Kanunçylyk düzgünleri we AZK düzgünleri barada umumy maglumat prezentasiýanyň ahyrynda tapylýar.
Ýaponiýadan Dr. Broudynyň gymmatly çykyşyndan soň, häzir Awstriýadan abraýly bir çykyşçyny garşylaýarys.
Ol hukuk doktory derejesine eýe we adalatsyz, ýagny kanunsyz hukuk kadalary we olaryň netijeleri bilen nähili işlemek ýa-da olaryň
üstünden nähili geçmek meselesiniň esasy çözgüdini öwrenýär.
Emma bilýäňizmi, meniň ýa-da biziň ýaly adaty raýatlar üçin hakykatdanam adalatsyz hukuk kadalary bolup bilmez.
Bizim üçin bu ýaman Aýaz Ata ýaly bolar.
Şonuň üçin biz asla şeýle adalatsyzlygyň biziň mertebämizi we şahsyýetimizi bozup biljekdigini göz öňüne hem getirmezdik.
Emma bu takyk köplenç ýalňyş düşünje!
Indi hukuk doktorlygy (Dr. jur.) Michael Brunner bu howply nädogry düşünjäni alty tezisi bilen garşy çykar we bu örän
az ykrar edilen dilemmadan çykmak üçin ýollary görkezjek.
Emma stadiona ony garşylamazdan ozal, onuň karýerasynyň gysgaça syny.
Dr Michael Brunner 1990-njy ýylda hukuk öwrenenden soň doktorlyk derejesini aldy we 31 ýyl Awstriyada advokat bolup işledi.
2020-nji ýylyň martyndan bäri ol koronawirus çäreleriniň işjeň tankytçysy bolup, Konstitusion kazyýete şol
çäreler boýunça şikaýatlar berdi, demonstrasiýalarda çykyş etdi, wideolar çap etdi we ş.m.
Indi bolsa onuň syýasy karýerasynyň gysgaça syny:
Oktýabr 2020:
Wenada "Esasy Hukuklar üçin Advokatlar – Ylmy-öňe Advokatlar" guramasynyň esaslandyrylmagy
Fewral 2021:
Syýasy partiýa "MFG – Halk, Azatlyk, Esasy Hukuklar"yň binýady
2021-nji ýylyň tomsundan başlap: Onuň partiýasy Ýokarky Awstriýanyň döwlet parlamentine girýär;
Upper Austria, Lower Austria we Tirol sebit geňeşi saýlawlarynda gazanylan saýlaw üstünlikleri
2022-nji ýylyň tomsuny:
MFG namzady tomsunda geçiriljek federal prezidentlik saýlawlarynda.
Ol özüni syýasy ýolbaşçylygyň garşysyndaky hökmünde görkezdi.
Iýul 2023:
Dünýäniň dürli ýurtlarynda kanunçylyk bilen meşgullanýan Halkara Hukukçylar Assosiasiýasynyň esaslandyryjy agzasy.
2023-nji ýylyň noýabry:
Pensiýa işjeň hukukçy hökmünde.
2023-nji ýylyň dekabryndan başlap, dürli mahabat çykyşlary we maslahat beriji wezipesinde dowam edýän hukuk işleri we ş.m.
Dr Brunner şu gün barada gürrüň berýär: "Adam mertebesi adalatyň ölçegidir – galan zatlaryň ählisi adalatsyzlykdyr."
Men hemmäňizi ýyly garşylaýaryn we adalatsyz kanunlaryň hukuk klassifikasiýasy we olaryň netijeleri baradaky şu günki
möhüm temadaky ara alyp maslahatlaşmaga goşant goşmak mümkinçiligi üçin tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirýärin.
"Adam mertebesi adalatyň ölçegidir.
Adam mertebesi adalatyň ölçegi bolmaly, bolmasa ol adalatsyzlykdyr.
Kanun we adalat sinonim däl.
Kanun hökmany ýagdaýda adalat bilen deňme-deň bolmaýar.
Adalat hökmany ýagdaýda kanun bolmaly däl.
Kanun adalatsyzlyk bolanda adalatsyzlykdyr.
Adalat hemişe adalatdyr.
Hukuk taýdan adalat näme?
Adalat bilimiň bahalandyrmasydyr.
Deň zatlary deň derejede, deň däl zatlary deň däl derejede bejermek.
Ýa-da Immanuel Kantyň aýtmagyna görä, maksimiňiziň hereketleri umumy kanuna öwrülip biljek ýaly hereket etmek.
Ýa-da diňe parahat tertip – sebäbi adalatsyzlyk bolanda parahatçylyk bolmaz; bähbitleriň
deňagramlylygy bolmanda-da parahatçylyk bolmaz.
Eger adalat adalýatly bolsaydy we adalatsyz kanunlar ýok bolsaydy, onda meniň esseim, meniň
prezentasiýam, umuman aýdanyňda, eýýäm tamamlanardy.
Emma hakykat bize başga zady öwredýär.
Ol bize adalatyň idealynyň durmuşa geçirilmedigini öwredýär.
