זומער 2025 האָט נאָך נישט אָנגעהויבן, אָבער די מעדיע האָט שוין געווארנט וועגן היץ־וואַלן,
טרוקענישן, וואַלד־פֿײַערן און וואַסער־מאַנגעל.
דער סיבה דערפֿון איז דער מענטש־געמאכטער קלימאַט־ענדערונג, וואָס ווערט פֿאַרשאַפֿט דורך איבערמעסיקע CO2־עמיסיעס.
וואָס איז דער אמת הינטער אַזעלכע קאָפּ־ליינס?
אין אַ דעטאַלירטער פּרעזענטאַציע באַהאַנדלט דער קלימאַטאָלאָג און קלימאַט־פֿאָרשער פּראָפֿעסאָר ווערנער קירשטיין די מערסט
פֿאַרשפּרייטע אַרגומענטן פֿאַר מענטש־געמאַכטער קלימאַט־ענדערונג און ווײַזט אָן אויף די קעגנאַרגומענטן וואָס ווערן אָפֿט איבערזען.
אונטן איז אַ קורצע צוזאַמענפֿאַסונג פֿון עטלעכע הויפּט־פּונקטן פֿון זײַן AZK־לעקציע
מיטן טיטל "פּאָליטאָגענישער קלימאַט־ענדערונג".
1. אומפּרעצעדענטירטע היץ? די פאַלשע האָקי־שטעקן־קערווע!
איך וועל איצט ווײַזן אײַך דעם קלימאַט, די קלימאַט־ענדערונגען איבער די לעצטע 11,000 יאָר.
איר קענט דאָ זען אויף דער ווײַטער לינקער זײַט, אַז 10,000 אָדער 11,000 יאָר צוריק האָט די לעצטע גרויסע קאַלטע
פּעריאָדע, באַקאַנט ווי די אײַס־תּקופֿה, זיך געענדיקט
עס איז געוואָרן וואַרעם, דאַן ווידער קאַלט, דאַן ווידער וואַרעם, דאַן ווידער קאַלט.
אַזוי גייט עס שוין אַ לאַנגע צײַט אַרויף און אַראָפּ אַזוי.
און דאַן האָבן מיר געהאַט נאָך אַ מיני־אײַס־צײַט אין דעם 17טן/18טן יאָרהונדערט, ווען די טעמפּעראַטורן
האָבן זיך ווידער אַ ביסל אָפּגעקילט, אָבער נישט אַזוי פיל ווי בײַ די הויפּט קאַלטע פּעריאָדן.
און נאָך דעם קומען מיר נאָר אַרויס פֿון דער קליינער אײַס־תּקופֿה.
דאָס מיינט אַז ווען מיר קומען אַרויס פֿון אַ גרויסער אָדער קליינער אײַז־תּקופֿה, מוז עס נאַטירלעך וואַרמער ווערן.
איך האָב געהערט דעם ארגומענט: "יאָ, אָבער עס איז געוואָרן וואַרמער!"
– יאָ, ביטע, עס איז נאַטירלעך וואַרמער געוואָרן.
און הײַנט האָבן מיר דערגרייכט דעם גאַנץ סוף.
און וואָס גיט אונדז די קלימאַט־וויסנשאַפֿט? די נידעריקערע קערווע.
אולי איר אַלע געדענקט די האָקי־שטעקן־קערווע וואָס מר מאַן האָט דעמאָלט פּראָפּאַגירט.
יאָ, פּראָפּאַגאַנדע איז גוט, עס איז געווען נאָר פּראָפּאַגאַנדע.
און דו זעסט, זיי האָבן פשוט געהאַלטן דעם קלימאַט קאָנסאַנט פֿון יאָר 1000 און ווייטער, 1200, 1400,
1600 און אַזוי ווייטער; ער האָט זיך נישט פיל געביטן.
יאָ, איר קענט זען די פאַקטישע קערווע אויבן.
