1
00:00:00,000 --> 00:00:00,554


2
00:00:00,554 --> 00:00:03,877
Ka la 1 Tlhakubele 2020, ho ile ha qala ho
sebetsa Molao o bitswang wa Tshireletso

3
00:00:03,877 --> 00:00:06,406
kgahlanong le Maselese naheng ya Jeremane.

4
00:00:06,406 --> 00:00:10,494
E le karolo ea boikarabello ba ho fana ka bopaki ba tšireletso
khahlanong le maselese, batsoali ba na le

5
00:00:10,494 --> 00:00:15,078
khetho ea ho ba teng kopanong ea therisano
le bolaoli bo loketseng ba bophelo bo botle.

6
00:00:15,078 --> 00:00:22,179
Lipuisano tsena li ikemiselitse ho kgolisa batswadi
ka bohlokwa ba ente eo ho buuwang hore ke ya kankana.

7
00:00:22,179 --> 00:00:28,323
Lipolelo tse kang "Mokento o tla senya ngoana oa hau hanyenyane
ho feta ha a ka tšoaetsoa ke maselese", "Maselese a ntse a

8
00:00:28,323 --> 00:00:34,770
fokotseha haesale ho hlahisoa mokento", "Ngoana oa hau a ke ke a
tšoaetsoa ke maselese hobane bohle ba kentselitsoe", "Mokento o

9
00:00:34,770 --> 00:00:40,612
kenya letsoho boits'iruellong ba sechaba [(=boitshireletso
ba sehlopha: setjhaba se (boholo) sireleditswe kgahlanong

10
00:00:40,612 --> 00:00:45,002
le lefu le tshwaetsanang.)!" le "Tsohle ke tsa saense!"

11
00:00:45,002 --> 00:00:50,466
Tlhahisong ea hae ea hajoale le e rutang, Ngaka Gerd Reuther o
hanyetsa liqoso tse ngata tse entsoeng ke ba

12
00:00:50,466 --> 00:00:56,478
bitsoang baeletsi ba ente ea masoebe, 'me o hlalosa
hore na hobaneng mafu a bongoaneng a le bohlokoa.

13
00:00:56,478 --> 00:01:05,392
Maselese, jwaloka mafu a mang a bongoaneng, a etsa hore
mafu a mang a se be atile haholo ha motho a se a holile.

14
00:01:05,392 --> 00:01:13,111
Sena se bolela hore, ka kakaretso, ho feta mafung a
bongoaneng ho thusa ho sireletsa bophelo bo botle.

15
00:01:13,111 --> 00:01:22,860
Ka hona, ho tiile hore ho thothomela le ho inela, mohlala, li
ka fela ho bana hang ha ba se ba kile ba tšoaetsoa ke maselese.

16
00:01:22,860 --> 00:01:34,189
Hona joale ho na le litlaleho tse bontšang hore mafu a 32 a sa
foleng a ntlafala kapa a nyamela ka mor'a tšoaetso ea maselese.

17
00:01:34,189 --> 00:01:41,583
Ka lilemo tse ngata, Sepetlele sa Bana se Basel se ne se bakela
ka boomo mafu a maselese ho bakuli ba nang le lefu la nephrotic

18
00:01:41,583 --> 00:01:48,511
syndrome, e leng lefu la liphio, hobane ho ne ho tsebahala hore
kamora tšoaetso ea maselese, lefu la nephrotic syndrome

19
00:01:48,511 --> 00:01:56,650
le fela ntle le kalafo efe kapa efe, e leng ntho e ka
'nang eaba e ne e lekile ho le phekola ka lilemo pele ho moo.

20
00:01:56,650 --> 00:02:04,165
Ho ba le Multiple sclerosis hamorao bophelong ho fumaneha
haholoanyane ho batho ba sa kang ba tshwarwa ke

21
00:02:04,165 --> 00:02:12,760
mafu a bongoaneng a jwalo ka maselese, ho feta
ho ba sa kang ba a tshwarwa kapa ba entilweng.

