WEBVTT

00:01.145 --> 00:07.961
2025 елның җәе әле башланмаган иде, әмма
матбугат инде эссе дулкыннар, корылык, урман

00:07.961 --> 00:11.427
янгыннары һәм су җитмәү турында кисәтә иде.

00:11.427 --> 00:16.484
Буның сәбәбе – артык күп CO2 чыгару
нәтиҗәсендә кеше ясаган климат үзгәреше.

00:16.484 --> 00:19.248
Мондый баш исемнәр артындагы чынлык нәрсәдә?

00:19.248 --> 00:26.115
Тулы презентациядә климатолог һәм климатны өйрәнүче профессор
Вернер Кирштайн кеше эшчәнлеге нәтиҗәсендә барлыкка килгән климат

00:26.115 --> 00:33.420
үзгәреше турында иң киң таралган аргументларны карый һәм еш
кына игътибардан читтә кала торган каршы аргументларны күрсәтә.

00:33.420 --> 00:43.043
Түбәндә аның «Политогеник климат үзгәреше» дип аталган AZK
лекциясенең кайбер төп пунктларының кыскача йомгагы бирелгән.

00:43.043 --> 00:48.393
1. Мисалсыз эсселек? Ялган хоккей таягы сызыгы!

00:48.393 --> 00:56.356
Мин хәзер сезгә климатны, соңгы 11 000
ел эчендә климатның үзгәрешен күрсәтәм.

00:56.356 --> 01:05.984
Биредә, иң сулда, 10 000 яки 11 000 ел элек соңгы зур салкын
чор, яки бозлык дәвере дип тә аталган чор тәмамланганын күрәсез

01:05.984 --> 01:10.560
Җылырак булды, аннары яңадан салкынрак булды, аннары
тагын җылырак булды, аннары тагын салкынрак булды.

01:10.560 --> 01:13.440
Шулай итеп, ул күптән инде менә-менә төшә-төшә йөри.

01:13.440 --> 01:21.446
Аннары бездә 17–18 нче гасырларда тагын бер мини
боз чор булды, шул вакытта һава яңадан салкынча

01:21.446 --> 01:26.454
булды, ләкин ул зур боз чорлары кебек салкын түгел иде.

01:26.454 --> 01:30.819
Һәм шуннан соң без бу кечкенә бозлык чорыннан гына чыгабыз.

01:30.819 --> 01:38.381
Бу без зур яки кечкенә бозлык чорыннан чыкканда
табигый рәвештә җылырак булырга тиеш дигәнне аңлата.

01:38.381 --> 01:41.133
Мин мондый дәлилне ишеттем: «Әйе, ләкин һава җылырак булды!»

01:41.133 --> 01:43.383
– Әйе, зинһар, табигый рәвештә җылырак булды.

01:43.383 --> 01:46.614
Һәм бүген без нәкъ ахырга җиттек.

01:46.614 --> 01:51.740
Һәм климат фәне безгә нәрсә тәкъдим итә? Түбәнге сызык.

01:51.740 --> 01:57.855
Бәлки сез барыгыз да ул вакытта М. Манн
тарафыннан таратылган хоккей таягы графигын хәтерлисездер.

01:57.855 --> 02:01.208
Әйе, пропаганда яхшы, ул бары тик пропаганда гына иде.

02:01.208 --> 02:15.100
Һәм син күрәсең, алар 1000 елдан башлап 1200, 1400, 1600
елларда климатны гади генә тотрыклы тоттылар, ул күп үзгәрмәде.

02:15.100 --> 02:18.960
Әйе, сез чын графикны югарыда күрә аласыз.

02:18.960 --> 02:22.897
Шулай итеп, безне адаштыралар, диярсең.

02:22.897 --> 02:27.691
2. Климат модельләре чынбарлыкка каршы килә

02:27.691 --> 02:34.175
Мин климат үзгәрешен яклаучы һәм аны пропагандалаучы
профессор Ханс фон Шторчны тагын бер кат цитаталарга телим:

02:34.175 --> 02:57.628
"Без сер алдында торабыз" – 2013 ел, хәзер инде берничә
ел үтте – "температуралар 15 ел дәвамында күтәрелмәде."

02:57.628 --> 02:59.042
Әйе

02:59.042 --> 03:11.101
Әгәр глобаль җылыну тагын биш елга туктап торса, модельләрдә
төп хата булыр иде һәм фаразларны төзәтергә туры килер иде.