אַזוי פֿירט מען אונדז, אַזוי צו זאָגן, אויפֿן גאָרטן־וועג.
2. קלימאַט־מאָדעלן שטימען נישט מיט דער רעאַליטעט
איך וואָלט ווידער ציטירן פּראָפֿעסאָר האַנס פֿאָן שטאָרש, וואָס שטייט הינטער קלימאַט־ענדערונג און פּראָפּאַגאַנדירט זי:
"מיר שטייען פֿאַר אַ מיסטעריע" – 2013, דאָס איז שוין אַ פּאָר יאָר צוריק – "די טעמפּעראַטורן זענען נישט געשטיגן פֿאַר 15 יאָר."
יאָ
אויב די גלאבאַלע אָנוואַרעמונג וואָלט זיך אָפּשטעלן נאָך פֿינף יאָר, וואָלט דאָס געווען אַ יסודי טעות אין די
מאָדעלן און די פאָרויסזאָגן וואָלטן געמוזט ווערן קאָריגירט.
דריטע מאַונאַ־לאָאַ־קרומע:
CO2 ווי די סיבה פֿון די שטײַגנדיקע טעמפּעראַטורן?
דער יסודי טעות איז אַז קלימאַט־מאָדעלן שטענדיק נעמען CO2.
CO2 איז פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר גלאבאַלער אָנוואַרעמונג.
און אויב מיר קוקן אַ ביסל ווייטער דאָ אויף דער קערווע, קען מען זען אַז די טעמפּעראַטור איז טאַקע געשטיגן אין די
לעצטע 25 יאָר, און אַזוי אויך די CO2־קאָנצענטראַציע – די באַרימטע מאַונאַ־לאָאַ־קערווע – ביידע זענען געשטיגן.
און דאָס איז ווען די גאַנצע מעשׂה איז אויפגעקומען אין די 1980ער יאָרן, ווען מענטשן האָבן געזאָגט:
ווען די טעמפּעראַטור שטיגט, שטיגט אויך די CO2, אָדער פֿאַרקערט, ווי דו האָסט געוואָלט זאָגן: די
CO2 שטיגט און דאַן שטיגט אויך די טעמפּעראַטור.
אָבער אויב מיר קוקן אויף די אָפּטיילונגען פֿריִער און נאָכער, קענען מיר זען אַז דאָס איז קלאָר ניט מער אמת.
אָבער ביטע, וואָס וועגן די צײַטן פֿאַר און נאָך דעם?
דאָ, פֿאַר די 25 יאָר און נאָך די 25 יאָר? דאָס איז קלאָר נישט אמת.
פּונקט פֿאַרקערט: די קערוועס גייען זיך אַוועק.
די CO2-לעוועלן זענען געשטיגן, אָבער די טעמפּעראַטור איז אין עטלעכע פּיריאָדן געפֿאַלן.
4. קורעלאַציע אָדער קאַזואַליטעט? וואָס האָבן שטאָרקן צו טאָן מיט דער געבורט־ראַטע
נו, און וואָס מיר דאַרפֿן דערפֿון לערנען איז עפּעס וואָס איך האָב שטענדיק געזאָגט אין יעדן סטאַטיסטישן לעקציע וואָס איך האָב
געגעבן צו געאָגראַפֿן: מענטשן, קאָרעלאַציע גלייכט נישט צו סיבה!
דאָס איז אַ ריזיקער חילוק!
איר אַלע ווייסט דאָס, נישט אַזוי? איך מיין אַז דאָס איז געוואָרן זייער באַקאַנט.
דאָס איז נאָך אַ בײַשפּיל פֿון אַ פֿאַלשער קורעלאַציע. מקור: פֿעדעראַלע סטאַטיסטישע ביוראָ.
זעסטו, די צאָל שטאָרקן און געבורטן אין דײַטשלאַנד; אין שוועדן איז עס אפילו שענער.
ווען דאָ זענען געווען מער שטראָכן (דאָס איז די בלויע קערווע), איז די צאָל געבורטן געשטיגן.
