат фәне безгә нәрсә тәкъдим итә? Түбәнге сызык. 22 00:01:51,740 --> 00:01:57,855 Бәлки сез барыгыз да ул вакытта М. Манн тарафыннан таратылган хоккей таягы графигын хәтерлисездер. 23 00:01:57,855 --> 00:02:01,208 Әйе, пропаганда яхшы, ул бары тик пропаганда гына иде. 24 00:02:01,208 --> 00:02:15,100 Һәм син күрәсең, алар 1000 елдан башлап 1200, 1400, 1600 елларда климатны гади генә тотрыклы тоттылар, ул күп үзгәрмәде. 25 00:02:15,100 --> 00:02:18,960 Әйе, сез чын графикны югарыда күрә аласыз. 26 00:02:18,960 --> 00:02:22,897 Шулай итеп, безне адаштыралар, диярсең. 27 00:02:22,897 --> 00:02:27,691 2. Климат модельләре чынбарлыкка каршы килә 28 00:02:27,691 --> 00:02:34,175 Мин климат үзгәрешен яклаучы һәм аны пропагандалаучы профессор Ханс фон Шторчны тагын бер кат цитаталарга телим: 29 00:02:34,175 --> 00:02:57,628 "Без сер алдында торабыз" – 2013 ел, хәзер инде берничә ел үтте – "температуралар 15 ел дәвамында күтәрелмәде." 30 00:02:57,628 --> 00:02:59,042 Әйе 31 00:02:59,042 --> 00:03:11,101 Әгәр глобаль җылыну тагын биш елга туктап торса, модельләрдә төп хата булыр иде һәм фаразларны төзәтергә туры килер иде. 32 00:03:11,101 --> 00:03:13,718 Мауна-Лоаның өченче кәкре сызыгы: 33 00:03:13,718 --> 00:03:17,376 Температураның күтәрелүенең сәбәбе буларак CO2? 34 00:03:17,376 --> 00:03:29,208 Төп хата шунда ки, климат модельләре һәрвакыт CO2ны исәпкә ала. 35 00:03:29,208 --> 00:03:32,659 CO2 глобаль җылыну өчен җаваплы. 36 00:03:32,659 --> 00:03:41,175 Әгәр без бу сызыкка бераз алгарак күз салсак, соңгы 25 елда температура чыннан да күтәрелгәнен һәм шулай 37 00:03:41,175 --> 00:03:49,587 ук CO2 концентрациясенең дә артканын күрә алабыз – мәшһүр Мауна-Лоа сызыгы – икесе дә арткан. 38 00:03:49,587 --> 00:03:54,882 Һәм менә шул вакытта бөтен хикәя 1980 елларда пәйда булды, кешеләр болай диделәр: 39 00:03:54,882 --> 00:04:05,520 Температура күтәрелгәндә, CO2 да күтәрелә, яки киресенчә, сез әйтергә теләгәнчә: CO2 күтәрелә, аннары температура да күтәрелә. 40 00:04:05,520 --> 00:04:11,120 Ләкин әгәр без алдагы һәм соңгы бүлекләргә карасак, бу, әлбәттә, инде дөрес түгеллеген күрәбез. 41 00:04:11,120 --> 00:04:14,980 Ләкин зинһар, шул вакыйганың алдагы һәм соңрак вакытлары турында ни дисең? 42 00:04:14,980 --> 00:04:18,756 Монда, бу 25 ел алдыннан һәм бу 25 елдан соңмы? Бу, әлбәттә, дөрес түгел. 43 00:04:18,756 --> 00:04:21,568 Карама-каршы: сызыклар аерыла. 44 00:04:21,568 --> 00:04:27,041 CO2 дәрәҗәләре артты, ләкин кайбер чорларда температура төште. 45 00:04:27,041 --> 00:04:34,626 4. Корреляция яки сәбәпле бәйләнеш? Лелекләрнең туу дәрәҗәсе белән нинди бәйләнеше бар? 46 00:04:34,626 --> 00:04:39,835 Шулай итеп, моннан безгә нәрсә өйрәнергә кирәклеген мин географларга биргән һәрбер статистика лекциясендә 47 00:04:39,835 --> 00:04:45,020 һәрвакыт әйтеп килдем: дуслар, корреляция сәбәплекне аңлатмый! 