Hukuk meýdanynda hem, syýasy meýdanda hem däl.
Kanun çykaryjylar kanunsyz, adalatsyz kanunlary kabul edýärler.
Olar ýerine ýetiriji häkimiýet tarapyndan ulanylýar we olar kazyýet häkimiýeti tarapyndan ýerine ýetirýär.
Olar hemmesi laýyklyk borçnamalaryna eýedir.
Raýatlar adalatsyz kanunlara hem boýun egmeli.
Men birnäçe aý bäri çözmäge synanyşýan esasy mesele – bu ýerde işimiň diňe bir bölegini gaýtadan döredip
bilýärin – adalatsyz hukuk kadalarynyň we olaryň netijeleriniň hukuk klassifikasiýasydyr.
Meniň üçin bir kanunyň adalatly ýa-da adalatsyzdygyny kesgitlemegiň başlangyç nokady adam mertebesidir.
Ol tebigy we pozitiw hukukda iň ýokary hukuk ýörelgesidir .
Ol medeni hukuk ulgamlarynyň merkezi normasy bolup, hem adaty hukuga , hem-de konstitusion hukuga esaslanýar.
Kanun hökmüniň esasynda işleýän demokratik ulgamyň içinde ähli hukuklar halkdan gelip çykýar.
Azatlyk we deňlik demokratiýanyň sütunlarydyr.
Adamlar öz häkimiýetlerini syýasy partiýalara özlerini wekilleşdirmek üçin tabşyrsa-da, halk
wekilleriniň hasabat berýän eýe häkimiýeti bolup galýar.
Wekilçilik demokratiýasynyň tejribesinde syýasy partiýalaryň güýji jemgyýetiň we raýat gurluşlarynyň ähli
görnüşlerine barha giňelýän hem bolsa, demokratiýa diňe halkyň islegine laýyk gelende bar bolýar.
Halkyň garşysyndaky ýa-da adalatyň garşysyndaky kanunlar hiç haçan dogry däl we olar halkyň islegi bilen goldanylmaýar.
Halk, eýeçilik ediji, hukuklaryny wekillerine tabşyrmady, şonuň üçin bu wekiller öz bähbitleri üçin
ýa-da halkyň islegine garşy kanun çykaryp bilmezler.
Kanun we adalaty inkär edýän wekiller jogapkärçilige çekilmeli we öz hereketleri üçin jogapkär tutulmalydyr!
Awstriyada we beýleki ýurtlarda, Awstriýanyň Konstitusion kazyýetiniň we Awstriýanyň kanunlarynyň esasynda, hatda
konstitusiýa garşy kanunlaryň hem ýatyrylançak, soňra gerek bolsa 18 aýlyk düzetme möhleti içinde ulanylmagy adaletsizligiň
kanuna öwrülmegine getirýär, men muny berk ret edýärin.
Häkimýetleriň aýrylmagy işlemez bolanda, hökümetler parlamentdäki köpçülikleýinligine esaslanyp özbaşdak kanun çykaryp, netijede
parlament gözegçiligine boýun bolmaz bolanda, hökümetler administratiw we kazyýet wezipelerini syýasy bellenen adamlar
bilen dolduranda, döwlet bilen baglanyşykly guramalar we edaralar oligarhiýa öwrülende , pikir beýan etmegiň, akademiki we metbugat
azatlyklarynyň senzura edilýän, başga pikirde bolýanlar böhtan atylýan, gülkünç edilýän we hatda
jezalandyrylýan, media dürlüligi ýok edilýän mahaly – onda biz hukuk döwletinden gaty uzaklaşýarys.
Robert Koch Institutyň faýllarynyň iň soňky neşir edilmegi bilen, hatda esasy akym üçin hem, koronawirus çäreleriniň hiç
biri üçin syn/fakt esasynda döredilen subutnama binýadynyň hiç haçan bolmandygy köpçülikleýin maglumat boldy.
Ol syýasy kabul ediliş arkaly giňeldildi .
2020-nji ýyldan 2023-nji ýyla çenli dowam eden koronawirus krizisi 1945-nji ýyldan bäri
dünýäde iň uly hukuk we lukmançylyk skandaly boldy!
Geljekde şeýle syýasy şygarlaryň täsirsiz bolmagyny üpjün etmek üçin, islendik adalatsyzlyk
başlangyçdan kanuny güýje eýe bolmazlygy zerurdyr!
Bu işe gatnaşýan her kim jogapkärçilige çekilmeli!
Adam mertebesi – men bu ýerde Tomas Akwinasynyň sözlerini getirýärin:
Adam mertebesini ýokarlandyrýan islendik kanun adaladyr.
Adam mertebesini peseldýän islendik kanun adalatsyz.
Awstriýanyň Umumy raýat kodeksiniň 16-njy bölümi, şahsyýetiň esasy hukuklarynyň merkezi normasy hökmünde, her bir
adamyň akyla aýdyň bolan we şonuň üçin şahs hökmünde hasaplanmaly tebigy hukuklarynyň bardygyny kesgitleýär.