03:11.101 --> 03:13.718
Мауна-Лоаның өченче кәкре сызыгы:

03:13.718 --> 03:17.376
Температураның күтәрелүенең сәбәбе буларак CO2?

03:17.376 --> 03:29.208
Төп хата шунда ки, климат модельләре һәрвакыт CO2ны исәпкә ала.

03:29.208 --> 03:32.659
CO2 глобаль җылыну өчен җаваплы.

03:32.659 --> 03:41.175
Әгәр без бу сызыкка бераз алгарак күз салсак, соңгы 25 елда
температура чыннан да күтәрелгәнен һәм шулай

03:41.175 --> 03:49.587
ук CO2 концентрациясенең дә артканын күрә
алабыз – мәшһүр Мауна-Лоа сызыгы – икесе дә арткан.

03:49.587 --> 03:54.882
Һәм менә шул вакытта бөтен хикәя 1980
елларда пәйда булды, кешеләр болай диделәр:

03:54.882 --> 04:05.520
Температура күтәрелгәндә, CO2 да күтәрелә, яки киресенчә, сез
әйтергә теләгәнчә: CO2 күтәрелә, аннары температура да күтәрелә.

04:05.520 --> 04:11.120
Ләкин әгәр без алдагы һәм соңгы бүлекләргә
карасак, бу, әлбәттә, инде дөрес түгеллеген күрәбез.

04:11.120 --> 04:14.980
Ләкин зинһар, шул вакыйганың алдагы
һәм соңрак вакытлары турында ни дисең?

04:14.980 --> 04:18.756
Монда, бу 25 ел алдыннан һәм бу 25
елдан соңмы? Бу, әлбәттә, дөрес түгел.

04:18.756 --> 04:21.568
Карама-каршы: сызыклар аерыла.

04:21.568 --> 04:27.041
CO2 дәрәҗәләре артты, ләкин кайбер чорларда температура төште.

04:27.041 --> 04:34.626
4. Корреляция яки сәбәпле бәйләнеш?
Лелекләрнең туу дәрәҗәсе белән нинди бәйләнеше бар?

04:34.626 --> 04:39.835
Шулай итеп, моннан безгә нәрсә өйрәнергә кирәклеген мин
географларга биргән һәрбер статистика лекциясендә

04:39.835 --> 04:45.020
һәрвакыт әйтеп килдем: дуслар, корреляция сәбәплекне аңлатмый!

04:45.020 --> 04:47.832
Бу бик зур аерма!

04:52.800 --> 04:57.279
Сез барыгыз да моны беләсез, шулай
бит? Минемчә, ул бик киң билгеле булды.

04:57.279 --> 05:01.117
Бу ялган бәйләнешнең тагын бер мисалы.
Чыганак: Федераль статистика идарәсе.

05:01.117 --> 05:06.396
Күрәсеңме, Германиядә лелекләр саны һәм
туулар саны, ә Швециядә тагын да матуррак.

05:06.396 --> 05:17.860
Монда лелекләр күбрәк булган саен
(бу зәңгәр сызык), туулар саны артты.

05:17.860 --> 05:24.172
Һәм экологик сәбәпләр аркасында лелекләр
саны янә кимегәндә, туу дәрәҗәсе төшә иде.

05:24.172 --> 05:28.226
Шулай итеп, һәркем моның сәбәп-нәтиҗә
бәйләнеше булуын нәтиҗә ясарга тиеш.

05:28.226 --> 05:29.900
Әйе, әлбәттә!

05:29.900 --> 05:35.668
Шул ук дәрәҗәдә югары ялган уңай бәйләнеш
АКШның Мэйн штатында аерылышулар дәрәҗәсе белән

05:35.668 --> 05:41.040
маргарин куллану күләме арасында да табыла.

05:41.040 --> 05:42.420
Зинһар, шулай ул!

05:42.420 --> 05:45.300
Интернетта карап карый аласың, ул чын!

05:45.300 --> 05:51.180
Башка сүз белән әйткәндә, күбрәк
маргарин кулланылганда аерылышулар арта.

05:52.695 --> 05:55.570
Алар анда аптырап басып торалар.

05:55.570 --> 06:00.377
Миндә тагын бер матур, күңелле берсе
бар, ул әле дә бераз моңсу күренә.

06:00.377 --> 06:07.720
Колёслы урындыкта йөрүчеләр арасында үлем очраклары
саны бәрәңге чипсалары бәясе белән нык бәйләнгән.

06:10.112 --> 06:14.900
Мин моны физик хезмәттәшләремне
чынлап та кыен хәлгә калдыру өчен әйтәм.