22
00:02:12,760 --> 00:02:19,549
Hape re tseba ho tswa dinaheng tse ntseng di hola hore
bana ba moo ha ba amehe habonolo ke ditshila le malaria

23
00:02:19,549 --> 00:02:23,747
haeba ba kile ba tshwarwa ke sefuba sa mahlaku e sa le bana.

24
00:02:23,747 --> 00:02:26,416
Batswadi ha ba utlwe seo hangata!

25
00:02:26,416 --> 00:02:33,322
Iphe nako ea ho shebella nehelano eohle ea Dr Gerd
Reuther 'me u tsebise batsoali, bolaodi ba hau ba tsa bophelo

26
00:02:33,322 --> 00:02:39,025
bo botle, lingaka kapa boradipolotiki sebakeng sa heno.

27
00:02:39,025 --> 00:02:41,994
Kea leboha ka kenyelletso.

28
00:02:41,994 --> 00:02:46,666
E, re thetsoa ka litsela tse ngata, joalokaha u boletse:

29
00:02:46,666 --> 00:02:54,517
Re akheloa nalaneng, nalaneng ea bongaka, empa hape le
khafetsa mabapi le lintlha tsa 'nete tsa bongaka ba mehleng ena.

30
00:02:54,517 --> 00:02:59,636
Ba neng ba sa batle ho dumela pele, jwale ba bone,
haholoholo ka ntlha ya coronavirus, hore haele

31
00:02:59,636 --> 00:03:02,783
hantle tlhahisoleseding ya semmuso ha e a tshepahala.

32
00:03:02,783 --> 00:03:10,236
Mme sena esale e le nnete ka nako e telele
jwale bakeng sa sohle se buuwang mabapi le ente.

33
00:03:10,236 --> 00:03:21,955
Mme ke ka lebaka leo kajeno ke ratang ho bua ka ente ea maselese
le lefu la maselese, le fetotsoeng letšoao la

34
00:03:21,955 --> 00:03:34,721
tlhokomeliso, joalokaha eka maselese ke lefu le tebileng
haholo le ka atisang ho baka mathata a matla esita le lefu.

35
00:03:34,721 --> 00:03:44,136
Mme... – Ntjhafatse hanyane, ke hloka ho fetohela
ponts'ong ho fihlela seo se nyamela, e, ho lokile.

36
00:03:44,136 --> 00:03:52,304
Kahoo, ho tloha qalong, e, - ...e leng boemo
boo, ehlile, qalong bo nang le ponahalo e

37
00:03:52,304 --> 00:03:57,492
tšosang ho bohle ka lebaka la matšoao a letlalong.

38
00:03:57,492 --> 00:04:02,780
Ho hlakile hore motho o kula ha ho na
le dithempereitjhara tse phahameng.

39
00:04:02,780 --> 00:04:10,373
Empa taba ena e hlile e qala ka tlhahisoleseding e sa tšepahaleng
ho hang e hasoang ke mecha ea litaba, 'me, ka

40
00:04:10,373 --> 00:04:17,055
bomalimabe, le ke mekhatlo ea semmuso, ho
kenyeletsoa le Mokhatlo oa Lefatše oa Bophelo.

41
00:04:17,055 --> 00:04:24,934
Haufinyane tjena, WHO e fane ka polelo e reng boemo bo tebile
haholo, e leng hore ho qhoma ha lefu la maselese

42
00:04:24,934 --> 00:04:32,804
linaheng tse potileng lefatše ho eketsehile ho tloha ho 36
ho ea ho 57, e leng keketseho ea liperesente tse 50.

43
00:04:32,804 --> 00:04:42,265
Mme ho ka be ho bile le diketsahalo tse dimilione
tse 10.3 tsa maselese lefatsheng, ka mafu a 107,500.

44
00:04:42,265 --> 00:04:49,159
Sena se lekane ho o siya o ferekane hanyane, hobane RKI e nna e
phatlalatsa (e hasa) palo – eo re tlang ho kgutlela ho

45
00:04:49,159 --> 00:04:55,805
yona hamorao – eo hape e fosahetseng: lefu le le leng
ka hara batho ba 1,000 ba tshwaeditsweng ke maselese.

