WEBVTT

00:01.145 --> 00:07.971
Ihlobo lika-2025 alikakabi, kodwa imithombo
yezindaba yayivele ixwayisa ngeziyunduzima zokushisa,

00:07.971 --> 00:11.427
izomiso, imililo yamahlathi nokuntuleka kwamanzi.

00:11.427 --> 00:16.484
Isizathu salokhu ukuguquka kwesimo sezulu
okubangelwa abantu ngenxa yokukhishwa ngokweqile kwe-CO2.

00:16.484 --> 00:19.248
Yini iqiniso elingemuva kwezihloko ezifana nalezi?

00:19.248 --> 00:26.091
Ekethulweni okuningiliziwe, isazi sezulu nomcwaningi wezimo
zezulu uProfesa Werner Kirstein ubhekana nezimangalo ezivame

00:26.091 --> 00:33.420
kakhulu zokuthi ukuguquka kwesimo sezulu kubangelwa abantu
futhi ukhomba izimangalo eziphikisayo ezivame ukunganakwa.

00:33.420 --> 00:38.741
Ngezansi kunezinye zezihloko ezibalulekile
ezivela enkulumweni yakhe ye-AZK ethi "Ushintsho

00:38.741 --> 00:43.043
Lomoya Oludalwe Ezombusazwe," ezifingqiwe kafushane.

00:43.043 --> 00:48.393
1. Ukushisa okungakaze kube khona?
Igobile lomgodo we-hockey wobuxoki!

00:48.393 --> 00:56.356
Manje ngizokubonisa isimo sezulu, izinguquko
zesimo sezulu eminyakeni eyishumi nanye edlule.

00:56.356 --> 01:02.413
Ungabona lapha kwesobunxele kude ukuthi eminyakeni
engu-10 000 noma engu-11 000 eyedlule, isikhathi sokubanda

01:02.413 --> 01:05.984
esikhulu sokugcina, esaziwa nangokuthi i-Ice Age, saphothulwa

01:05.984 --> 01:10.560
Kwaba kushisa, kwabe sekubanda futhi,
kwabe sekushisa futhi, kwabe sekubanda futhi.

01:10.560 --> 01:13.440
Ngakho-ke kube kukhuphuka nokwehla kanje isikhathi eside.

01:13.440 --> 01:21.483
Futhi-ke saba nenye inkathi encane yokubanda,
ngekhulu le-17/18, lapho kwaphola futhi, kodwa

01:21.483 --> 01:26.454
hhayi kangako njengasezikhathini ezinkulu zokubanda.

01:26.454 --> 01:30.819
Futhi ngemva kwalokho, sisanda
kuphuma kulesi sikhathi sobusika esincane.

01:30.819 --> 01:38.381
Lokhu kusho ukuthi lapho siphuma enkathini enkulu
noma encane yokubanda, kumele ngokwemvelo kube kushisa.

01:38.381 --> 01:41.133
Ngizwe impikiswano: "Yebo, kodwa sekushisa!"

01:41.133 --> 01:43.383
– Yebo, ngiyacela, sekufudumele ngokwemvelo.

01:43.383 --> 01:46.614
Futhi namuhla sesifike ekugcineni ngempela.

01:46.614 --> 01:51.740
Futhi isayensi yesimo sezulu isinikeza ini? Umugqa ongaphansi.

01:51.740 --> 01:57.855
Mhlawumbe nonke niyakhumbula umugqa we-hockey
stick owawusakazwa nguM. Mann ngaleso sikhathi.

01:57.855 --> 02:01.208
Yebo, ipropaganda iyinhle, yayiyipropaganda nje kuphela.

02:01.208 --> 02:10.125
Futhi uyabona, isimo sezulu sahlala sizinzile
kusukela ngonyaka ka-1000 kuqhubeke, kuze kufike ku-1200,

02:10.125 --> 02:15.100
1400, 1600, njll. Akuzange kushintshe lutho olukhulu.

02:15.100 --> 02:18.960
Yebo, ungabona umugqa wangempela ngenhla.