Bu, şahsyýetiň esasy hukuklaryny hukuk ýörelgesi we medeni hukuk ulgamlarynyň merkezi normasy
hökmünde hakykat diýip yglan edýär we berýär.
Hukuklar adamzat üçin tebigy häsiýetdir.
Bu olaryň satyn alynmaýandygyny ýa-da berilmeýändigini, elbetde hökümetler ýa-da wekiller tarapyndan hem däldigini aňladýar.
Olaryň ilki berilmegi ýa-da eýelenmegi gerek däl.
Olar adamzadyň, adam bolmagyň aýrylmaz häsiýetidir.
Alman Esasy Kanunyň 1-nji maddasy hem şeýle kesgitleýär:
Adam mertebesi bozulyp bolmajakdyr.
Olary hormatlamak we goramak ähli döwlet häkimiýetleriniň borjudyr.
Aşakdaky esasy hukuklar kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji we kazyýet häkimiýetlerine göni ulanylýan kanun hökmünde borçlydyr.
Men şonuň ýaly-da olaryň metbugaty hem baglaýandygyny goşmak isleýärin.
Esasy Kanunyň 1-nji maddasyna goşmaça, 79-njy madda konstitusiýanyň hemişelik güýjünde galjakdygyny kesgitleýär.
Bu esasy hukuklar, adam mertebesiniň bozulyp bolmajaklygy, hatda konstitusiýa üýtgetmesi bilen hem üýtgedilip bilmez.
Ol ebedidir.
Adam mertebesi döwlet häkimiýetiniň islendik görnüşinden ýokary bolan wagtsyz ahlak ýörelgesidir.
Her bir adamyň ömri deňdir we erkin ýaşamak hukugyna eýedir.
Immanuel Kantyň pikiriçe, adamlar öz-özünde maksat bolup, hiç haçan maksada ýetmek üçin gural hökmünde ulanylmaly däldir.
Germaniýanyň Federal Konstitusiýa Kazyýetiniň kesgitlenen sud praktikasyna görä, adam mertebesi Esasy
Kanunyň iň ýokary gymmatlylyk karary we Germaniýanyň hukuk ulgamynyň konstitusion ýörelgesidir.
Adam mertebesi iň ýokary konstitusion gymmatlykdyr we onuň üstünde gepleşik edilmeýär.
Şol bir ýagdaýda, Şweýsariýa Konfederasiýasynyň Federal Konstitusiýasynyň 7-nji maddasy adam
mertebesiniň hormatlanmaly we goralmalydygyny belleýär.
1948-nji ýylyň 10-njy dekabryndaky Adam Hukuklarynyň Umumy Deklarasiýasy:
Ähli adamlar azat we mertebe hem-de hukuklar taýdan deň dogulýarlar, akyl we vicdan bilen üpjün
edilýärler we biri-birine doganlyk ruhunda çemeleşmelidirler.
Birleşen Ştatlaryň Garaşsyzlyk Deklarasiýasy, 1776-njy ýylyň 4-nji iýulynda neşir
edilen, yglan edýär: Ähli adamlar deň döredilen.
Ähli adamzatda, şol sanda ýaşaýyş, azatlyk we bagty gözlemegiň ýaly käbir aýrylmaz hukuklar bar.
Adam mertebesine şertsiz, zerur we çäksiz hormat hukuk döwletiniň we demokratiýanyň negizidir we ol gepleşilip bilmeýär.
Olar asla geçilmez gyzyl çyzygy emele getirýärler.
Adam mertebesini bozýanlar demokratik konstitusion döwleti we hukuk döwletini bozýarlar; olar bolmasa adalat bolmaz –
kanun hem döwlet bolmaz, bolmasa ol ogurçylar toparyna öwrüler.
Gippodaky Awgustin: "Adalaty aýyrsaň, döwlet uly bir ogurçylar toparyndan başga näme?"
Men, advokat hökmünde, esasy material normanyň iň ýokary binýatly ýörelgesi – adam mertebesi – diýip
atlandyrýan zat esasynda alty sany teklipnamaya geldim.
Emma ilki bilen, Martin Luther Kingiň gysga beýanaty.
Men adalatly kanunlara eýermek ugrunda ilkinji goldaw berjek bolardym.
Adalatly kanunlara boýun egmek diňe hukuk däl, eýsem ahlak jogapkärçiligi hemdir.
Geri tarapdan, adamlaryň adalatsyz kanunlary nazara almazlyk baradaky ahlak jogapkärçiligi bar.
Men Aziz Awgustiniň adalatsyz kanun düýbünden kanun däldir diýen pikirine razy.
Adalatsyz kanun kanun däl, diýýär iň ýokary latyn maksymy.
Indi bolsa alty tezise geçeliň:
1-nji tezis: Hukuk ulgamynyň ähli kanunlaryň çykýan esasy normasy, şahsyň başlangyç hukugy hökmünde adam mertebesidir.
Ol hem gipoteza däl, hem-de fantaziýa däl.
2-nji tezis: Iň ýokary kanun şahsyň esasy hukugy hökmünde adam mertebesidir.