און ווען די צאָל שטאָרקן האָט ווידער פֿאַר עקאָלאָגישע סיבות אַראָפּגעגאַנגען, איז די געבורט־ראַטע געפֿאַלן.
אַזוי מוז יעדער מסקנא ציען אַז דאָס איז אַ סיבה־און־תוצאה־באַציִונג.
יאָ, זיכער!
אַ ענלעך הויך פּאָזיטיווע פאַלשע קורעלאַציע קען מען אויך געפֿינען צווישן די גט־ראַטעס אין דער
אמעריקאַנער שטאַט מיין און די קאַנסומפּציע פֿון מאַרגאַרין.
ביטע, אַזוי איז עס!
דו קענסט עס אויפֿזוכן אויפֿן אינטערנעץ, עס איז אמת!
אין אַנדערע ווערטער, ווען מען עסט מער מאַרגאַרין, פֿאַרגרעסערן זיך די גט־פֿאַלן.
זיי שטייען דאָרט, געשטאָקן.
איך האָב נאָך אַ שיינע, פריילעכע, וואָס קוקט נאָך אַ ביסל טרויעריק.
די צאָל טויטע צווישן רעדלשטול־באַניצער איז שטאַרק פֿאַרבונדן מיטן פּרײַז פֿון קאַרטאָפֿל־טשיפּס.
איך זאָג דאָס כדי טאַקע צו מאַכן מײַנע מיט־פיזיקער אַ שווערע צײַט.
אַזוי אויב איר ווילט דאָ אַזעלכע פאַלשע קורעלאַציעס אין אמת פֿאַרוואַנדלען.
5. CO2 נוצט פֿאַר געוויקסן
אַזוי, די פֿאַרדאָפּלונג פֿון דער CO2־קאָנצענטראַציע איז שטענדיק געווען אַ הויפּט־ענין.
וואָס פּאַסירט ווען די CO2־קאָנצענטראַציע אין אונדזער אַטמאָספֿערע צװײפֿאַכט זיך?
אַזוי האָבן מיר גרינהויזן, אמתע גרינהויזן. דאָס, למשל, איז אַ פּלאַנטאַציע וווּ פֿרוכטן אָדער גרינסן וואַקסן.
איך בין אַליין געווען אין איסלאַנד. איך האָב געזען די ריזיקע קאַנטיינערס אַרויס פֿון דער אַרײַנגאַנג מיט CO2 געשריבן אויף זיי.
איך פרעג זיך וואָס זיי טאָן דאָ איצט מיט CO2?
זיי האָבן געזאָגט: "מיר וועלן דאָס נוצן פֿאַר פֿערטיליזאַציע; ווי מער CO2 מיר פּאָמפּן אין דעם
היץ־גרין־הויז, אַזוי בעסער די געוויקסן וועלן וואַקסן."
עס איז שוין לאַנג באַוווּסט אַז CO2 איז אַ אויסגעצייכנטער דרייַפֿער פֿאַר געוויסע געוויקסן.
6. דער גלייציער – פאַלש!
ווײַל מיר זײַנען דאָ אין די אַלפּן, אויף דער גרענעץ פֿון די אַלפּן, אַזוי צו זאָגן, וויל איך
צוריקקומען צו דער טעמע פֿון די אַלפּינישע גלאַציערן.
עס ווערט שטענדיק געזאָגט אַז גלאַציערן ציען זיך צוריק, אַז זיי באַוועגן זיך הינטער.
אויב איר קוקט עס נאָענטער, איז דאָס אמת – כאָטש נאָר פֿאַר אַ באַשטימטן צײַט, פֿאַר אַ באַשטימטן פּעריאָד.