46
00:04:55,805 --> 00:05:04,180
Empa ha o ka bala dipalo, seo se ka bolela lefu le le leng
bakeng sa mafu a 100 a maselese. Hoo ho ka etsahala jwang?

47
00:05:04,180 --> 00:05:10,359
Mme pale yohle e ba e makatsang le ho feta ha o sheba
tlhahisoleseding ya moraorao ya bohlokwa e tswang ho WHO.

48
00:05:10,359 --> 00:05:16,742
Lilemong tse 25 tse fetileng, ente e
pholositse maphelo a batho ba limilione tse 60.

49
00:05:16,742 --> 00:05:26,344
Ha o re, mohlala, mafu a 100,000 ka selemo, ka
dilemo tse 25, seo e ka ba mafu a dimilione tse 2.5.

50
00:05:26,344 --> 00:05:31,103
Mme ente e ka be e pholositse maphelo a dimilione tse 60 jwang?

51
00:05:31,103 --> 00:05:33,820
Kahoo, ho hlakile hore ho na le ho sa lokang.

52
00:05:33,820 --> 00:05:43,453
Mme ha o ka ipha nako ya ho bala ka hloko kgatiso e qaqileng ya
WHO, o tla bona hore WHO ha e a ka ya

53
00:05:43,453 --> 00:05:52,687
itshetleha ka datha ya temoho, empa e bolela
kgatisong ena hore datha ya temoho e ne e sa lekana.

54
00:05:52,687 --> 00:06:06,383
Ka hona ba ile ba amohela datha ka bobona mme ba e etsa mohlala ka
lenaneo la khomphutha, e leng lenaneo le bitswang Measles CFR.

55
00:06:06,383 --> 00:06:12,334
Mme ho hlakile hore lenaneo lena ha le a ka la
kenya lefu le le leng ho batho ba 1,000, empa lefu le le

56
00:06:12,334 --> 00:06:15,437
leng ho ba 100. Le likhakanyo tse ling tse 'maloa.

57
00:06:15,437 --> 00:06:23,736
Leha ho le joalo, palo eohle ea linyeoe tsa
maselese tse tlalehiloeng mona ha e nepahala ho hang.

58
00:06:23,736 --> 00:06:29,292
Mme seo se sebetsa hape, ha re sheba
Europe ka tekanyo e nyenyane hanyane.

59
00:06:29,292 --> 00:06:37,531
Ka hona, mohlomong ho lokela ho hlakisoa hape
hore Europe ha se Europe ho Mokhatlo oa Lefatše oa

60
00:06:37,531 --> 00:06:41,519
Bophelo, empa ke Europe ea matla a Bophirimela.

61
00:06:41,519 --> 00:06:49,409
E kenyeletsa Greenland, Europe e fihla ho Bering Strait, ntho e
'ngoe le e 'ngoe ho fihlela Vladivostok, 'me u ka bona le

62
00:06:49,409 --> 00:06:57,152
Iseraele e nyane, eo ha e le hantle e se nang kamano le
Europe, empa le eona e kenyelelitsoe sebakeng sa Europe.

63
00:06:57,152 --> 00:07:04,328
Kahoo, haeba o bala lihlooho tsa litaba tse kang "Keketseho e
kholo ea linyeoe tsa maselese Europe," e ka

64
00:07:04,328 --> 00:07:11,240
'na eaba ho bile le linyeoe tse 'maloa tse ling
Israel kapa sebakeng se seng naheng e nyane.

65
00:07:11,240 --> 00:07:17,792
Empa hoo e ka ba "Europe", eseng linaha tsa European Union.

66
00:07:17,792 --> 00:07:20,255
Empa ho etsahalang kannete ka hare ho European Union?

67
00:07:20,255 --> 00:07:28,118
Ka 2023, ho bile le mafu a 2,361 a
maselese linaheng tse 30 tsa EU.

68
00:07:28,118 --> 00:07:33,585
Ketsahalo ea 5.2 ho baahi ba milione e le 'ngoe.

