WEBVTT

00:01.145 --> 00:07.379
Ihlobo lika-2025 lalingekasiqali, kodwa amajelo
eendaba ayesele elumkisa ngamaza obushushu,

00:07.379 --> 00:11.427
iimbalela, imililo yehlathi kunye nokunqongophala kwamanzi.

00:11.427 --> 00:16.484
Isizathu soku kukutshintsha kwemozulu okubangelwe
ngabantu ngenxa yokukhutshwa kwe-CO2 egqithisileyo.

00:16.484 --> 00:19.248
Yintoni inyaniso esemva kwezihloko ezifana nezi?

00:19.248 --> 00:26.268
Kwintetho eneenkcukacha, isazi nophando lwemozulu uNjingalwazi
Werner Kirstein ujongana nezona mpikiswano zixhaphakileyo

00:26.268 --> 00:33.420
malunga notshintsho lwemozulu olubangelwa ngabantu, aze
abonise iimpikiswano eziphikisayo ezisoloko zingahoywa.

00:33.420 --> 00:38.763
Ngezantsi kukho isishwankathelo esifutshane sezinye
zeengongoma eziphambili ezisuka kwintetho yakhe

00:38.763 --> 00:43.043
yase-AZK enesihloko esithi "Politogenic Climate Change".

00:43.043 --> 00:48.393
1. Ubushushu obungazange bubonwe?
Umgca wentsimbi yohockey wobuxoki!

00:48.393 --> 00:56.356
Ngoku ndiza kunibonisa imozulu, utshintsho
lwemozulu kule minyaka iyi-11,000 idlulileyo.

00:56.356 --> 01:01.182
Ungabona apha kwicala lasekhohlo ukuba kwiminyaka eyi-10,000
okanye eyi-11,000 eyadlulayo, ixesha

01:01.182 --> 01:05.984
lokugqibela elalibanda kakhulu, okanye ixesha
lomkhenkce njengoko lisaziwa kananjalo, laphela

01:05.984 --> 01:10.560
Kuye kwaba shushu, kwaza kwabanda kwakhona,
kwaza kwaba shushu, kwaza kwabanda kwakhona.

01:10.560 --> 01:13.440
Ngoko ke ibisiya isenyuka isihla ngolu hlobo ixesha elide.

01:13.440 --> 01:21.500
Emva koko kwabakho olunye ixesha lokubanda okukhulu
elincinci, ngekhulu le-17/18, xa kwaphinda kwabanda, kodwa

01:21.500 --> 01:26.454
kungekho kangako njengaxa kwakukho amaxesha amakhulu okubanda.

01:26.454 --> 01:30.819
Kwaye emva koko, sisandul'
ukuphuma kweli xesha lincinci lengqele.

01:30.819 --> 01:38.381
Oku kuthetha ukuba xa siphuma kwixesha elikhulu okanye elincinci
lokubanda kakhulu, ngokwendalo kufuneka kube shushu ngakumbi.

01:38.381 --> 01:41.133
Ndivile impikiswano: "Ewe, kodwa sele kushushu!"

01:41.133 --> 01:43.383
– Ewe, ndicela, sele kufudumele ngokwendalo.

01:43.383 --> 01:46.614
Kwaye namhlanje sifikelele esiphelweni kanye.

01:46.614 --> 01:51.740
Kwaye isayensi yemozulu isinika ntoni? Umgca ongaphantsi.

01:51.740 --> 01:57.855
Mhlawumbi nonke niyakhumbula umgca we-hockey
stick owawusasazwa nguM. Mann ngelo xesha.

01:57.855 --> 02:01.208
Ewe, ipropaganda ilungile, ibiyipropaganda nje.

02:01.208 --> 02:09.971
Uyabona, bafike bayigcina imozulu ingatshintshi
ukusukela kunyaka ka-1000 ukuya phambili, ku-1200,

02:09.971 --> 02:15.100
1400, 1600, njalo njalo, ayizange itshintshe kakhulu.

02:15.100 --> 02:18.960
Ewe, ungayibona ikhwele ngokwayo apha ngasentla.

02:18.960 --> 02:22.897
Ngoko ke, siqhathekile, masithi.