Bulary onuň tebigy hukuklary, esasy hukuklary we azatlyklarydyr.
Olar hukuk ulgamynyň düzüm böleklerini emele getirýärler.
Üçünji tezis: Adam mertebesine we tebigy hukuklara garşy gelýän hukuk kadalary düýbünden ýatyrylan we geçersizdir.
Olaryň normatiw geçerliligi ýok.
Bu babatda men hökm surýan doktrinanyň, ýagny "ýok ediji dogma" diýlip atlandyrylýan doktrinanyň pozisiýasyny
wekilleşdirýärin; munuň üstünde soňra jikme-jik dural bolar.
Dördünji tezis: Adam hukuklarynyň we azatlyklarynyň esasy ýörelgelerini bozýan hukuk kadalary düýbünden geçersizdir.
Olaryň normatiw geçerliligi ýok.
5-nji tezis: ýokary derejeli hukuk kadalaryny bozýan hukuk kadalary düýbünden geçersizdir.
Olaryň normatiw geçerliligi ýok.
6-njy tezis: Ýokary derejeli kanun aşaky derejeli kanunyň üstünden geçýär we ony doly ýatyryp, geçersiz edýär.
Pes derejeli kanun ýokary derejeli kanunyň üstünden geçip bilmez.
Men bu tezislere adam mertebesine esaslanyp, hukuk ýagdaýy we hukuk filosofiýasy nukdaýnazaryndan esaslandyryp bilýärin.
Gustav Radbruch 20-nji asyryň iň möhüm hukuk alymlarynyň biri boldy.
Ol SPD syýasatçysy bolup, Weýmar Respublikasy döwründe iki gezek Reich adalat ministri wezipesini ýerine ýetirdi.
Ol 1878-nji ýyldan 1949-njy ýyla çenli ýaşady.
"Güýç zerurlyga esaslanyp biler, ýöne hiç haçan borç ýa-da geçerlilik esasynda däl."
Ol nädogry kanun bilen, oňa laýyk bolmadyk, başgaça düzülip bilinjek ýa-da ýönekeýçe
nädogry bolan kanun arasynda çyzgy çekýär.
Adalatsyzlyk belli bir derejä ýetýän kanuna garşy çykmak ýalňyşdyr.
Ol öz düşündirişini düşündirýär, bu bolsa ahyrynda Radbruchyň meşhur formulasyna getirýär.
Men sitata alýaryn: "Adalat bilen hukuk kesgitliliginiň arasyndaky çaknyşyk, hatda onuň mazmuny adalatsyz we ýerliksiz
bolsa-da, kanunlar we häkimiýet arkaly kepillendirilýän pozitiw hukuga artykmaçlyk bermek bilen çözülip bilner."
Pozitiw kanun bilen adalatyň arasyndaky garşylyk kanuny ýalňyş kanun hökmünde adalata ýol
bermeli derejede çydap bolmajak derejä ýetmedikçe.
Kanuny adalatsyzlyk ýagdaýlary bilen nädogry mazmunyna garamazdan güýjünde galýan
kanunlaryň arasynda anyk çyzgy çekmek mümkin däl.
Başga bir tapawut, diýip ýazýar, iň ýokary düşnüklilik bilen kesgitlenip bilner.
We bu ýerde esasy jümle şudur: "Adalatyň gözlenmeýän ýerinde, adalatyň ýüregi bolan deňlik pozitiw kanunlaryň
döredilmeginde maksatlaýyn inkär edilen ýagdaýynda, kanun diňe nädogry däl, eýsem hiç hili hukuk häsiýetine eýe däl."
Kanun, hatda pozitiw kanun hem, adalaty üpjün etmek maksady bilen çykarylan buýruk we kanun hökmünde başgaça kesgitlenip bilmez.
Kanun adalaty üpjün etmeli, bolmasa ol adalatsyzlykdyr.
Ol şeýle diýip dowam edýär: "Adalat gözlenmeýän ýerde, şeýle döredilen tertipler diňe güýjiň beýanaty
bolup biler, hiç haçan hukuk ýörelgeleri bolup bilmez."
Şonuň üçin käbir adamlaryň adam hukuklaryny inkär edýän kanun hukuk ýörelgesi däl.
Radbruch formulasy GDR-iň çökmeginden soň, şeýle atlandyrylýan "Wall shooter" sud işlerinde Federal
Konstitusiýa Kazyýetiniň sud praktikasyna girizildi.
GDR-den çykmaga synanyşýan islendik adamy atyşygy buýuran serhet goragçysyna berlen kanun ýa-da
buýruk hem adalatsyz we jezalandyrylýan häsiýete eýedir.
We şu ýerde göni indiki möhüm düzgün – Adam Hukuklary boýunça Ýewropa Konwensiýasynyň 7-nji maddasyna geçýäris:
Kanunsyz jezasyzlyk ýok:
1-nji paragrafda her bir jenaýat üçin kanunyň bolmalydygy bellenýär. Jenaýat amala aşyrylan wagtynda
güýje giren jezadan has agyr jeza berilip bilinmez.