69
00:07:33,585 --> 00:07:43,410
Kahoo ka 'nete ha se lefu le tloaelehileng, empa ho e-na le hoo,
joalokaha re tseba merianeng, ke lefu le sa tloaelehang haholo.

70
00:07:43,410 --> 00:07:50,169
Haholo-holo ha o sheba ka papiso le tlhaloso eo
European Union e e behileng bakeng sa mafu a

71
00:07:50,169 --> 00:07:54,183
sa tloaelehang ho tšehetsa indasteri ea meriana.

72
00:07:54,183 --> 00:07:59,047
Etsoe, e bile indasteri ea meriana e ileng ea batla lilemong
tse 'maloa tse fetileng hore e be eona e nang le boikarabello

73
00:07:59,047 --> 00:08:01,410
ba meriana ea mafu a sa tloaelehang ho tloha qalong.

74
00:08:01,410 --> 00:08:08,488
O hloka maemo a kgethehileng, ebe o ile wa tlameha
ho fumana tlhaloso – ke bokudi bo sa tlwaelehang?

75
00:08:08,488 --> 00:08:17,772
Lefu le sa tloaelehang ka hara European Union ke
lefu le amang batho ba sa feteng ba 5 ho ba 10,000.

76
00:08:17,772 --> 00:08:21,074
Ha re shebeng maselese.

77
00:08:21,074 --> 00:08:31,446
Maselese e ne e ntse e tla ba lefu le sa tloaelehang
Europe le ha, Jeremane, re ne re se na mafu a pakeng tsa 50

78
00:08:31,446 --> 00:08:37,180
le 500 ka selemo, empa re na le mafu a maselese a 41,500.

79
00:08:37,180 --> 00:08:40,120
Leha ho le jwalo, e ne e ntse e tla ba lefu le sa tlwaelehang.

80
00:08:40,120 --> 00:08:48,380
Sena se bolela hore nnete ke hore maselese ha
e le hantle ke lefu le sa tloaelehang haholo.

81
00:08:48,380 --> 00:08:53,160
Mme ana ke dipalo tseo re nang le tsona
hona jwale, ho tloha ka 2001 ho isa ho 2018.

82
00:08:53,160 --> 00:09:00,097
O ka bona ka ho hlaka ka ho le letshehadi: ka 2001 ho bile
le diketsahalo tse 6,000, mme ka 2008 ho bile le tse 500.

83
00:09:00,097 --> 00:09:08,738
Mme jwale, ka 2020, ha ente e qobelloang e
ne e qala, ho bile le diketsahalo tse 50.

84
00:09:08,738 --> 00:09:14,339
Kahoo seo se bolela hore re bua ka palo
e nyenyane haholo ea liketsahalo mona.

85
00:09:14,339 --> 00:09:20,677
Hape hoa thahasellisa hore hona jwale, ka 2020, ho bile le
diketsahalo tse 50 tsa ente e qobelloang... –

86
00:09:20,677 --> 00:09:26,035
e leng lentswe le nepahetseng haholoanyane,
kaha ha ho a lokela ho buuwa ka boikarabelo.

87
00:09:26,035 --> 00:09:29,433
Ho tshwana le ho phetha boikarabelo. Ke qobello.

88
00:09:29,433 --> 00:09:34,488
Empa ka molao, seo ha e le hantle se
buuoang mona ke khatello ea ho entoa.

89
00:09:34,488 --> 00:09:39,434
Moo motho a lokelang ho bolela hore ntshetsopele
ena feela dilemong tse 20 tse fetileng e bontsha

90
00:09:39,434 --> 00:09:43,011
moo tlhokeho ya yona e leng teng ka lebaka la maemo.

91
00:09:43,011 --> 00:09:52,713
Phetolo e hlollang ka ho fetisisa lilemong tse 20 tse
fetileng e bile ho theoha ho tloha ho 6,000 ho isa ho 766

92
00:09:52,713 --> 00:09:57,949
pakeng tsa 2001 le 2003. Mme ho ile ha etsahala'ng moo?