02:22.897 --> 02:27.691
2. Iimodeli zemozulu ziyaphikisana nenyaniso

02:27.691 --> 02:34.175
Ndingathanda ukucaphula kwakhona uNjing. Hans von
Storch, ongumxhasi wotshintsho lwemozulu nalowo uluxhasayo:

02:34.175 --> 02:47.851
" 'Sijongene nemfihlakalo' – ngo-2013, oko
kwakukwiminyaka embalwa eyadlulayo ngoku – 'amaqondo

02:47.851 --> 02:57.628
obushushu akakhange anyuke kangangeminyaka eyi-15.'"

02:57.628 --> 02:59.042
Ewe

02:59.042 --> 03:06.815
Ukuba ukufudumala kwehlabathi kungayeka kwakhona
iminyaka emihlanu, kungakho impazamo esisiseko

03:06.815 --> 03:11.101
kwiimodeli kwaye iqikelelo kuya kufuneka lilungiswe.

03:11.101 --> 03:13.718
Ikhwelo lesithathu laseMauna Loa:

03:13.718 --> 03:17.376
I-CO2 njengimbangela yokunyuka kweqondo lobushushu?

03:17.376 --> 03:29.208
Impazamo esisiseko kukuba iimodeli zemozulu
zisoloko zithatha i-CO2 njengento eqinisekileyo.

03:29.208 --> 03:32.659
I-CO2 inoxanduva lokufudumala kwehlabathi.

03:32.659 --> 03:40.584
Kwaye ukuba sijonga le curve, kancinci phaya, ungabona ukuba
iqondo lobushushu linyukile kakhulu kule minyaka

03:40.584 --> 03:49.587
ingama-25 idlulileyo, kwaye kwanjalo nomlinganiselo we-CO2
– i-curve edumileyo yaseMauna Loa – zombini zinyukile.

03:49.587 --> 03:54.882
Kwaye kulapho ke ibali lonke lavela
khona ngeminyaka yoo-1980, xa abantu bathi:

03:54.882 --> 04:00.997
Xa iqondo lobushushu linyuka, i-CO2 nayo iyenyuka,
okanye ngokuchaseneyo, njengoko ubufuna ukuthi:

04:00.997 --> 04:05.520
i-CO2 iyenyuka ize ke iqondo lobushushu nalo linyuke.

04:05.520 --> 04:11.120
Noko ke, ukuba sijonga iinxalenye ezingaphambili
nezingemva, singabona ukuba oku ngokucacileyo akusabiyinyani.

04:11.120 --> 04:14.980
Kodwa ke, kuthekani ngamaxesha angaphambili nangemva koko?

04:14.980 --> 04:18.756
Apha, phambi kwale minyaka engama-25 nange le
minyaka engama-25 emva kwayo? Loo nto ayiyonyani kwaphela.

04:18.756 --> 04:21.568
Ngokwahlukileyo: imigca egobileyo iyahlukana.

04:21.568 --> 04:27.041
Izinga le-CO2 lenyukile, kodwa iqondo
lobushushu lehlile ngamaxesha athile.

04:27.041 --> 04:34.626
4. Unxulumano okanye unobangela? Zinini
iinkakha zinento yokwenza nezinga lokuzalwa

04:34.626 --> 04:40.260
Ke, into ekufuneka siyifunde koku yinto bendisoloko ndiyithetha
kuzo zonke iintetho zam zezibalo endizibonisile kubafundi

04:40.260 --> 04:45.020
bezijografi: bantu, unxulumano aluyonto inye nokubangela!

04:45.020 --> 04:47.832
Lelo lixesha elikhulu kakhulu!

04:52.800 --> 04:57.279
Niyayazi nonke, andithi? Ndicinga ukuba sele isaziwa kakhulu.

04:57.279 --> 05:01.117
Eli ngomnye umzekelo wobudlelwane
obungeyonyani. Umthombo: I-Ofisi yeZibalo kaRhulumente.

05:01.117 --> 05:06.396
Uyabona, inani leentaka ezibhabha phezulu
kunye nezizalo eJamani, eSweden lihle nangakumbi.