Emma munuň bir örän möhüm istisnasy bar, ýagny 2-nji abzasda:
Bu makala haýsydyr bir adamyň, onuň amala aşyrylan wagtynda medeniýetli döwletler tarapyndan giňden ykrar edilen kanuna
laýyklykda jenaýat hasaplanýan islendik hereketi ýa-da hereketsizligi üçin sud edilmegine
we jezalandyrylmagyna päsgelçilik döretmez.
Şeýle hem, Halkara Kazyýetiniň Statutynyň 38-nji maddasynda, Halkara Jenaýat Kazyýeti medeniýetli döwletler
tarapyndan ykrar edilen hukukyň umumy ýörelgelerini ulanýar.
Kanundan üstün tutulan giňden ykrar edilen hukuk ýörelgeleri pozitiw hukuga girizilip, şonuň üçin kanuny taýdan borçlydyr.
Şol bir zat Ýewropa Bileleşigine hem degişlidir:
Umumy hukuk ýörelgeleri Ýewropa Bileleşiginiň esasy kanunlarynyň bir bölegidir.
Bu esasy hukuklara hormat goýmak, deň muamele we proporsionallyga degişlidir.
Normlaryň hierarhiyasyny düşünmek üçin hukuk ulgamyň gurluşyny gysgaça düşündirmäge isleg bildirýärin.
Hukuk ulgamynyň normalar hierarhiýasy hökmünde gurluşy her bir aşaky derejeli normanyň ýokary
derejeli normany berjaý etmelidigini aňladýar.
Ol ýokary derejeli standart esasynda döredilmeli, bolmasa kanuna garşy bolýar.
Awstriyada biz hukuk ulgamyň hierarhik gurluşyny aşakdaky ýaly düzgünleşdirdik.
Emma bu, Ýewropa Bileleşiginiň agza ýurtlary hem goşmak bilen, beýleki hukuk ulgamlaryna hem degişlidir.
1-nji dereje: Iň ýokary dereje Federal Konstitusiýanyň esasy ýörelgelerinden ybaratdyr.
Bulary demokratik, respublikan, liberal, federalist we konstitusion ýörelgeler.
2-nji tapgyryň: esasy Bileleşik hukugy, ýagny Bileleşik şertnamalary. We örän möhümdir, Ýewropa
Bileleşiginiň Esasy Hukuklar Haritasi esasy hukuk hökmünde we netijede hukuklaryň umumy ýörelgeleri.
3-nji dereje: Ikinji derejeli ÝB kanunçylygy, şol sanda ÝB edaralary tarapyndan kabul
edilen kanunlar, esasan düzgünler we direktiwalar.
4-nji dereje: Federal konstitusiýa kanunlary we her bir ştatyň konstitusiýa kanunlary.
5-nji dereje: Konstitusiýa kanunlaryna laýyk gelmeli ýönekeý kanunlar hökmünde federal kanunlar we döwlet kanunlary.
6-njy dereje: Kadalar – administratiw häkimiýetler tarapyndan çykarylýan we diňe kanunlara
esaslanyp kabul edilip bilinýän umumy hukuk düzgünleridir.
7-nji tapgyry: Soňra bolsa aýratyn ýagdaý boýunça kararlary: höküm, karar we ylalaşyk.
Eger, meniň aýdşym ýaly, bir hukuk normasy hukuk düzgünleriniň bu hierarhik gurluşyna garşy gelýän bolsa, onda
ol – meniň hukuk düşünjem we batallyk doktrinasyna görä – doly bataldyr we güýjüni ýitirýär.
Bu hem laýyk gelmek borçlulygynyň döremjekdigini aňladýar.
Bu ýerde biz batallyga gelýäris: Adalatsyz kanun kanun däl.
Adalatsyz kanun hiç bir kanun däl, Latyn maksymy hökmünde.
Batallyk doktrinasynyň hukuk taýdan düzülişi, ýokary kanunyň aşaky kanuny doly we gaýtarylyp bolmajak derejede batyrýan ýagdaýy.
Bu manyda aýratyn bir çagyryş gerek däl.
Şeýle atlandyrylýan "Eo ipso täsiri" ýüze çykýar.
Munuň tersine, Awstriyada giňden ýaýran we kanunda hem berkidilen ýalňyşlyk hasaplaýyş doktrinasy:
Olaryň kanunsyz bolmagyna garamazdan, şeýle standartlar ygtyýarly döwlet edarasy tarapyndan öňe sürlen şikaýat
esasynda ýatyrylançak güýjünde we borçly bolup galýar.
Bu demokratik we konstitusion düşünje bilen hem-de hukuk ulgamynyň logiki we sistematik,
hierarhiýa görnüşindäki gurluşy bilen gabat gelmeýär.
Awstriýanyň hususy hukugynda bolsa, 879-njy maddanyň 1-nji böleginde şeýle diýilýär: Kanun gadagançylygyny bozýan
ýa-da jemgyýetçilik syýasatyna garşy gelýän şertnama bataldyr.
Şahsy hukugynda çekeleşmäge zerurlyk ýok, emma döwlet hukugynda elbetde bar.