48 00:04:45,020 --> 00:04:47,832 Бу бик зур аерма! 49 00:04:52,800 --> 00:04:57,279 Сез барыгыз да моны беләсез, шулай бит? Минемчә, ул бик киң билгеле булды. 50 00:04:57,279 --> 00:05:01,117 Бу ялган бәйләнешнең тагын бер мисалы. Чыганак: Федераль статистика идарәсе. 51 00:05:01,117 --> 00:05:06,396 Күрәсеңме, Германиядә лелекләр саны һәм туулар саны, ә Швециядә тагын да матуррак. 52 00:05:06,396 --> 00:05:17,860 Монда лелекләр күбрәк булган саен (бу зәңгәр сызык), туулар саны артты. 53 00:05:17,860 --> 00:05:24,172 Һәм экологик сәбәпләр аркасында лелекләр саны янә кимегәндә, туу дәрәҗәсе төшә иде. 54 00:05:24,172 --> 00:05:28,226 Шулай итеп, һәркем моның сәбәп-нәтиҗә бәйләнеше булуын нәтиҗә ясарга тиеш. 55 00:05:28,226 --> 00:05:29,900 Әйе, әлбәттә! 56 00:05:29,900 --> 00:05:35,668 Шул ук дәрәҗәдә югары ялган уңай бәйләнеш АКШның Мэйн штатында аерылышулар дәрәҗәсе белән 57 00:05:35,668 --> 00:05:41,040 маргарин куллану күләме арасында да табыла. 58 00:05:41,040 --> 00:05:42,420 Зинһар, шулай ул! 59 00:05:42,420 --> 00:05:45,300 Интернетта карап карый аласың, ул чын! 60 00:05:45,300 --> 00:05:51,180 Башка сүз белән әйткәндә, күбрәк маргарин кулланылганда аерылышулар арта. 61 00:05:52,695 --> 00:05:55,570 Алар анда аптырап басып торалар. 62 00:05:55,570 --> 00:06:00,377 Миндә тагын бер матур, күңелле берсе бар, ул әле дә бераз моңсу күренә. 63 00:06:00,377 --> 00:06:07,720 Колёслы урындыкта йөрүчеләр арасында үлем очраклары саны бәрәңге чипсалары бәясе белән нык бәйләнгән. 64 00:06:10,112 --> 00:06:14,900 Мин моны физик хезмәттәшләремне чынлап та кыен хәлгә калдыру өчен әйтәм. 65 00:06:14,900 --> 00:06:20,062 Шулай итеп, әгәр дә сез мондый ялган бәйләнешләрне монда хакыйкатькә әйләндерергә телисез икән. 66 00:06:20,062 --> 00:06:23,200 5. CO2 үсемлекләргә файдалы 67 00:06:23,200 --> 00:06:27,800 Шулай итеп, СО2 концентрациясен икеләтә арттыру һәрвакыт төп мәсьәлә булды. 68 00:06:27,800 --> 00:06:33,791 Безнең атмосферадагы CO2 концентрациясе ике тапкыр артса, нәрсә була? 69 00:06:33,791 --> 00:06:45,301 Шулай итеп, бездә чын теплицалар бар. Бу, мәсәлән, җиләк-җимеш яки яшелчә үсә торган плантация. 70 00:06:45,301 --> 00:06:55,980 Мин үзем Исландиягә барган идем. Мин керү ишеге янында CO2 дип язылган зур контейнерларны күрдем. 71 00:06:55,980 --> 00:06:58,321 Мин хәзер монда алар CO2 белән нишлиләр икән дип кызыксынам? 72 00:06:58,321 --> 00:07:06,605 Алар әйттеләр: «Без моны ашламалау өчен кулланачакбыз; парникка күбрәк CO2 керткән саен үсемлекләр яхшырак үсәр». 73 00:07:06,605 --> 00:07:11,712 Озак вакыттан бирле билгеле: CO2 кайбер үсемлекләр өчен искиткеч ашлама. 74 00:07:11,712 --> 00:07:15,440 6. Бозлык – ялган! 75 00:07:15,440 --> 00:07:21,060 Без монда, әйтергә кирәк, Альпларның чигендә булгач, мин Альп бозлавылар темасына кире кайтырга телим. 