05:06.396 --> 05:13.380
Nanini na bekukho iinkakha ezininzi apha
(elo luhlobo olugobekileyo oluluhlaza

05:13.380 --> 05:17.860
okwesibhakabhaka), inani lezizalo lonyuka.

05:17.860 --> 05:24.172
Kwaye nanini na inani lezindzila lihlile kwakhona
ngenxa yezizathu zendalo, izinga lokuzalwa lehlile.

05:24.172 --> 05:28.226
Ngoko ke wonke umntu kufuneka afikelele kwisigqibo
sokuba olu lunoqhagamshelwano lwekhonomthi nesiphumo.

05:28.226 --> 05:29.900
Ewe, kunjalo!

05:29.900 --> 05:35.560
Ukunxulumana okufanayo okuphezulu okungeyonyani
kunokufunyanwa phakathi kwamazinga oqhawulo-mtshato kwiphondo

05:35.560 --> 05:41.040
laseMelika laseMaine kunye nokusetyenziswa kwemargarine.

05:41.040 --> 05:42.420
Nceda, kunjalo ke!

05:42.420 --> 05:45.300
Ungakhangela kwi-intanethi, yinyani!

05:45.300 --> 05:51.180
Ngamanye amazwi, xa kusetyenziswa
imajarini eninzi, zanda izahlulo.

05:52.695 --> 05:55.570
Bemi apho, beqhwanyaziwe.

05:55.570 --> 06:00.377
Ndinayo enye entle, evuyisayo,
kodwa isabonakala isosizile kancinci.

06:00.377 --> 06:07.720
Inani lokusweleka kwabantu abasebenzisa izitulo
ezinamavili lihambelana kakhulu nexabiso leetshipsi.

06:10.112 --> 06:14.900
Ndiyitsho le nto ukuze ndibeke
iingxaki kubafiziksi endisebenza nabo.

06:14.900 --> 06:20.062
Ngoko ke, ukuba ufuna ukuguqula ezi
zidibano zingeyonyani zibe yinyani apha.

06:20.062 --> 06:23.200
5. I-CO2 iluncedo kwizityalo

06:23.200 --> 06:27.800
Ngoko ke, ukuphindaphindeka
komlinganiselo we-CO2 kuhlala kuyingxaki enkulu.

06:27.800 --> 06:33.791
Kwenzeka ntoni xa umlinganiselo we-CO2
emoyeni wethu uphindaphindeka kabini?

06:33.791 --> 06:45.301
Ngoko ke sinee-greenhouse, i-greenhouse zokwenene. Le,
umzekelo, yifama apho kukhula iziqhamo okanye imifuno.

06:45.301 --> 06:55.980
Nam ndikhe ndaya e-Iceland. Ndabona ezi zikhongozeli
zikhulu ngaphandle komnyango kunye nombhalo othi CO2 kuzo.

06:55.980 --> 06:58.321
Ndiyazibuza ukuba benza ntoni nge-CO2 apha ngoku?

06:58.321 --> 07:03.827
Bathi, "Siza kusisebenzisela ukunyusa; okukhona
sipompa i-CO2 kule greenhouse (indlu yezityalo

07:03.827 --> 07:06.605
eshushu), kokukhona izityalo zikhula kakuhle."

07:06.605 --> 07:11.712
Kudala kusaziwa ukuba i-CO2
sisichumiso esigqwesileyo kwizityalo ezithile.

07:11.712 --> 07:15.440
6. Iglasiere – yomgunyathi!

07:15.440 --> 07:21.060
Njengoko silapha kwi-Alps, ecaleni kwe-Alps, masithi,
ndingathanda ukubuyela kumxholo wamaqabaka ase-Alps.

07:21.060 --> 07:27.018
Kusoloko kuthiwa amakhephu amakhulu ayarhoxa, ukuba ahamba umva.

07:27.018 --> 07:34.700
Ukuba uqwalasela ngokusondeleyo, yinyani – nangona
kunjalo kuphela okwethutyana, okwixesha elithile.