Awstriyadaky Konstitusiýa kazyýetiniň bu kanunyň 18 aýa çenli güýjünde galmagyna rugsat bermek mümkinçiligi hem bar (!).
Meniň pikirimçe, bu hukuk döwletiniň ýörelgelerine gabat gelmeýär we diňe ýalňyşlyk hasaplaýyş doktrinasynyň örän
şübheli esaslaryna hem-de belli bir hukuk anykligine esaslanýar.
Kanun özü normalara degişli bolanlara öz-özüne kömek etmäge hukuk berýär.
Iň köp duş gelýän we iň gowy tanalýan özüni goramakdyr:
"Adalatsizlik kanuna öwrüleninde garşy durmak borja öwrülýär." Bertolt Brecht
Awstria jenaýat kodeksiniň 3-nji bölümi özüni goramagy düzgünleşdirýär:
Adam diňe öz ýa-da başga bir adamyň jan, saglyk, fiziki bitewilik, jynsy bitewilik we öz-özüni kesgitlemek hukugy,
azatlyk ýa-da mülkiýetine bolan häzirki ýa-da golaýda boljak kanunsyz hüjümi – möhümdir, kanunsyz hüjümi – def etmek üçin
zerur goragy ulansa, kanuna garşy hereket eden hasaplanmaýar.
Özüni goramak üçin jemlenip berjaý edilmeli şertler şulardyr: zerur goranyş, häzirki ýa-da golaýda boljak hüjüm,
hüjümiň kanunsyzlygy we gorap boljak mülke edilen hüjüm.
Maddy hukuk, ýagny kanunçylyk ýa-da düzgünnamalar esasynda esaslandyrylan hüjüm – agressiw döwlet tarapyndan hem bolsa –
özüni goramak hasaplanmaýar, sebäbi bu hüjüm kanuna garşy däl.
Standart, soňra sud tarapyndan kanunsyz diýlip ýatyrylan hem bolsa, güýjünde galýar.
Emma eger men goldaýan pozisiýany – ýagny ýok ediji doktrinany, hukuk ulgamyň hierarhiki gurluşyny sistematik seljermek – kabul
etsem we şeýle kadalaryň doly ýok we geçersizdigini öňe sürsem, onda agressiw döwlet tarapyndan edilen hüjüm kanunsyz
bolup, özüni goramak hereketi hakykatdan hem rugsat berler.
Öz-özüne kömek etmegiň başga bir örän köplenç duş gelýän hukugy: gyssagly ýagdaý.
Men sözümi häzirki döwürümize aýratyn degişli bolan Ludwig fon Misesiň örän ýerlikli bir sitatasy bilen başlamak isleýärin:
Medeniýete ukypsyz, korrupsiýa batyran ýa-da ýowuz adamlaryň hökümetinden uly howp ýok.
Awstriya kanunçylygynda ýeňilleşdiriji ýagdaýlar Jenaýat kodeksiniň 10-njy maddasynyň 1-nji böleginde düzgünleşdirilýär.
Ol beýleki hukuk ulgamlarynda hem meňzeş tertipde düzgünleşdirilýär.
Özüne ýa-da başga bir adama geljekde ýüze çykjak möhüm zyýany öňüni almak maksady bilen jezaly hereket eden adam, eger bu
hereketiň howp salýan zyýany aşa agyr bolmasa – ýagny deňagramlylyk synagy ulanylmalydyr – we hukuk taýdan
goragly gymmatlyklara degişli şahsyň başga bir hereketi garaşylmadyk bolsa, jogapkärçilikden boşadylýar.
– ýagny islendik başga bir hereketiň akyl-paýhaslylyga laýyk däldigi we deňagramlylyk
Mundan başga-da, hukukdan daşary ýagdaý hem bar.
Aýdylýar: Töwekgel ýagdaýda alnyp barlan gorag çäresi, gorlanmaly kanuny bähbit zeper ýetirilýän
bähbiden has gymmatly bolsa, kanuna garşy däldir.
Men şu ýerde häzirki sud praktikasyna, esasan Germaniýada, salgylanyp geçmek isleýärin:
COVID-19 maskadan boşadylmak şahadatnamalary we COVID-19 sanjym şahadatnamalary çäginde lukmanlar tarapyndan berlen ýalan
lukmançylyk şahadatnamalary, hatda bu koronawirus kanunlarynyň başyndan bäri kanunsyz däldigi
çaklansa-da, gyssagly çäre hökmünde dogry baha berilmeli.
Olar diňe meniň nazarymda bagyşlanmanok, eýsem olar hem haklydyrlar.
Adamyň saglygy we ömri lukmançylyk şahadatnamalarynyň ygtybarlylygyna bolan kanuny hukugyndan has gymmatlydyr.
Lukmanyň esasy borjy: Primum non nocere, ilki zyýan ýetirmäň – secundum cavere, goramak,
ünsli bolmak – tertium sanare, ahyrynda sagaltmak.