93
00:09:57,949 --> 00:10:03,027
Sekgahla sa ente ha se a fetoha.
Ha ho so be le qobello ya ho enta.

94
00:10:03,027 --> 00:10:07,817
Che, se etsahetseng ke hore ho ile ha thehwa
boikarabelo ba ho tlaleha diketsahalo tsa maselese, e leng

95
00:10:07,817 --> 00:10:10,769
ntho e bonahalang e se nang kelello ha o qala ho e sheba.

96
00:10:10,769 --> 00:10:17,821
Seo se bolela hore ha ke qobella dingaka ho tlalehela ba boholong
ba tsa bophelo bo botle ka diketsahalo tsa

97
00:10:17,821 --> 00:10:25,089
maselese, palo ya diketsahalo e theoha ho isa ho
diperesente tse leshome. Hoo ho ka etsahala jwang?

98
00:10:25,089 --> 00:10:31,527
Tlhaloso e le 'ngoe feela, ka pono ea ka,
ke hore mohlomong ana ke lipalo tsa 'nete.

99
00:10:31,527 --> 00:10:38,964
Empa lipalo tsa pele, e leng 6,000 le ho feta
lilemong tsa bo-1990, ha lia ka tsa nepahala.

100
00:10:38,964 --> 00:10:46,855
Ho hlakile hore li iqapetsoe, hobane ke ka eng e 'ngoe motho a ka
hlalosang taba ea hore hang ha lingaka li fuoa kotlo ka ho

101
00:10:46,855 --> 00:10:55,505
se tlalehele ba boholong ba tsa bophelo bo botle ka lefu
lena, palo ea batho ba tšoaelitsoeng e theoha ka tšohanyetso?

102
00:10:55,505 --> 00:11:04,721
Seo se ke ke sa ba nnete. Kahoo, jwalo ka ha re bone
dinyeoeng tse ding, re tlameha ho nahana hore dipalo tsena

103
00:11:04,721 --> 00:11:11,240
di qapilwe ke Setsi sa Robert Koch ka mashome a dilemo.

104
00:11:11,240 --> 00:11:17,226
Ho tloha ha tlhokahalo ea ho tlaleha e qala ho sebetsa, ho
hlahile ketsahalo e 'ngoe e sa bonahaleng lipalong tsena, e leng

105
00:11:17,226 --> 00:11:20,480
hore lilemo tse mahareng tsa bakuli ba maselese lia nyoloha.

106
00:11:20,480 --> 00:11:27,164
Matsatsing ana, halofo ya diketsahalo tsohle tsa
maselese e etsahala ho batho ba ka hodimo ho dilemo tse 20.

107
00:11:27,164 --> 00:11:34,359
Seo se bolela hore ho na le se fetohileng. Mme motho o
tlameha hape ho nahana hore sena se bakoa ke liente.

108
00:11:34,359 --> 00:11:39,546
Ka lilemo tse makholo, maselese e ne
e se lefu le amang batho ba baholo.

109
00:11:39,546 --> 00:11:43,554
Tsena e ne e le liketsahalo tse sa tloaelehang
haholo. Ho e-na le hoo, e ne e le bothata ba qaleho.

110
00:11:43,554 --> 00:11:47,812
Haeba seo se se sa le joalo, joale ho
tlameha ho be le ntlha e itseng e susumetsang.

111
00:11:47,812 --> 00:11:56,248
Mme lebaka le le leng feela le
utlwahalang ha jwale ke kengwa tshebetsong ha ente.

112
00:11:56,248 --> 00:12:01,437
Leha ho le joalo, boemo bohle ke hore
lefu lena le fumaneha ka seoelo haholo.

113
00:12:01,437 --> 00:12:09,824
Mme ha o ka bala hore ngaka e tloaelehileng e ba le dikopano le
bakudi tse ka bang 200,000 ka kakaretso dilemong tse 30 tsa

114
00:12:09,824 --> 00:12:15,620
mosebetsi, jwale ngaka e tlwaelehileng e
tla tlameha ho sebetsa dilemo tse 150 hore e

115
00:12:15,620 --> 00:12:20,011
bone ketsahalo e le nngwe feela ya maselese.