76 00:07:21,060 --> 00:07:27,018 Һәрвакыт диләр, бозлыклар чигенеп бара, алар артка хәрәкәт итә. 77 00:07:27,018 --> 00:07:34,700 Әгәр дә яхшылап карасаң, бу дөрес – тик билгеле бер вакыт дәвамында гына, билгеле бер чор өчен генә. 78 00:07:34,700 --> 00:07:42,300 Әгәр сез Иннсбрук университеты профессоры Гернот Патцельтны һәм аның аңлатмаларын күзәтсәгез, ул бу бозлавыкларның 79 00:07:42,300 --> 00:07:46,520 һәрвакыт алга үсүен һәм кире чигенүен дәлилләгән. […] 80 00:07:46,520 --> 00:07:54,485 Йомгаклап әйткәндә: соңгы 11 000 ел дәвамында бозлыклар шул вакытның өчтән ике өлешендә бүгенгегә караганда 81 00:07:54,485 --> 00:07:59,327 кечерәк булган, бу исә җылырак климатик шартлар булуын күрсәтә. 82 00:07:59,327 --> 00:08:02,774 Шулай итеп, элек җылырак булган, һәм аннары тагын салкынрак булган. 83 00:08:02,774 --> 00:08:05,780 Һәм тагын җылырак булды, һәм тагын салкынрак булды. 84 00:08:05,780 --> 00:08:11,560 Менә шуңа күрә бозлыкларның сәер хәрәкәте барлыкка килә. 85 00:08:11,560 --> 00:08:16,740 Шулай итеп, бу чыннан да киң билгеле күренеш, ләкин ул җәмәгатьчелеккә игълан ителми. 86 00:08:16,740 --> 00:08:17,925 Ул моны белде. 87 00:08:17,925 --> 00:08:26,068 Кызыклысы шунда ки, ул хәзер инде чигенгән бозлавык тирәләрендәге агачларны тикшерде һәм 88 00:08:26,068 --> 00:08:30,620 элек яшеренеп яткан борынгы агачларны ачыклады. 89 00:08:30,620 --> 00:08:38,218 Һәм ул түбәндә чигенеп баручы бозлык астыннан иске агач төпләренең чыгуын күрде. 90 00:08:38,218 --> 00:08:44,521 Ягъни, әгәр безне бозлыкlar һәрвакыт чигенеп килгән һәм элек алар тирәнрәк булган дип ышандырырга 91 00:08:44,521 --> 00:08:48,240 тырышсалар, бу агачлар җирдә каян килеп чыккан соң? 92 00:08:48,240 --> 00:08:51,925 Мин беркайчан да боз астында агач үскәнен күргәнем юк! 93 00:08:51,925 --> 00:08:53,786 Бу мөмкин түгел! 94 00:08:53,786 --> 00:09:00,100 Һәм бу чыннан да эксперименталь дәлил, ул бернинди теориядән дә бик ерак. 95 00:09:00,100 --> 00:09:02,380 Ләкин мин әйткәнчә, без моны белмәячәкбез. 96 00:09:02,380 --> 00:09:06,220 7. Климат өчен PR максатында поляр аюлар? 97 00:09:06,220 --> 00:09:11,903 Климатның күп яклары бар. Мин сезгә безгә нәрсә сөйләнүен һәм матбугатның моны ничек тиз арада күтәреп 98 00:09:11,903 --> 00:09:15,300 алуын күрсәтү өчен берничәсен генә сайлап ала алам. 99 00:09:15,300 --> 00:09:23,131 Поляр аю һәрвакыт климат активистларының символы булды, һәм монда без күрәбез – уң якта язылганча – бу сурәт ялган. 100 00:09:23,131 --> 00:09:26,160 Биредә нәрсәдер урнаштырылганын берәү сиздеме? 101 00:09:26,160 --> 00:09:33,753 Шулай итеп, бу ялгыз поляр аю куркыныч астында түгел, ләкин шуңа күрә аны шундый боз кисәгенә утыртканнар. Фотосурәттә ул болай 102 00:09:33,753 --> 00:09:37,320 күренергә тиеш: Әйе, минем яшәү мохитем хәзер юкка чыга. […] 103 00:09:37,320 --> 00:09:45,576 Чынлыкта, Аляска һәм Төньяк Америкада ак аюлар саны соңгы 40 ел эчендә якынча 5 000 дән (бу 104 00:09:45,576 --> 00:09:49,947 иң түбән күрсәткеч иде) 25 000 гә кадәр артты. 