02:18.960 --> 02:22.897
Ngakho-ke siholelwa endleleni engalungile, uma ngithi kanjalo.

02:22.897 --> 02:27.691
2. Amamodeli wesimo sezulu ayaphikisana neqiniso

02:27.691 --> 02:34.175
Ngithanda ukucaphuna futhi uProf. Hans von Storch,
ongemuva kokushintsha kwesimo sezulu futhi okukushisekela:

02:34.175 --> 02:57.628
"Sibhekene nembungulu" – ngo-2013, kwakuyiminyaka embalwa edlule
manje – "izinga lokushisa alikhuphukanga iminyaka engu-15."

02:57.628 --> 02:59.042
Yebo

02:59.042 --> 03:06.670
Uma ukufudumala komhlaba kungamisa eminye
iminyaka emihlanu, kuzoba nephutha eliyisisekelo

03:06.670 --> 03:11.101
kumamodeli futhi izibikezelo kuzodingeka zilungiswe.

03:11.101 --> 03:13.718
Ikhavu yesithathu yeMauna Loa:

03:13.718 --> 03:17.376
I-CO2 iyimbangela yokunyuka kwezinga lokushisa?

03:17.376 --> 03:29.208
Iphutha eliyisisekelo ukuthi
amamodeli wesimo sezulu ahlale ethatha i-CO2.

03:29.208 --> 03:32.659
I-CO2 iyona ebangela ukufudumala komhlaba.

03:32.659 --> 03:40.838
Futhi uma sibheka lo mgijimi, kancane lapha, ungabona ukuthi
izinga lokushisa empeleni lenyuke eminyakeni engu-25

03:40.838 --> 03:49.587
edlule, futhi nokugxila kwe-CO2 nakho kuye kwakhuphuka –
lo mgijimi odumile waseMauna Loa – womabili ayenyuke.

03:49.587 --> 03:54.882
Futhi yilapho konke indaba kwavela khona
ngeminyaka yama-1980, lapho abantu bathi:

03:54.882 --> 04:01.130
Uma izinga lokushisa likhuphuka, i-CO2 nayo iyakhuphuka,
noma ngokuphambene nalokho, njengoba wawufuna ukusho:

04:01.130 --> 04:05.520
i-CO2 iyakhuphuka bese izinga lokushisa nalo likhuphuka.

04:05.520 --> 04:11.120
Nokho, uma sibheka izigaba ngaphambi nangemva,
singabona ngokusobala ukuthi lokhu akuseyona iqiniso.

04:11.120 --> 04:14.980
Kodwa-ke, ngicela, kwenzekani ngaleso
sikhathi ngaphambi nangemva kwalokho?

04:14.980 --> 04:18.756
Lapha, ngaphambi kwale minyaka engu-25 nangemva kwale
minyaka engu-25? Lokho ngokusobala akulona iqiniso.

04:18.756 --> 04:21.568
Ngokuphambene nalokho: imigqa egobile iyahlukana.

04:21.568 --> 04:27.041
Amanani e-CO2 enyuke, kodwa izinga
lokushisa lehle ngezikhathi ezithile.

04:27.041 --> 04:34.626
4. Ukuhambisana noma imbangela? Yini
enxulumene nezinyoni ze-stork nezinga lokuzalwa?

04:34.626 --> 04:40.182
Ngakho-ke, lokho esidinga ukukufunda kulokhu kuwukuthi
ngihlale ngikushilo kuzo zonke izifundo zezibalo kubacwaningi

04:40.182 --> 04:45.020
bezemephu: bantu, ukuhambisana akusho ukuthi kunesizathu!

04:45.020 --> 04:47.832
Lona umehluko omkhulu kakhulu!

04:52.800 --> 04:57.279
Nonke niyazi, akunjalo? Ngicabanga ukuthi sekuyaziwa kakhulu.

04:57.279 --> 05:01.117
Lesi esinye isibonelo sokuxhumana
okungamanga. Umthombo: Ihhovisi Lezibalo Likahulumeni.

05:01.117 --> 05:06.396
Uyabona, inani lama-stork nokuzalwa
eJalimane, eSweden kuyinhle kakhulu.