06:14.900 --> 06:20.062
Шулай итеп, әгәр дә сез мондый ялган
бәйләнешләрне монда хакыйкатькә әйләндерергә телисез икән.

06:20.062 --> 06:23.200
5. CO2 үсемлекләргә файдалы

06:23.200 --> 06:27.800
Шулай итеп, СО2 концентрациясен
икеләтә арттыру һәрвакыт төп мәсьәлә булды.

06:27.800 --> 06:33.791
Безнең атмосферадагы CO2
концентрациясе ике тапкыр артса, нәрсә була?

06:33.791 --> 06:45.301
Шулай итеп, бездә чын теплицалар бар. Бу,
мәсәлән, җиләк-җимеш яки яшелчә үсә торган плантация.

06:45.301 --> 06:55.980
Мин үзем Исландиягә барган идем. Мин керү ишеге
янында CO2 дип язылган зур контейнерларны күрдем.

06:55.980 --> 06:58.321
Мин хәзер монда алар CO2 белән нишлиләр икән дип кызыксынам?

06:58.321 --> 07:06.605
Алар әйттеләр: «Без моны ашламалау өчен кулланачакбыз;
парникка күбрәк CO2 керткән саен үсемлекләр яхшырак үсәр».

07:06.605 --> 07:11.712
Озак вакыттан бирле билгеле: CO2
кайбер үсемлекләр өчен искиткеч ашлама.

07:11.712 --> 07:15.440
6. Бозлык – ялган!

07:15.440 --> 07:21.060
Без монда, әйтергә кирәк, Альпларның чигендә
булгач, мин Альп бозлавылар темасына кире кайтырга телим.

07:21.060 --> 07:27.018
Һәрвакыт диләр, бозлыклар чигенеп бара, алар артка хәрәкәт итә.

07:27.018 --> 07:34.700
Әгәр дә яхшылап карасаң, бу дөрес – тик билгеле
бер вакыт дәвамында гына, билгеле бер чор өчен генә.

07:34.700 --> 07:42.300
Әгәр сез Иннсбрук университеты профессоры Гернот Патцельтны
һәм аның аңлатмаларын күзәтсәгез, ул бу бозлавыкларның

07:42.300 --> 07:46.520
һәрвакыт алга үсүен һәм кире чигенүен дәлилләгән. […]

07:46.520 --> 07:54.485
Йомгаклап әйткәндә: соңгы 11 000 ел дәвамында бозлыклар
шул вакытның өчтән ике өлешендә бүгенгегә караганда

07:54.485 --> 07:59.327
кечерәк булган, бу исә җылырак климатик шартлар булуын күрсәтә.

07:59.327 --> 08:02.774
Шулай итеп, элек җылырак булган,
һәм аннары тагын салкынрак булган.

08:02.774 --> 08:05.780
Һәм тагын җылырак булды, һәм тагын салкынрак булды.

08:05.780 --> 08:11.560
Менә шуңа күрә бозлыкларның сәер хәрәкәте барлыкка килә.

08:11.560 --> 08:16.740
Шулай итеп, бу чыннан да киң билгеле
күренеш, ләкин ул җәмәгатьчелеккә игълан ителми.

08:16.740 --> 08:17.925
Ул моны белде.

08:17.925 --> 08:26.068
Кызыклысы шунда ки, ул хәзер инде чигенгән
бозлавык тирәләрендәге агачларны тикшерде һәм

08:26.068 --> 08:30.620
элек яшеренеп яткан борынгы агачларны ачыклады.

08:30.620 --> 08:38.218
Һәм ул түбәндә чигенеп баручы бозлык
астыннан иске агач төпләренең чыгуын күрде.

08:38.218 --> 08:44.521
Ягъни, әгәр безне бозлыкlar һәрвакыт чигенеп
килгән һәм элек алар тирәнрәк булган дип ышандырырга

08:44.521 --> 08:48.240
тырышсалар, бу агачлар җирдә каян килеп чыккан соң?

08:48.240 --> 08:51.925
Мин беркайчан да боз астында агач үскәнен күргәнем юк!

08:51.925 --> 08:53.786
Бу мөмкин түгел!

08:53.786 --> 09:00.100
Һәм бу чыннан да эксперименталь
дәлил, ул бернинди теориядән дә бик ерак.

09:00.100 --> 09:02.380
Ләкин мин әйткәнчә, без моны белмәячәкбез.

09:02.380 --> 09:06.220
7. Климат өчен PR максатында поляр аюлар?