07:34.700 --> 07:42.334
Kwaye ukuba ulandela uNjingalwazi Gernot Patzelt waseYunivesithi
yase-Innsbruck kunye neenkcazelo zakhe, ufumene ubungqina

07:42.334 --> 07:46.520
bokuba la maglasiers ahlala esiya phambili eze emva. […]

07:46.520 --> 07:54.584
Ngamafutshane: Kule minyaka iyi-11,000 idlulileyo,
iiglasiere bezincinci kunangoku kwisithathu esibini

07:54.584 --> 07:59.327
salexesha, nto leyo ebonisa iimeko zemozulu ezifudumeleyo.

07:59.327 --> 08:02.774
Ngoko ke, bekufudumele ngaphambili, kwaye kwakhona bekubande.

08:02.774 --> 08:05.780
Kwaye kwaphinda kwaba shushu, kwaye kwaphinda kwaba bandayo.

08:05.780 --> 08:11.560
Seso isizathu esingemva kwentshukumo engaqhelekanga yeeglasiers.

08:11.560 --> 08:16.740
Ngoko ke eneneni yinto eyaziwayo,
kodwa ayipapashwa esidlangalaleni.

08:16.740 --> 08:17.925
Ufumanise loo nto.

08:17.925 --> 08:26.088
Okunika umdla kukuba, wahlola imithi kwiindawo
apho umkhenkce omkhulu ngoku urhoxileyo, nto leyo

08:26.088 --> 08:30.620
eyityhile imithi endala eyayifihlakele ngaphambili.

08:30.620 --> 08:38.218
Waza wabona ukuba iziqu zemithi endala zazivela
phantsi kweeglasiers ezazisiya zisihla ngezantsi.

08:38.218 --> 08:44.541
Oko kukuthi, ukuba siye sakholiswa ukuba
amakhephu ehlala eshona kwaye ayefudula enzulu ngakumbi

08:44.541 --> 08:48.240
mandulo, ngoko ke la mithi ivela phi na emhlabeni?

08:48.240 --> 08:51.925
Andizange ndibone umthi ukhula phantsi kwekhasi!

08:51.925 --> 08:53.786
Akunakwenzeka!

08:53.786 --> 09:00.100
Kwaye obo bubungqina bokwenene
obuvavanywayo, obukude kakhulu nakweyiphi na ithiyori.

09:00.100 --> 09:02.380
Kodwa njengoko benditshilo, asizukufumanisa.

09:02.380 --> 09:06.220
7. Iibhere ezimhlophe zokwenza upapasho lwezimo zezulu?

09:06.220 --> 09:11.876
Imozulu inamacala amaninzi. Ndingakhetha
ambalwa ukunibonisa into esiyixelelwayo nendlela

09:11.876 --> 09:15.300
amajelo eendaba athe gqolo ayibambelele kuyo.

09:15.300 --> 09:20.024
Ibhere yasemzantsi ibisoloko iluphawu
lwabatshutshisi bemozulu, kwaye apha sibona –

09:20.024 --> 09:23.131
kubhalwe ngasekunene – ukuba lo mfanekiso wubuxoki.

09:23.131 --> 09:26.160
Ingaba ukhona oqaphele ukuba kufakwe into apha?

09:26.160 --> 09:31.856
Ngoko ke le bear yomkhenkce idedayo ayisengozini yokuphela, kodwa
yiyo lonto beyibeka kwinqwelo yomkhenkce ngolo

09:31.856 --> 09:37.320
hlobo. Ngokwokufota, kufanele ukuba ibonakale ngolu
hlobo: Ewe, indawo yam yokuhlala iyanyamalala ngoku. […]

09:37.320 --> 09:45.799
Enyanisweni, inani leebhere zasemzantsi eAlaska naseMntla Melika
lonyuke ukusuka malunga nama-5,000 – elalilelona nani liphantsi

09:45.799 --> 09:49.947
– laya kutsho kuma-25,000 kule minyaka ingama-40 idlulileyo.

09:49.947 --> 09:54.580
Ngoko ke inani leebhere zasemzantsi
yomkhenkce liyanda, hayi ukuncipha!

09:54.580 --> 10:01.440
Ewe, kwaye kutheni kunjalo? Kuba
ukuzingela iibhere zasePolar kuye kwavalwa.