05:06.396 --> 05:17.860
Noma nini lapho kwakukhona izinyoni ze-stork eziningi lapha
(umugqa oluhlaza okwesibhakabhaka), inani lokuzalwa lenyuka.

05:17.860 --> 05:24.172
Futhi noma nini lapho inani lama-stork lehla futhi
ngenxa yezizathu zemvelo, izinga lokuzalwa lehla.

05:24.172 --> 05:28.226
Ngakho-ke wonke umuntu kumele afinyelele
esiphethweni sokuthi lokhu kuyubudlelwano obubangela.

05:28.226 --> 05:29.900
Yebo, ngempela!

05:29.900 --> 05:35.441
Ukuhlotshaniswa okungamanga okuphezulu okufanayo
kungatholakala futhi phakathi kwezinga lokuhlukana komshado

05:35.441 --> 05:41.040
esifundazweni sase-US iMaine nokusetshenziswa kwemargarine.

05:41.040 --> 05:42.420
Ngiyacela, kunjalo nje!

05:42.420 --> 05:45.300
Ungakubheka ku-inthanethi, kuyiqiniso!

05:45.300 --> 05:51.180
Ngamanye amazwi, lapho kudliwa imajarini
eningi, izihlukaniso zomshado ziyanda.

05:52.695 --> 05:55.570
Bema lapho bemangele.

05:55.570 --> 06:00.377
Ngine enye enhle, ekhuthazayo, kodwa esabukeka idabukile kancane.

06:00.377 --> 06:07.720
Inani lokufa kwabasebenzisa izihlalo zamasondo
lihambisana kakhulu nenani lamakhwapho ombona.

06:10.112 --> 06:14.900
Ngisho lokhu ngempela ukuze ngibangele
abanye ososayensi bezifiziksi ubunzima.

06:14.900 --> 06:20.062
Ngakho-ke uma ufuna ukuguqula la
mabanga angamanga abe yiqiniso lapha.

06:20.062 --> 06:23.200
5. I-CO2 iluncedo ezitshalweni

06:23.200 --> 06:27.800
Ngakho-ke, ukuphindeka kabili
kokugxila kwe-CO2 kube yinkinga enkulu njalo.

06:27.800 --> 06:33.791
Kwenzekani uma umthamo we-CO2 emkhathini wethu uphindeka kabili?

06:33.791 --> 06:40.716
Ngakho-ke sinama-greenhouse, ama-greenhouse
angempela. Lokhu, isibonelo, kuyindawo

06:40.716 --> 06:45.301
yokutshala lapho izithelo noma imifino zikhula khona.

06:45.301 --> 06:55.980
Ngangike ngaya e-Iceland ngokwami. Ngabona lezi ziqukathi
ezinkulu ngaphandle komnyango, kubhalwe ukuthi CO2 kuzo.

06:55.980 --> 06:58.321
Ngiyazibuza ukuthi manje benza ini nge-CO2 lapha?

06:58.321 --> 07:03.417
Bathi, "Sizosebenzisa lokhu ukufafaza;
okwengeziwe kwe-CO2 esiyipompayo kule greenhouse

07:03.417 --> 07:06.605
(i-greenhouse eshisayo), izitshalo zikhula kangcono."

07:06.605 --> 07:11.712
Sekuyaziwa isikhathi eside ukuthi i-CO2
iyisivuno esihle kakhulu kwezinye izitshalo.

07:11.712 --> 07:15.440
6. Iglasiari – engamanga!

07:15.440 --> 07:21.060
Njengoba sikhona lapha e-Alps, emngceleni we-Alps,
ngokuthi, ngithanda ukubuyela esihlokweni samaqhwa ase-Alps.

07:21.060 --> 07:27.018
Kuhlala kushiwo ukuthi amaqhwa ayahoxa, ukuthi ayahamba emuva.

07:27.018 --> 07:34.700
Uma ubheka ngokucophelela, lokho kuyiqiniso –
nakuba kuphela isikhathi esithile, isikhathi esithile.