09:06.220 --> 09:11.903
Климатның күп яклары бар. Мин сезгә безгә нәрсә
сөйләнүен һәм матбугатның моны ничек тиз арада күтәреп

09:11.903 --> 09:15.300
алуын күрсәтү өчен берничәсен генә сайлап ала алам.

09:15.300 --> 09:23.131
Поляр аю һәрвакыт климат активистларының символы булды,
һәм монда без күрәбез – уң якта язылганча – бу сурәт ялган.

09:23.131 --> 09:26.160
Биредә нәрсәдер урнаштырылганын берәү сиздеме?

09:26.160 --> 09:33.753
Шулай итеп, бу ялгыз поляр аю куркыныч астында түгел, ләкин шуңа
күрә аны шундый боз кисәгенә утыртканнар. Фотосурәттә ул болай

09:33.753 --> 09:37.320
күренергә тиеш: Әйе, минем яшәү мохитем хәзер юкка чыга. […]

09:37.320 --> 09:45.576
Чынлыкта, Аляска һәм Төньяк Америкада ак аюлар
саны соңгы 40 ел эчендә якынча 5 000 дән (бу

09:45.576 --> 09:49.947
иң түбән күрсәткеч иде) 25 000 гә кадәр артты.

09:49.947 --> 09:54.580
Шулай итеп, поляр аюлар саны кимү түгел, ә арта бара!

09:54.580 --> 10:01.440
Әйе, һәм ни өчен? Чөнки ак аюларны аулау тыелды.

10:01.440 --> 10:06.752
Бу хәл шундый нәтиҗәгә китерде: хәзер инде поляр
аюларны аулау тыелган булса да, әле дә аларны аулауны

10:06.752 --> 10:09.751
дәвам итүчеләр бар, һәм поляр аюлар саны инде арта бара.

10:09.751 --> 10:17.745
Бу поляр аюлар санының кимүе чынлыкта
бары тик ату нәтиҗәсендә генә булган. […]

10:17.745 --> 10:21.162
Моннан тыш, поляр аюлар 600 000 ел буе яшәп киләләр.

10:21.162 --> 10:25.635
Шулай итеп, 600 000 ел дигән сүз — бу поляр
аюлар барлык боз чорларын, җылы чорларны, боз

10:25.635 --> 10:28.640
чорларын һәм җылы чорларны кичергәннәр дигәнне аңлата.

10:28.640 --> 10:32.924
Алар боларның барысыннан да исән-сау
калдылар, бу аларга бернинди зыян да китермәде.

10:32.924 --> 10:37.248
8. Батып баручы утраулар

10:37.248 --> 10:40.918
Монда тагын бер тема: Көньяк
диңгезләрдә диңгез дәрәҗәсенең күтәрелүе.

10:40.918 --> 10:47.840
Каролина утраулары, чыннан да кайбер утраулар югала.

10:47.840 --> 10:55.578
Диңгез дәрәҗәсе шулкадәр тиз күтәрелә ки, кайбер
урыннар инде су астында кала, һәм кешеләр зарлана:

10:55.578 --> 11:00.550
«Климат үзгәреше безнең утрауларыбызны юкка чыгара».

11:00.550 --> 11:02.460
Әйе, чыннан да нәрсә булды?

11:02.460 --> 11:14.048
Мин моны ZDF каналында күрдем, 2009 елның мартында үзем дә
күрдем – күрәсең, Микронезиядә диңгез дәрәҗәсе күтәрелә.

11:14.048 --> 11:22.771
Чынлыкта исә, кечкенә Каролин утраулары белән зур Тын
океан плитасы арасында озынлык һәм вертикаль хәрәкәтләр бар.

11:22.771 --> 11:31.835
Әгәр дә сез бу Ернең тектоник картасына карасагыз, ул
күп зур һәм кечкенә плиталардан торганын күрә аласыз.

11:31.835 --> 11:40.065
Хәзер озынлык буенча яки вертикаль хәрәкәтләнүче, яки бер-берсенең
астына шуышып, аскы яктан этәреп торучы плиталар бар.

11:40.065 --> 11:50.372
Һәм ZDF белергә тиеш иде: Каролина утраулары тирәсендәге
плитәләр тектоника нәтиҗәсендә бата, һәм мин бата торган

11:50.372 --> 11:56.260
плитә өстендә баскач, диңгез дәрәҗәсе күтәрелә кебек күренә.