116
00:12:20,011 --> 00:12:24,875
Leha ho le jwalo, sena se tolokwa e le
"kotsi e kgethehileng ya bophelo bo botle".

117
00:12:24,875 --> 00:12:32,107
Ke ntho e nyonyehang, hobane Molao oa Tšireletso khahlanong le
Tšoaetso o bolela hore tšokelo ea phetisetso ke: lefu le

118
00:12:32,107 --> 00:12:38,184
tšoaetsanoang le, ka lebaka la mefuta ea lona e mpe
ea tsoelopele ea bongaka le mokhoa oa lona oa ho

119
00:12:38,184 --> 00:12:42,312
ata, le ka behang sechaba ka kakaretso kotsing e kholo.

120
00:12:42,312 --> 00:12:51,228
Potso ke hore, sena se ka etswa jwang bakeng sa lefu le
sa tlwaelehang haholo, mme ho ya ka datha ya semmuso,

121
00:12:51,228 --> 00:12:57,156
le sa tlwaelehang ho ba le maemo a mabe kapa a bolaeang?

122
00:12:57,156 --> 00:13:02,580
Ha e le hantle, seo ha se khonehe. Empa karolo ena ea Molao oa
Tšireletso Khahlanong le Tšoaetso e

123
00:13:02,580 --> 00:13:08,960
sebelisitsoe ho lokafatsa khatello e sa tobang ea ho
entoa khahlanong le maselese naheng ea Jeremane.

124
00:13:08,960 --> 00:13:16,638
Hase bohle ba amehang. Joalokaha ke bona mona li-monitoreng,
boholo ba bona ba tsoaletsoe pele ho 1971, ha re ka

125
00:13:16,638 --> 00:13:21,265
rialo, 'me ka hona ba rua molemo oa ho tsoaloa pele ho nako.

126
00:13:21,265 --> 00:13:24,882
Motho a ka nna a nahana hore ho na le motho ea sa tšoaetsuoeng.

127
00:13:24,882 --> 00:13:31,218
Leha ho le jwalo, mang kapa mang ya tswetsweng kamora la 31
Tshitwe 1970 o tlameha ho fana ka bopaki ba

128
00:13:31,218 --> 00:13:37,234
hore o kile a ba le lefu la maselese kapa hore
ebe o ne a ka be a entilwe kgahlanong le lona.

129
00:13:37,234 --> 00:13:44,362
Sena se sebetsa ho bana ba kereche le ba sekolo, basebetsi
ba ditshebeletso tsa setjhaba, ba tswetsweng ka 1971

130
00:13:44,362 --> 00:13:49,125
kapa pele ho moo, le basebetsi bohle ba tsa bophelo bo botle.

131
00:13:49,125 --> 00:13:55,610
Hobane ho nahanoa, kapa bonyane ho fanoa ka
maikutlo, hore ho na le kotsi e phahameng

132
00:13:55,610 --> 00:13:59,822
haholo ea maselese litsing tsena tsa sechaba.

133
00:13:59,822 --> 00:14:03,726
Mme o tlameha ho sheba hore na seo se sebetsa kannete.

134
00:14:03,726 --> 00:14:10,768
Ho latela tlhahisoleseding e tsoang ho Lekgotla la Federale ka
2020, batho ba ka bang dimilione tse 11 naheng ya

135
00:14:10,768 --> 00:14:18,654
Jeremane ba tlameha ho paka hore ba na le masole a mmele a
kgahlanong le sewa sa mathe ka lebaka la ho kula kapa ente.

136
00:14:18,654 --> 00:14:25,032
Taba ea hore ho paka boits'ireletso khahlanong le
lefu la vaerase ke taba e sa hlakang hakaalo ke

137
00:14:25,032 --> 00:14:29,457
pale e 'ngoe, eo re tla e tšohla hanyane hamorao.