07:34.700 --> 07:41.959
Futhi uma ulandela uProfesa Gernot Patzelt waseNyuvesi
yase-Innsbruck nezincazelo zakhe, uthole ubufakazi

07:41.959 --> 07:46.520
bokuthi lezi ziglasi ziyaqhubeka nokunyuka nokwehla. […]

07:46.520 --> 07:55.006
Ngokufingqa: Eminyakeni eyizinkulungwane eziyishumi nanye edlule,
amaqhwa ayengancane kunalawa namuhla cishe izingxenye ezimbili

07:55.006 --> 07:59.327
kwezintathu zaleso sikhathi, okubonisa izimo zezulu ezishisayo.

07:59.327 --> 08:02.774
Ngakho bekushisa ngaphambilini, futhi kwaphinde kwabanda futhi.

08:02.774 --> 08:05.780
Futhi kwaphinde kwaba kushisa, futhi kwaphinde kwaba kubanda.

08:05.780 --> 08:11.560
Lena yimbangela yokunyakaza okumangazayo kwamaglasiers.

08:11.560 --> 08:16.740
Ngakho-ke empeleni kuwumcimbi
owaziwayo kahle, kodwa awukhangiswa.

08:16.740 --> 08:17.925
Wathola lokho.

08:17.925 --> 08:26.346
Okuthakazelisayo, wahlola izihlahla
ezindaweni lapho i-glacier isithathe khona emuva manje,

08:26.346 --> 08:30.620
kwavela izihlahla ezindala eziphinde zavela.

08:30.620 --> 08:38.218
Wabe esebona iziqu zezihlahla ezindala
zivela ngaphansi kweqhwa elisahamba kude phansi.

08:38.218 --> 08:44.167
Okusho ukuthi, uma siphonswa ukukholwa ukuthi amaqhwa
ayehlala ehoxa njalo futhi ayehlanzekile kakhulu

08:44.167 --> 08:48.240
esikhathini esidlule, khona-ke le mithi yavela kuphi emhlabeni?

08:48.240 --> 08:51.925
Angikaze ngibone isihlahla sikhula ngaphansi kweqhwa!

08:51.925 --> 08:53.786
Akungeneki!

08:53.786 --> 09:00.100
Futhi lokho empeleni kuwubufakazi bokuhlola
sangempela, okude kakhulu kunoma iyiphi ithiyori.

09:00.100 --> 09:02.380
Kodwa njengoba ngishilo, ngeke sazi.

09:02.380 --> 09:06.220
7. Izimbungulu zasemzantsi
kwesibhakabhaka zokwazisa ngesimo sezulu?

09:06.220 --> 09:11.813
Kunezici eziningi zemozulu. Ngingakhetha
ezimbalwa ukuze ngikubonise ukuthi sithiwa yini

09:11.813 --> 09:15.300
nokuthi imithombo yezindaba iyasabela kanjani.

09:15.300 --> 09:20.349
Ibhere eqhwa ibisoloko iyisibonakaliso
sabashisekeli bemozulu, futhi lapha sibona – kubhalwe

09:20.349 --> 09:23.131
kwesokudla – ukuthi lesi sithombe siwumbumbulu.

09:23.131 --> 09:26.160
Ngabe kukhona owazile ukuthi okuthile kufakwe lapha?

09:26.160 --> 09:32.070
Ngakho-ke le bear yomkhovu eyodwa ayisengozini yokuphela, kodwa
yilokho abamfaka ngakho phezu kweqhuqhuva leqhwa

09:32.070 --> 09:37.320
kanjalo. Ngokwezithombe, kumele ibukeke kanje:
Yebo, indawo yami yokuhlala isiyanyamalala manje. […]

09:37.320 --> 09:45.247
Empeleni, inani lama-polar bear e-Alaska naseNyakatho
Melika lenyuke lisuka cishe ku-5 000 – okuyiyona nani

09:45.247 --> 09:49.947
eliphansi kakhulu – laya ku-25 000 eminyakeni engu-40 edlule.

09:49.947 --> 09:54.580
Ngakho-ke inani lama-polar bear liyanda, hhayi liyehla!