און אויב איר פֿאָלגט פּראָפֿעסאָר גערנאָט פּאַצעלט פֿון דער אוניווערסיטעט פֿון אינסברוק און זײַנע
דערקלערונגען, האָט ער געפֿונען בײַװײַזן אַז די גלאַציער שטענדיק פאָרויסגיין און צוריקציען. […]
אין קורצן: איבער די לעצטע 11,000 יאָר זענען די גלאַציער געווען קלענער ווי הײַנט במשך צוויי־דריטל פֿון דער
צײַט, וואָס ווייזט אויף וואַרעמערע קלימאַטישע באַדינגונגען.
אַזוי איז עס פריער געווען וואַרמער, און עס איז ווידער געווען קאַלטער.
און עס איז ווידער געווען וואַרמער, און עס איז ווידער געווען קאַלטער.
דאָס איז דער גרונט פֿאַר דער מאָדנע באַוועגונג פֿון די גלאַציערן.
אַזוי איז עס טאַקע אַ באַוווּסטע פֿענאָמענאַ, אָבער עס ווערט נישט פּובליצירט אין דער עפֿנטלעכקייט.
ער האָט דאָס אויסגעפֿונען.
אינטערעסאַנטערהייט האָט ער באַטראַכט ביימער אין געביטן, וווּ דער גלייציער האָט זיך איצט צוריקגעצויגן, און אַזוי האָט ער
אַנטדעקט אַלטע ביימער, וואָס פריער זענען געווען פאַרבאָרגן.
און דאַן האָט ער געזען אַז אַלטע בוים־שטאַממען זענען אויפֿגעקומען אונטער די צוריקגייענדיקע גלאַציערן אונטן.
דאָס הייסט, אויב מען ברענגט אונדז צו גלייבן אַז גלאַציערן האָבן שטענדיק צוריקגעצויגן און זענען אין דער פאַרגאַנגענהייט
געווען טיפער, וווּ אויף דער ערד זענען די ביימער געקומען?
איך האָב קיינמאָל נישט געזען אַ בוים וואַקסן אונטער אײַז!
דאָס קען נישט זײַן!
און דאָס איז טאַקע אַ אמתדיקער עקספּערימענטאַלער בײַװײַז, ווײַט אַוועק פֿון יעדער טעאָריע.
אָבער ווי איך האָב געזאָגט, וועלן מיר נישט אויספֿינען.
7. פּאָלאַר־בערן פֿאַר קלימאַט־פּי־אַר?
עס זענען פילע אַספּעקטן פֿון קלימאַט. איך קען אויסקלײַבן אַ פּאָר, צו ווײַזן אײַך וואָס מען
דערציילט אונדז און ווי די מעדיע דעמאָלט שפּרינגען דערויף.
דער פּאָלאַרבער איז שטענדיק געווען דער סימבאָל פֿון קלימאַט־אַקטיוויסטן, און דאָ זעען מיר – עס איז
געשריבן אויף דער רעכטער זײַט – אַז דאָס בילד איז אַ פאַלש.
האָט עמעצער באַמערקט אַז דאָ איז עפּעס אינסטאַלירט געוואָרן?
אַזוי דער אַלייןדיקער פּאָלאַרבער איז נישט אין סכנה, אָבער דערפֿאַר האָבן זיי אים אַזוי אויף אַ
אײַספלאָ געשטעלט. פֿאָטאָגראַפֿיש זאָל עס אויסזען אַזוי: יאָ, מײַן האַביטאַט פֿאַרשווינדט איצט.
אין דער אמת, די פּאָלאַר־בייער־באַפעלקערונג אין אַלאַסקאַ און צפֿון־אַמעריקע איז געשטיגן פֿון בערך 5,000 – וואָס איז
געווען דער נידעריקסטער פּונקט – צו 25,000 אין די לעצטע 40 יאָר.
אַזוי די פּאָלאַר־באַרער־באַפעלקערונג וואַקסט, נישט פֿאַרקלענערט!
יאָ, און פֿאַרוואָס איז דאָס? ווײַל די יאַג אויף פּאָלאַר־בערן איז פֿאַרבאָטן.