105 00:09:49,947 --> 00:09:54,580 Шулай итеп, поляр аюлар саны кимү түгел, ә арта бара! 106 00:09:54,580 --> 00:10:01,440 Әйе, һәм ни өчен? Чөнки ак аюларны аулау тыелды. 107 00:10:01,440 --> 00:10:06,752 Бу хәл шундый нәтиҗәгә китерде: хәзер инде поляр аюларны аулау тыелган булса да, әле дә аларны аулауны 108 00:10:06,752 --> 00:10:09,751 дәвам итүчеләр бар, һәм поляр аюлар саны инде арта бара. 109 00:10:09,751 --> 00:10:17,745 Бу поляр аюлар санының кимүе чынлыкта бары тик ату нәтиҗәсендә генә булган. […] 110 00:10:17,745 --> 00:10:21,162 Моннан тыш, поляр аюлар 600 000 ел буе яшәп киләләр. 111 00:10:21,162 --> 00:10:25,635 Шулай итеп, 600 000 ел дигән сүз — бу поляр аюлар барлык боз чорларын, җылы чорларны, боз 112 00:10:25,635 --> 00:10:28,640 чорларын һәм җылы чорларны кичергәннәр дигәнне аңлата. 113 00:10:28,640 --> 00:10:32,924 Алар боларның барысыннан да исән-сау калдылар, бу аларга бернинди зыян да китермәде. 114 00:10:32,924 --> 00:10:37,248 8. Батып баручы утраулар 115 00:10:37,248 --> 00:10:40,918 Монда тагын бер тема: Көньяк диңгезләрдә диңгез дәрәҗәсенең күтәрелүе. 116 00:10:40,918 --> 00:10:47,840 Каролина утраулары, чыннан да кайбер утраулар югала. 117 00:10:47,840 --> 00:10:55,578 Диңгез дәрәҗәсе шулкадәр тиз күтәрелә ки, кайбер урыннар инде су астында кала, һәм кешеләр зарлана: 118 00:10:55,578 --> 00:11:00,550 «Климат үзгәреше безнең утрауларыбызны юкка чыгара». 119 00:11:00,550 --> 00:11:02,460 Әйе, чыннан да нәрсә булды? 120 00:11:02,460 --> 00:11:14,048 Мин моны ZDF каналында күрдем, 2009 елның мартында үзем дә күрдем – күрәсең, Микронезиядә диңгез дәрәҗәсе күтәрелә. 121 00:11:14,048 --> 00:11:22,771 Чынлыкта исә, кечкенә Каролин утраулары белән зур Тын океан плитасы арасында озынлык һәм вертикаль хәрәкәтләр бар. 122 00:11:22,771 --> 00:11:31,835 Әгәр дә сез бу Ернең тектоник картасына карасагыз, ул күп зур һәм кечкенә плиталардан торганын күрә аласыз. 123 00:11:31,835 --> 00:11:40,065 Хәзер озынлык буенча яки вертикаль хәрәкәтләнүче, яки бер-берсенең астына шуышып, аскы яктан этәреп торучы плиталар бар. 124 00:11:40,065 --> 00:11:50,372 Һәм ZDF белергә тиеш иде: Каролина утраулары тирәсендәге плитәләр тектоника нәтиҗәсендә бата, һәм мин бата торган 125 00:11:50,372 --> 00:11:56,260 плитә өстендә баскач, диңгез дәрәҗәсе күтәрелә кебек күренә. 126 00:11:56,260 --> 00:12:01,066 Әгәр дә син кемнедер монда куйсаң (картага ишарәләп) – Каролина плитасының бер яшәүчесен – һәм аны шунда куеп, ул 127 00:12:01,066 --> 00:12:06,599 батып баручы плита өстендә басып торып, кулларыңны күтәреп: «Аллаһ өчен, диңгез дәрәҗәсе күтәрелә!» ди. 128 00:12:06,599 --> 00:12:09,664 Шулай итеп безне алдыйлар. 129 00:12:09,664 --> 00:12:14,927 Һәм шул ук әйбер – аны хәзер кабатларга кирәкми – шулай ук Фиджи утрауларына да кагыла. 