09:54.580 --> 10:01.440
Yebo, futhi kungani lokho? Ngoba
ukuzingela amabhere e-polar kuvinjiwe.

10:01.440 --> 10:06.941
Umphumela walokhu wukuthi nakuba ukuzingela
amabhere aqhwa manje sekuvinjelwe, kusekhona abaqhubeka

10:06.941 --> 10:09.751
nokuwenza, kodwa inani lamabhere aqhwa selikhula.

10:09.751 --> 10:17.745
Lokho kusho ukuthi ukwehla kwenani lama-polar
bear empeleni kwakubangelwa kuphela ukudubula. […]

10:17.745 --> 10:21.162
Ngokungeziwe, amabhere asePolar ase ekhona iminyaka engu-600,000.

10:21.162 --> 10:26.057
Ngakho-ke iminyaka engu-600 000 kusho ukuthi laba bhabhiyane
basePolar baphile kuzo zonke izinkathi zeqhwa, izikhathi

10:26.057 --> 10:28.640
zokufudumala, izinkathi zeqhwa nezikhathi zokufudumala.

10:28.640 --> 10:32.924
Basindile kukho konke lokho, akuzange kubalimaze nhlobo.

10:32.924 --> 10:37.248
8. Izizinda ezishelelayo

10:37.248 --> 10:40.918
Enye indaba lapha: ukukhuphuka
kwezinga lolwandle eManzini aseNingizimu.

10:40.918 --> 10:47.840
Eziqhingini zaseCaroline, kuyiqiniso
ukuthi ezinye iziqhingi ziyanyamalala.

10:47.840 --> 10:54.298
Izinga lolwandle liyakhuphuka ngokushesha kangangokuthi ezinye
izindawo sezithola amanzi ezinyaweni, futhi

10:54.298 --> 11:00.550
abantu bakhalaza bathi: "Uguquko lwemvelo
lubangela ukuthi iziqhingi zethu zinyamalale."

11:00.550 --> 11:02.460
Yebo, kwenzekeni ngempela?

11:02.460 --> 11:14.048
Ngazibonela e-ZDF, ngazibonela mathupha ngoMashi 2009 –
kubonakala sengathi izinga lolwandle eMicronesia liyakhuphuka.

11:14.048 --> 11:19.722
Eqinisweni, nokho, kunokunyakaza okubheke
ngokuhamba kwesikhathi nangokuphakama phakathi kweziqhingi

11:19.722 --> 11:22.771
ezincane zaseCaroline neplathi enkulu yasePacific.

11:22.771 --> 11:28.103
Uma ubheka leli mephu, leli mephu yokuhamba
kwamapulethi eMhlabeni, ungabona ukuthi

11:28.103 --> 11:31.835
liqukethe amapulethi amaningi, amakhulu namancane.

11:31.835 --> 11:36.578
Manje kunezicucu zomhlaba ezihamba ngokubheka
ubude noma ngokuphakama, noma ezislayida

11:36.578 --> 11:40.065
ngaphansi komunye nomunye, zicindezela ngaphansi.

11:40.065 --> 11:47.853
Futhi okwakufanele i-ZDF yazi ukuthi kukhona amapleyithi, lapha
endaweni yaseZiqhingi zaseCaroline, agxumayo ngenxa

11:47.853 --> 11:56.260
yokunyakaza kwemigqa yomhlaba, futhi lapho ngimi epleyithini
eligxumayo, kubonakala sengathi izinga lolwandle liyakhuphuka.

11:56.260 --> 12:01.123
Uma ubeka umuntu lapho (ekhomba emephini) – umhlali wePlathi
yaseCaroline – umbeka lapho futhi emi eplathini

12:01.123 --> 12:06.599
elicwilayo, ephakamisa izandla zakhe ethi,
"Ngenxa kaNkulunkulu, izinga lolwandle liyakhuphuka!"

12:06.599 --> 12:09.664
Ngalendlela siyakhohliswa.

12:09.664 --> 12:14.927
Futhi into efanayo – angidingi ukuyiphinda manje –
nayo isebenza naseziqhingini zaseFiji, ngendlela.