דער עפעקט איז געווען אַז כאָטש די יאַג אויף פּאָלאַר־בערן איז איצט פֿאַרבאָטן, זענען נאָך שטענדיק עטלעכע וואָס יאָגן
זיי, אָבער די פּאָלאַר־בער־באַפעלקערונג איז שוין געוואַקסן.
דאָס מיינט אַז דער אַראָפּגאַנג אין דער צאָל פֿון פּאָלאַר־בערן איז טאַקע נאָר געווען פֿאַראורזאַכט דורך שיסן. […]
אגב, פּאָלאַר־בערן זענען שוין 600,000 יאָר דאָ.
אַזוי, 600,000 יאָר מיינט אַז די פּאָלאַר־בערן האָבן דורכגעמאַכט אַלע אײַס־תּקופֿות, וואַרעמע
תּקופֿות, אײַס־תּקופֿות און וואַרעמע תּקופֿות.
זיי האָבן דאָס אַלעס איבערגעלעבט, עס האָט זיי גאָרנישט געשעדיקט.
8. די זינקענדיקע אינזלען
אַ אַנדערע טעמע דאָ: די העכערונג פֿון דער ים־שטאַנד אין די דרום־ים.
די קאַראָלינע־אינזלען, עס איז אמת אַז עטלעכע אינזלען פֿאַרשווינדן.
דער ים־שפּיגל שטייגט אַזוי שנעל, אַז עטלעכע ערטער האָבן שוין נאַסע פֿיס, און מענטשן קלאָגן: "דער
קלימאַט־ענדערונג מאַכט אַז אונדזערע אינזלען פאַרשווינדן."
יאָ, וואָס איז טאַקע געשען?
איך האָב עס צופֿעליק געזען אויף ZDF, איך האָב עס אַליין געזען אין מאַרץ 2009 – מסתּמא די ים־שטאַנד אין מיקראָנעזיע שטייגט.
אין פאַקט, אָבער, זענען לאַנגזאַמער און ווערטיקאַלער באַוועגונגען צווישן די קליינע
קאַראָלינע־אינזלען און די גרויסע פּאַסיפֿישע פּלאַטע.
אויב איר קוקט אויף דער טעקטאָנישער מאַפּע פֿון דער ערד, קענט איר זען אַז זי באַשטייט פֿון פילע פּלאַטעס, גרויסע און קליינע.
יעצט זענען דאָ פּלאַטעס וואָס באַוועגן זיך לאַנגסווייַז אָדער ווערטיקאַל, אָדער גליטשן
אונטער איינער דעם אַנדערן און דריקן אונטן.
און וואָס ZDF האָט געדאַרפֿט וויסן איז אַז דאָ, אין דער געגנט פֿון די קאַראָלינע אינזלען, זענען פּלאַטעס וואָס זינקען
צוליב טעקטאָניק, און ווען איך שטיי אויף אַ זינקנדיקער פּלאַטע, זעט עס אויס ווי אויב דער ים־שפּיגל וואָלט אויפֿשטייגן.
אויב דו לייגסט עמעצן דאָרט (ווײַזט אויף דער מאַפּע) – אַ באַוווינער פֿון דער קאַראָלינע־פּלאַטע – און לייגסט אים דאָרט,
און ער שטייט אויף אַן אַראָפּגייענדיקער פּלאַטע, הייבט ער זײַנע הענט און זאָגט: "פֿאַר גאָטס ווילן, דער ים־שפּיגל שטייגט!"
אַזוי ווערן מיר באַטרוגט.
און דאָס זעלבע – איך דאַרף עס איצט נישט ווידערהאָלן – געלט אויך פֿאַר די פֿידזשי־אינזלען, בײַ דער געלעגנהייט.
בײַ דער קלימאַט־קאָנפֿערענץ אין באָן, וואָס איז פּונקט איצט פֿאָרגעקומען, איז אויך געווען עמעצער פֿון די
פֿידזשי־אינזלען, וואָס האָט געזאָגט: "דער ים־שפּיגל וועט אַמאָל שטײַגן, און דעמאָלט וועלן מיר שוין נישט זײַן."