11:56.260 --> 12:01.066
Әгәр дә син кемнедер монда куйсаң (картага ишарәләп) – Каролина
плитасының бер яшәүчесен – һәм аны шунда куеп, ул

12:01.066 --> 12:06.599
батып баручы плита өстендә басып торып, кулларыңны
күтәреп: «Аллаһ өчен, диңгез дәрәҗәсе күтәрелә!» ди.

12:06.599 --> 12:09.664
Шулай итеп безне алдыйлар.

12:09.664 --> 12:14.927
Һәм шул ук әйбер – аны хәзер кабатларга
кирәкми – шулай ук Фиджи утрауларына да кагыла.

12:14.927 --> 12:20.264
Боннда хәзер генә узган климат конференциясендә – анда
Фиджи утрауларыннан да бер кеше бар иде – ул болай диде:

12:20.264 --> 12:23.476
«Диңгез дәрәҗәсе бервакыт күтәреләчәк, һәм без юкка чыгачакбыз».

12:23.476 --> 12:28.200
Әйе, Австралия плитасында да, Тын
океан плитасында да ул нәкъ шул ук.

12:28.200 --> 12:35.074
Мин әйтер идем, Фиджи утраулары теоретик
яктан су астында калырга мөмкин – шуңа күрә кеше

12:35.074 --> 12:38.760
хаклы – әгәр җир плитасы төшүен дәвам итсә.

12:38.760 --> 12:44.891
Һәм глобаль җылыну яки атмосфераның җылынуы
артса да, плита тагын да тирәнрәк бата ала.

12:44.891 --> 12:50.000
Һәм үсеп килүче илләр хәзер климат
үзгәрешеннән ничек файдаланырга икәнен аңладылар.

12:50.000 --> 12:54.378
Алар әйтә: Сез, сәнәгатьләшкән илләр, CO2
дәрәҗәләренең шулкадәр югары күтәрелүе өчен гаепле.

12:54.378 --> 13:01.255
Һәм без сәнәгатьләшкән илләрдә нәрсә
эшлибез? Без бу илләргә компенсация түлибез!

13:01.255 --> 13:02.857
Син моны әле дә аңлый аласыңмы?

13:02.857 --> 13:04.036
Йомгаклау

13:04.036 --> 13:10.061
Йомгаклау сүзләрем өчен мин Соня Марголинаны сайладым.

13:10.061 --> 13:14.076
Бу өлкәдә белгеч булмаган кеше буларак, ул болай ди:

13:14.076 --> 13:25.420
Климат үзгәреше — бик идеологик термин, ул «климатны саклау»
утопиясен сәяси гамәл максатына һәм әхлакый мәҗбүрияткә күтәрде.

13:25.420 --> 13:33.381
[…] Бу фикерләү моделе сәясәт, гражданлык җәмгыяте һәм
экоиндустрия өлкәсендәге күп кенә табыш алучыларның конкрет

13:33.381 --> 13:37.888
мәнфәгатьләре белән бәйле булуын игътибардан төшермәскә кирәк.

13:37.888 --> 13:43.251
Әлбәттә, монда да табыш алучылар
бар, шуңа күрә бу барысы да бара.

13:43.251 --> 13:51.055
Профессор Кирстейн әйтүенчә, CO2 аркасында таралган
климат үзгәреше шуңа күрә фәнни дә, чын да түгел.

13:51.055 --> 13:58.389
Бу — кешеләрдә гаеп хисе уятып, аларны фараз ителгән
«климатны саклау проектлары» һәм CO2 салымнары өчен

13:58.389 --> 14:03.060
кирәкле акчаларын тапшырырга мәҗбүр итүче идеологик төшенчә.

14:03.060 --> 14:08.260
Кырыс һава торышы вакыйгалары һәм әйләнә-тирә
мохитнең җимерелүе әле дә барлыгын беркем дә шикләнә алмый.

14:08.260 --> 14:12.629
Ләкин матбугат мөмкин булган сәбәпләр турында тын кала.

14:12.629 --> 14:19.210
Kla.TV күп тапшыруларында һава торышына зур
йогынты ясый алырлык технологияләр турында хәбәр итте.

14:19.210 --> 14:21.632
Түбәндә без аларның кайберләрен билгеләп үтәчәкбез.

14:21.632 --> 14:27.665
Төп массакүләм мәгълүмат чараларына каршы нокта
буларак Kla.TV турында хәбәр таратырга ярдәм итегез.

14:27.665 --> 14:31.820
Бу кешеләргә үз фикерләрен формалаштыру мөмкинлеге бирә.