Şonuň üçin meniň pikirimçe, ony esasan zerurlyk hereketi hökmünde däl-de, eýsem geçerli hasaplanyp bilinmeýän şeýle
adalatsyz kadalaryň doly ýatyrylmagy hökmünde kabul etmek gerek.
Men sudlaryň aýyplanýan lukmanlaryň zyýanyna şeýle ölçegleri ulanmagyna mundan beýläk rugsat berilmez diýen garaýyşdadyryn.
Men başyndan aýtdym, kanunsyz hereket edýän, doly ýatyrylan kanunlary ulanýan islendik adam jogapkärçilige çekilmeli.
Jogapkärçiligi kesgitlemek: Kim jogapkär, kim hasabat bermeli we olar näçe derejede jogapkär?
Bu mowzuk barada Hannah Arendtden bir söz:
Hiç kim boýun egermegi öz hereketlerini aklamak üçin bahana hökmünde ulanmak hukugyna eýe
däl. Boýun egermek hereketi aklamak üçin esas däl.
Biz öz-özüni kesgitleýäris; adam mertebesi muny talap edýär.
Eger kadalar hierarhiyasynda kanuna garşy bolan norma düýbünden geçersiz bolsa, onda ol hukuk ulgamynyň bölegi däl.
Şonuň üçin oňa eýermek hökmany däl we ol hem administrasiýa, hem-de kazyýetler tarapyndan ulanylmaýar.
Eger-de ol şonda-da ulanylýan bolsa, bu hukuk esasy bolmadyk hereket hasaplanýar – we şonuň üçin esasan
kanunçylyk ýörelgesiniň bozulmagydyr – we bu hereket şeýle hereket eden döwlet edarasynyň hasabyna ýazylýar.
Emma meniň üçin bu diňe döwletiniň – ahyrynda biz özümiz bolan – jogapkärçiligini däl, eýsem hereket edýän edaralaryň düşünmek
ukyplylygyna we günä derejesine görä jogapkärçiligini hem aýdyňlaşdyrýar – esasan ýokary we iň ýokary administratiw
edaralar, esasan hökümetler we kanun çykaryjylar üçin.
Normlaryň ýerine ýetirijileri hökmünde şahsy raýatlara degişli bolan zatlar, döwlete, onuň häkimiýetlerine
we hökümetlerine, hem-de ahyrynda bu hereket edýän edaralara has-da berk degişlidir.
Kanuny bilmezlik sebäpli hiç kim günäden we jogapkärçilikden boşadylman bolmaz.
Kanuny bilmezlik hiç bir bahan bolup bilmez.
Bu diňe raýatlara däl, eýsem ähli döwlet gullukçylaryna, sudýalara we ähli döwlet häkimiýetlerine hem degişlidir.
Jogapkärçiligiň çäklerini kesgitlemek üçin men Awstria jenaýat kodeksiniň 9-njy bölümine, şeýle
atlandyrylýan hukuk säwligi maddasyna salgylanyp bilýärin.
1-nji paragraf: Kanun ýalňyşlygy sebäpli hereketiň nädogrydygyny tanamaýan we bu
ýalňyşlyk üçin günälenip bilinmeýän adam günäsizdir.
Ýerli häkimiýetleriň esasy hukuklary konstitusiýa hukugyny bilýän advokat ýaly düşündirmänligi üçin
tankyt etmek köp ýagdaýda örän kyn, hatda mümkin däl.
2-nji paragraf: Eger ýalňyşlyk ýerine ýetiriji üçin başga adamlar ýaly aňsatlyk bilen anyk
görünýän bolsa, onda bu hukuk ýalňyşlygy hasaplanýar.
Çagalar we okuwçylar subutnama esaslanmaýan koronawirus çäreleri sebäpli aýlap synp otaglarynda maskalar dakmaly boldular.
Eger bu çagalar we okuwçylar bedenterbiýe sapaklarynda käwagt maskalar dakmaly bolýan bolsalar – bu saglyga zyýanly
we çaganyň iň gowy bähbitlerine düýbünden garşy gelýän zat – onda bu adalatsyzlygy men aňsatlyk bilen görýärin.
Ikinji jümle: ýa-da jenaýatçy degişli düzgünler bilen tanyş bolmadyk bolsa, hünärine, işine ýa-da beýleki şertlere
görä munuň bilen tanyş bolmak borjy bolmagyna garamazdan.
Men her bir döwlet gullugçysynyň degişli esasy hukuk standartlary bilen, esasan-da girelgeli kanunlaryň ulanylmagy babatda, tanyş
bolmagyny, bu meselä karar bermegini ýa-da azyndan bu kanunlaryň kanunsyz ýa-da şübheli bolup görünýän
ýagdaýynda protest bildirmegini (garşy çykmagyny) garaşýaryn.
3-nji paragraf: Eger ýalňyşlyk jogapkärçilige degişli bolsa, jenaýatçy maksatlaýyn hereket edende maksatlaýyn hereket
üçin bellenen jezanyň, ünsüz hereket edende bolsa ünsüz hereket üçin bellenen jezanyň ýerine ýetirilmegi gerek.