10:01.440 --> 10:06.515
Isiphumo soku kukuba nangona ukuzingela iibhere
zaseqhwa ngoku kuyalelwe, kusekho abo baqhubeka

10:06.515 --> 10:09.751
nokukwenza oko, kodwa inani leebhere zaseqhwa sele liyanda.

10:09.751 --> 10:17.745
Oko kuthetha ukuba oku kwehla kwenani lee-polar
bear eneneni kubangelwe kuphela kukudutyulwa. […]

10:17.745 --> 10:21.162
Ngokwenene, iibhere ezimhlophe zikho iminyaka engama-600,000.

10:21.162 --> 10:25.915
Ngoko ke, iminyaka engama-600,000 ithetha ukuba ezi
bhadi zeqhwa ziye zaphila ngamaxesha onke eqhwa, amaxesha

10:25.915 --> 10:28.640
okufudumala, amaxesha eqhwa kunye namaxesha okufudumala.

10:28.640 --> 10:32.924
Basinde kuko konke oko, akuzange kubenzakalise kwaphela.

10:32.924 --> 10:37.248
8. Izizwe ezitshonayo

10:37.248 --> 10:40.918
Enye ingongoma apha: ukunyuka
komphakamo wolwandle kuLwandle lwaseMzantsi.

10:40.918 --> 10:47.840
KwiZiqithi zaseCaroline, yinyani
ukuba ezinye iziqithi ziyanyamalala.

10:47.840 --> 10:54.359
Izinga lolwandle linyuka ngesantya esiphezulu kangangokuba ezinye
iindawo sele ziqala ukufuma, kwaye abantu

10:54.359 --> 11:00.550
bayakhalaza besithi: "Utshintsho lwemozulu
lubangela ukuba iziqithi zethu zinyamalale."

11:00.550 --> 11:02.460
Ewe, kwenzeka ntoni kanye kanye?

11:02.460 --> 11:14.048
Ndiye ndakubona kwi-ZDF, ndakubona ngamehlo am ngoMatshi ka-2009
– kubonakala ngathi inqanaba lolwandle eMicronesia liyenyuka.

11:14.048 --> 11:19.599
Enyanisweni, nangona kunjalo, kukho iintshukumo
ezingokude nezingokuthe nkqo phakathi kweeZiqithi

11:19.599 --> 11:22.771
ezincinci zaseCaroline nePleyiti enkulu yasePacific.

11:22.771 --> 11:31.835
Ukuba ujonga le mephu, le mephu yeetectonic yoMhlaba,
ungabona ukuba iqulathe iipleyiti ezininzi, ezinkulu nezincinci.

11:31.835 --> 11:40.065
Ngoku kukho iipleyiti ezihamba ngokweludwe okanye ngokuthe nkqo,
okanye ezityibilikayo phantsi kwenye, zityhalana ngaphantsi.

11:40.065 --> 11:47.181
Kwaye into ebekufanele ukuba i-ZDF iyazi yeyokuba kukho
iipleyiti, kanye apha kwingingqi yeeZiqithi zaseCaroline,

11:47.181 --> 11:52.788
ezitshonayo ngenxa yeentlobo-ntlobo zentshukumo
yomhlaba, kwaye ke xa ndimi kwipleyiti etshozayo,

11:52.788 --> 11:56.260
kubonakala ngathi inqanaba lolwandle liyenyuka.

11:56.260 --> 12:01.016
Ukuba ubeka umntu apho (ekhomba kwimephu) – umhlali weCaroline
Plate – umbeka apho emi phezu kweplate

12:01.016 --> 12:06.599
enenkcathayo, ephakamisa izandla zakhe esithi,
"Ngenxa kaThixo, umphakamo wolwandle uyenyuka!"

12:06.599 --> 12:09.664
Ngalendlela siyaxhatshazwa.

12:09.664 --> 12:14.927
Kwaye into enye – andifuni ukuyiphinda ngoku
– iyasebenza nakwiiZiqithi zaseFiji, kaloku.