130 00:12:14,927 --> 00:12:20,264 Боннда хәзер генә узган климат конференциясендә – анда Фиджи утрауларыннан да бер кеше бар иде – ул болай диде: 131 00:12:20,264 --> 00:12:23,476 «Диңгез дәрәҗәсе бервакыт күтәреләчәк, һәм без юкка чыгачакбыз». 132 00:12:23,476 --> 00:12:28,200 Әйе, Австралия плитасында да, Тын океан плитасында да ул нәкъ шул ук. 133 00:12:28,200 --> 00:12:35,074 Мин әйтер идем, Фиджи утраулары теоретик яктан су астында калырга мөмкин – шуңа күрә кеше 134 00:12:35,074 --> 00:12:38,760 хаклы – әгәр җир плитасы төшүен дәвам итсә. 135 00:12:38,760 --> 00:12:44,891 Һәм глобаль җылыну яки атмосфераның җылынуы артса да, плита тагын да тирәнрәк бата ала. 136 00:12:44,891 --> 00:12:50,000 Һәм үсеп килүче илләр хәзер климат үзгәрешеннән ничек файдаланырга икәнен аңладылар. 137 00:12:50,000 --> 00:12:54,378 Алар әйтә: Сез, сәнәгатьләшкән илләр, CO2 дәрәҗәләренең шулкадәр югары күтәрелүе өчен гаепле. 138 00:12:54,378 --> 00:13:01,255 Һәм без сәнәгатьләшкән илләрдә нәрсә эшлибез? Без бу илләргә компенсация түлибез! 139 00:13:01,255 --> 00:13:02,857 Син моны әле дә аңлый аласыңмы? 140 00:13:02,857 --> 00:13:04,036 Йомгаклау 141 00:13:04,036 --> 00:13:10,061 Йомгаклау сүзләрем өчен мин Соня Марголинаны сайладым. 142 00:13:10,061 --> 00:13:14,076 Бу өлкәдә белгеч булмаган кеше буларак, ул болай ди: 143 00:13:14,076 --> 00:13:25,420 Климат үзгәреше — бик идеологик термин, ул «климатны саклау» утопиясен сәяси гамәл максатына һәм әхлакый мәҗбүрияткә күтәрде. 144 00:13:25,420 --> 00:13:33,381 […] Бу фикерләү моделе сәясәт, гражданлык җәмгыяте һәм экоиндустрия өлкәсендәге күп кенә табыш алучыларның конкрет 145 00:13:33,381 --> 00:13:37,888 мәнфәгатьләре белән бәйле булуын игътибардан төшермәскә кирәк. 146 00:13:37,888 --> 00:13:43,251 Әлбәттә, монда да табыш алучылар бар, шуңа күрә бу барысы да бара. 147 00:13:43,251 --> 00:13:51,055 Профессор Кирстейн әйтүенчә, CO2 аркасында таралган климат үзгәреше шуңа күрә фәнни дә, чын да түгел. 148 00:13:51,055 --> 00:13:58,389 Бу — кешеләрдә гаеп хисе уятып, аларны фараз ителгән «климатны саклау проектлары» һәм CO2 салымнары өчен 149 00:13:58,389 --> 00:14:03,060 кирәкле акчаларын тапшырырга мәҗбүр итүче идеологик төшенчә. 150 00:14:03,060 --> 00:14:08,260 Кырыс һава торышы вакыйгалары һәм әйләнә-тирә мохитнең җимерелүе әле дә барлыгын беркем дә шикләнә алмый. 151 00:14:08,260 --> 00:14:12,629 Ләкин матбугат мөмкин булган сәбәпләр турында тын кала. 152 00:14:12,629 --> 00:14:19,210 Kla.TV күп тапшыруларында һава торышына зур йогынты ясый алырлык технологияләр турында хәбәр итте. 153 00:14:19,210 --> 00:14:21,632 Түбәндә без аларның кайберләрен билгеләп үтәчәкбез. 154 00:14:21,632 --> 00:14:27,665 Төп массакүләм мәгълүмат чараларына каршы нокта буларак Kla.TV турында хәбәр таратырга ярдәм итегез. 155 00:14:27,665 --> 00:14:31,820 Бу кешеләргә үз фикерләрен формалаштыру мөмкинлеге бирә.