Döwlet özü, amalda hiç bir ýagdaýda hukuk ýalňyşlygyny jogapkärçiligini we mesulýetini
aýyrmak üçin esas hökmünde getirip bilmez.
Çünki ol özüniň döreden hukuk kadalaryny ýeterlik derejede bilýär we olary bilmeli.
Eýsem, bu döwlet adyndan hereket edýän adamlara degişlidir; olardan öz wezipesinde we iş ugurlarynda hünärli bolmaklaryny
garaşylýar we olaryň şol ugrlarda hünärli bolmagy zerurdyr.
Hasabatlylyk, jogapkärçilik we mesulýet – hususy şahslaryň arasyndaky gorizontal derejesindäki hususy hukugynda
adaty ýagdaý bolan – döwlet hukugynyň vertikal derejesinde hem hiç hili çäklendirmä sezewar bolmazdan ulanylmalydyr.
Diňe şu usul bilen, gatnaşyjylaryň hemmesiniň jogapkärçiligi arkaly, şahsyň öz-özüni kesgitlemek
hukugyna esaslanan esasy hukuklaryň giň gerimli goragyny üpjün edýän ulgam döredilip bilner.
Jogapkärçilige çekilip bilinmeýänler özlerini jogapkär hasaplamaýarlar.
Emma jogapkärçiliginiň hukukyny tanan adamlar jogapkärçiliginiň borjuny ýerine ýetirýärler.
Men häzir netijämi bir talap bilen jemleýärin: bu meniň hukuk düşünjemä görä öz-özünden düşnükli bolmaly esasy
hukukdyr, ýöne esasy hukuklaryň katalogyna girizilmelidir.
Syýasat we hukukşünaslyk bu babatda aýratyn jogapkärçilige eýe.
Hukugyň öň şertleri:
Adamlar kanun üçin däl; tersine, kanun adamlar üçin bolmaly.
Adam döwletin gullugy däl.
Adam döwletiň oýlap tapyjysydyr we döwlet oýlap tapyjysyna hyzmat etmeli, tersine däl.
Ahyrynda men aşakdakylaryň esasy hukuk hökmünde gaýtadan kesgitlenmegini talap edýärin:
Adam mertebesine, tebigy hukuklara, esasy hukuklara we azatlyklara garşy gelýän hukuk kadalarynyň normatiw
güýji ýok we olar düýbünden ýatyrylan we geçersizdir.
Heç kim olary ýerine ýetirmäge mejbur däl we hiç kim başgalary munuň ýerine ýetirmäge mejbur etmäge hukukly däl.
Şu usul bilen biz ikinji koronawirus pandemiyasyny hemişelik öňüni alarys!
Ünsüňiz üçin sag boluň.
Ajaýyp! Dr. Brunner, men bütin dünýä ilatynyň adyndan size minnetdar.
Men siziň advokatlary bir ýere jemleýşiňize haýran galýaryn.
Bu, biz tagalla edip ýetip biljek iň gowy çözgütdir.
Adamlar kiçijik çagalar ýaly.
Siz biziň atalarymyz, kanuny bilýärsiňiz.
Siz muny ajaýyp düşündirdiňiz, biz düşündik.
Size üstünlik we has köp başga üstünlikler arzuw edýäris.
Halk eýeçilik hukugyna eýedigini hiç haçan unutmaly däldir.
Hökümet meniň ýokary duran adamym däl, eýsem meniň işgärimdir.
Sag boluň, sag boluň, sag boluň!
Bu önümçilikler Şweýsariýada Sensorçylyga Garşy Koalisiýanyň konferensiýasynyň mynasybeti bilen döredildi.
AZK hiç hili maliýe bähbitlerini gözlemeýär. Bu ýazgy üçin başlangyç berijiler hem-de çykyş
edenler hem-de Kla.TV hiç hili töleg almandy.
Biz bu wideonyň üýtgedilmedik görnüşde islendik derejede köpeldilip we iberilip bilinjekdigini aýratyn nygtamak isleýäris.
AZK hiç bir goşandyň mazmuny üçin jogapkär däl. AZK syýasy hem-de dini taýdan tarapsyz
bolup, şonuň üçin çykyş edijileri bahalandyrmaýar.
Makalar diňe maglumat beriş maksatly bolup, AZK-niň garaýşyny aňlatmaýar. AZK her
tarapdan tarapsyz maglumat merkezi bolup durýar.
Her bir çykyş ediji diňe öz goşandy üçin jogapkärdir, beýleki goşantlar ýa-da AZK üçin
däl, sebäbi olaryň arasynda özara baglylyk ýok.
Möhüm bellik: Bu ýerde berlen maglumatlar biziň iň gowy bilimimiz we ynanjymyz boýunça barlan.
Şeýle-de bolsa, çykyş edijiler we öndürijiler bu wideonyň mazmuny bilen baglanyşykly hereketlerden ýa-da hereket etmezliklerden
dörän netijeler üçin jogapkärçiligi kabul etmeýärler. Her kim eşiden zatlaryna nähili çemeleşjekdigi üçin diňe özü jogapkärdir.