12:14.927 --> 12:20.517
Kwinkomfa yemozulu eBonn ngoku nje – bekukho nomntu
ovela kwiiZiqithi zaseFiji – othe: "Imanqanaba olwandle

12:20.517 --> 12:23.476
aza kunyuka ngaxa lithile, size emva koko singabikho."

12:23.476 --> 12:28.200
Ewe, kuyafana kanye kwiPleyiti
yase-Australia nakwiPleyithi yasePacific.

12:28.200 --> 12:34.321
Ndingathi iiZiqithi zaseFiji zinokugutyungelwa
ngamanzi ngokwethiyori – ngoko ke indoda

12:34.321 --> 12:38.760
inyanisile – ukuba ipleyiti yalapha iyaqhubeka nokutshona.

12:38.760 --> 12:42.766
Kwaye ayikho into ethintelayo ukuba
ukufudumala kwehlabathi okanye ukufudumala komoya-mpilo

12:42.766 --> 12:44.891
kuyanda, kodwa le plati inganqamla nangakumbi.

12:44.891 --> 12:50.000
Kwaye amazwe asaphuhlayo ngoku ayaqonda
indlela yokuxhamla kutshintsho lwemozulu.

12:50.000 --> 12:54.378
Bathi: Nina amazwe aphucukileyo nina
enoxanduva lokunyuka kwezinga le-CO2 kule miphetho.

12:54.378 --> 13:01.255
Kwaye senza ntoni kumazwe
aphucukileyo? Siyahlawula imbuyekezo kula mazwe!

13:01.255 --> 13:02.857
Usaqonda oko?

13:02.857 --> 13:04.036
Isiphelo

13:04.036 --> 13:10.061
Kwizimvo zam zokuqukumbela, ndikhethe uSonja Margolina.

13:10.061 --> 13:14.076
Njengomntu ongasengcali kulo mbandela, uthi:

13:14.076 --> 13:19.896
Utshintsho lwemozulu ligama elisekelwe kakhulu kwiingcinga
eziphakamileyo, elinyusele umbono ongaphakathi we

13:19.896 --> 13:25.420
'kusindiswa kwemozulu' ukuba ube yinjongo
yentshukumo yezopolitiko kunye nesibophelelo sokuziphatha.

13:25.420 --> 13:33.222
Akufunekanga kuphoswe ngqalelo ukuba le ndlela
yokucinga inxulumene nabathathi-nzuzo abaninzi abavela

13:33.222 --> 13:37.888
kwezopolitiko, eluntwini, nakwishishini lokusingqongileyo.

13:37.888 --> 13:43.251
Ngoko ke, kunjalo nje, kukho nabantu abenza
inzuzo apha, yiyo loo nto yonke le nto isenzeka.

13:43.251 --> 13:51.055
NgokukaNjing. Kirstein, utshintsho lwemozulu olusasazwayo
ngenxa ye-CO2 ngoko ke aluyonto yenzululwazi kwaye aluyonyani.

13:51.055 --> 13:58.497
Yingqikelelo yengcinga eyenza abantu bazive benetyala
ukuze ke banikele ngemali efunekayo kwii "projekthi

13:58.497 --> 14:03.060
zokukhusela imozulu" ekuthiwa zinjalo, nakwizirhafu zeCO2.

14:03.060 --> 14:08.260
Akukho mntu unokuthandabuza ukuba iziganeko zemozulu
ezigqithisileyo kunye nentshabalalo yokusingqongileyo zisenzeka.

14:08.260 --> 14:12.629
Nangona kunjalo, amajelo eendaba
ayathula ngesizathu esinokwenzeka.

14:12.629 --> 14:19.210
I-Kla.TV iye yanika ingxelo ngeetekhnoloji ezinokuba
nefuthe elikhulu kwimozulu kwiinkqubo zayo ezininzi.

14:19.210 --> 14:21.632
Siza kugqamisa ezinye zazo ngezantsi.

14:21.632 --> 14:27.665
Nceda usasaze ilizwi malunga ne-Kla.TV
njengempendulo kwabezindaba abaphambili.

14:27.665 --> 14:31.820
Oku kunika abantu ithuba lokuba nezimvo zabo.