יאָ, עס איז פּונקט דער זעלביקער אויף דער אוסטראַלישער פּלאַטע און דער פּאַסיפֿישער פּלאַטע.
איך וואָלט געזאָגט אַז די פידזשי־אינזלען קענען טעאָרעטיש אונטערגעשוועמלט ווערן – אַזוי דער מענטש האָט
רעכט – אויב די אָרטיקע ערד־פּלאַטע ווײַטער זינקט.
און נישט אויב די גלאבאַלע וואַרעמונג אָדער די וואַרעמונג פֿון דער אַטמאָספֿערע פֿאַרגרעסערט
זיך, קען די פּלאַטע אפילו נאָך ווײַטער אַראָפּגיין.
און אַנטוויקלונגס־לענדער האָבן איצט פֿאַרשטאַנען ווי צו נוץ מאַכן פֿון קלימאַט־ענדערונג.
זיי זאָגן: איר אינדוסטריאַליזירטע לענדער זענט שולדיק, אַז די CO2-לעוועלס ווערן אַזוי הויך.
און וואָס טוען מיר אין די אינדוסטריעלע לענדער? מיר באַצאָלן קאָמפּענסאַציע צו די לענדער!
קענסטו נאָך פֿאַרשטיין דאָס?
מסקנא
פֿאַר מײַנע שליס־באַמערקונגען האָב איך אויסגעקליבן סאָניאַ מאַרגאָלינאַ.
ווי אַ ניט־עקספּערט אין דעם פעלד, זי זאָגט:
קלימאַט־ענדערונג איז אַ זייער אידעאָלאָגישער טערמין וואָס האָט דערהויבן די אוטאָפּיע פֿון "ראַטעווען דעם קלימאַט" צום
ציל פֿון פּאָליטישער אַקציע און אַ מאָראַלישן אימפּעראַטיוו.
מען זאָל נישט איבערזען אַז דער דאָזיקער געדאַנקען־מאָדעל איז פֿאַרבונדן מיט די קאָנקרעטע אינטערעסן פֿון
צאָלרײַכע פּראָפֿיטירער פֿון פּאָליטיק, בירגערלעכער געזעלשאַפֿט און דער עקאָ־אינדוסטריע.
אַזוי, פֿאַרשטייט זיך, זענען דאָ אויך פּראָפֿיטירער, און דערפֿאַר פּאַסירט דאָס אַלץ.
לויט פּראָפֿעסאָר קירשטיין איז דער פֿאַרשפּרייטער קלימאַט־ענדערונג צוליב CO2 דעריבער ניט וויסנשאַפֿטלעך און ניט רעאַל.
עס איז אַ אידעאָלאָגישער באַגריף וואָס מאַכט מענטשן זיך שולדיק פילן, אַזוי אַז זיי דערנאָך וועלן איבערגעבן די נויטיקע
געלט פֿאַר די געמיינטע "קלימאַט־שוץ־פּראָיעקטן" און CO2־שטייערן.
קיינער קען נישט צווייפֿלען אַז עקסטרעמע וועטער־געשעענישן און אומװעלט־שעדיקונג נאָך פּאַסירן.
אָבער די מעדיע בלײַבן שטיל וועגן די מעגלעכע סיבות.
קלאַ.טעלעוויזיע האָט אין פילע פֿון אירע פּראָגראַמען באַריכטעט וועגן טעכנאָלאָגיעס וואָס
קענען האָבן אַ ריזיקן השפּעה אויף דעם וועטער.
מיר וועלן אונטן באַטאָנען עטלעכע פֿון זיי.
העלפֿט פֿאַרשפּרייטן די ידיעה וועגן Kla.TV ווי אַ קעגנשטעל צו די הויפּטשטראם־מעדיע.
דאָס גיט מענטשן די געלעגנהייט צו פאָרמירן זייערע אייגענע מיינונגען.