12:14.927 --> 12:20.308
Engqungqutheleni yesimo sezulu eBonn manje nje –
kwakukhona nomuntu ovela eziqhingini zaseFiji – othe: "Izinga

12:20.308 --> 12:23.476
lolwandle lizokhuphuka ngesinye isikhathi, bese sesingasekho."

12:23.476 --> 12:28.200
Yebo, kufana ngqo ePlateni
lase-Australia nasePlateni lasePacific.

12:28.200 --> 12:35.075
Ngingathi amaqhingi aseFiji angagcwala
amanzi ngokomqondo – ngakho-ke indoda ilungile

12:35.075 --> 12:38.760
– uma ipuleti lendawo liqhubeka nokwehla.

12:38.760 --> 12:44.891
Futhi hhayi uma ukufudumala komhlaba noma ukufudumala
komkhathi kukhula, kodwa ipuleti lingase liwe ngisho kakhulu.

12:44.891 --> 12:50.000
Futhi amazwe asathuthuka manje aseyaqonda ukuthi
angazuza kanjani ekushintsheni kwesimo sezulu.

12:50.000 --> 12:54.378
Bathi: Nina amazwe athuthukile kwezimboni
niyizimbangela yokunyuka kwamazinga e-CO2 aphakeme kangaka.

12:54.378 --> 13:01.255
Futhi senzeni emazweni athuthukile
embonini? Sikhokhela lezi zizwe imbuyiselo!

13:01.255 --> 13:02.857
Usaqonda lokho?

13:02.857 --> 13:04.036
Isiphetho

13:04.036 --> 13:10.061
Ezinkulumweni zami zokuvala, ngikhethe uSonja Margolina.

13:10.061 --> 13:14.076
Njengomuntu ongakabi uchwepheshe kulo mkhakha, uthi:

13:14.076 --> 13:21.159
Uguquko lwemvelo liyigama elinamandla kwezombono
eliphakamisele i-utopia ethi 'ukusindisa isimo sezulu'

13:21.159 --> 13:25.420
njengomgomo wezenzo zezepolitiki nesibopho sokuziphatha.

13:25.420 --> 13:33.502
Akufanele kunganakwa ukuthi lolu hlobo lokucabanga luxhumene
nezintshisekelo ezibonakalayo zabazenzeli abaningi abazuza

13:33.502 --> 13:37.888
kwezombusazwe, emphakathini wezakhamuzi kanye nase-eko-imboni.

13:37.888 --> 13:43.251
Ngakho-ke, impela, kukhona nabazenzeli inzuzo
lapha futhi, yingakho konke lokhu kwenzeka.

13:43.251 --> 13:47.968
NgokukaProfesa Kirstein, ukuguquka kwesimo
sezulu okusabalaliswayo okubangelwa yi-CO2 ngakho-ke

13:47.968 --> 13:51.055
akuyona isayensi futhi akuyona into yangempela.

13:51.055 --> 13:58.482
Umqondo wezombono owenza abantu bazizwe benecala
ukuze banikele ngemali edingekayo kwimigomo

13:58.482 --> 14:03.060
ekuthiwa iyizivikelo zezulu kanye nezintela ze-CO2.

14:03.060 --> 14:08.260
Akekho ongabaza ukuthi izimo zezulu ezimbi
kakhulu nokubhujiswa kwemvelo kusekhona.

14:08.260 --> 14:12.629
Nokho, abezindaba bathule ngezimbangela ezingaba khona.

14:12.629 --> 14:19.210
I-Kla.TV ibike ngobuchwepheshe obungaba nomthelela
omkhulu esimweni sezulu ezinhlelweni zayo eziningi.

14:19.210 --> 14:21.632
Sizogqamisa ezinye zazo ngezansi.

14:21.632 --> 14:27.665
Siza ukusabalalisa ilizwi nge-Kla.TV
njengempikiswano nemithombo yezindaba ejwayelekile.

14:27.665 --> 14:31.820
Lokhu kunika abantu ithuba lokwakha imibono yabo.