138
00:14:29,457 --> 00:14:39,132
Empa ha re shebeng sena: pakeng tsa 2014 le 2018, ho bile le ho
qhoma ha moriana makhetlo a 430 ka batho ba 3,178 ba

139
00:14:39,132 --> 00:14:48,307
tšoaelitsoeng ke oona, eo e leng karolo ea bone feela e
etsahetseng litsing tsena tsa sechaba moo basebetsi ba

140
00:14:48,307 --> 00:14:53,598
tlamehang ho fana ka bopaki ba ho sireletsoa ke mokento.

141
00:14:53,598 --> 00:15:01,473
Liperesente tse ling tse 75 tsa linyeoe li
etsahetse libakeng moo ente e ntseng e se tlamo.

142
00:15:01,473 --> 00:15:09,089
Sena se boetse se bontsha hore seo se kenngwang tshebetsong mona
ke dikomiti tse ipitsang ditsebi tsa Robert

143
00:15:09,089 --> 00:15:17,579
Koch Institute, STIKO le balaodi ba tsa bophelo bo
botle, ha se mokgwa o nang le kelello ho hang.

144
00:15:17,579 --> 00:15:21,141
Boemo ka kakaretso mohlomong bo tsebahala hantle.

145
00:15:21,141 --> 00:15:27,430
Maselese e ne e tloaelehile
haholo. Tsena ke mafu a maselese mona.

146
00:15:27,430 --> 00:15:32,753
Ke ka lebaka leo ke buang ka palo ea mafu eseng palo
eohle ea linyeoe, hobane, joalokaha ke hlalositse

147
00:15:32,753 --> 00:15:35,991
pejana, tlhokahalo ea ho tlaleha e qalile feela ka 2001.

148
00:15:35,991 --> 00:15:42,368
Pele, ho ne ho se na tlhokahalo ea ho tlaleha. Sena se bolela
hore palo ea sebele ea linyeoe pele ho sena ha e tsejoe hantle.

149
00:15:42,368 --> 00:15:48,886
Hobane, ha o ya morao nakong, e ne e le ntho
e tlwaelehileng hore batho ba bangata ba neng

150
00:15:48,886 --> 00:15:52,243
ba na le mahlahahlaha ba se ke ba bona ngaka.

151
00:15:52,243 --> 00:15:56,094
Ha ke ne ke na le maselese ke sa
le ngoana, le nna ke ne ke le hae.

152
00:15:56,094 --> 00:16:02,477
Eo e ne e le tlhahlobo ea 'mè, 'me a re, "Joale o tla
lula feela betheng matsatsi a seng makae ebe o tsoha hape

153
00:16:02,477 --> 00:16:05,438
ha o se o phetse hantle." 'Me ho ne ho le joalo feela.

154
00:16:05,438 --> 00:16:09,407
Ehlile, seo ha se bonahale
dipalopalong. Ke ka lebaka leo ho shwang.

155
00:16:09,407 --> 00:16:19,396
Empa ho fumaneha hore mehleng ya bo-1960, ho ne ho na le mafu
a pakeng tsa 100 le 200 a neng a belaellwa hore ke a maselese.

156
00:16:19,396 --> 00:16:25,580
Ke re ho thwe hobane kamano e hlakileng ha e a tiiswa.

157
00:16:25,580 --> 00:16:36,197
Mme ha ente ya maselese e ne e qala ho sebediswa ka 1974, mme
ka 1976 letsholo la ho fedisa maselese le matlafatswa, dipalo

158
00:16:36,197 --> 00:16:41,404
tsena di ne di se di theohile haholo ho ya ka tlase ho 40.

159
00:16:41,404 --> 00:16:49,622
Sena se bolela hore mokhoa oa ho ntse ho theoha ha mahlaba
le mafu a mahlaba o ne o se o ntse o le teng pele ho moo.

160
00:16:49,622 --> 00:16:55,271
Ha ho na kamano ea sesosa le sephetho ho
hang lipakeng tsa liente tsena le seo.

161
00:16:55,271 --> 00:16:58,396
Empa ho na le ntho e 'ngoe e khahlang ka lipalo-palo.

162
00:16:58,396 --> 00:17:04,669
Nahana hape ka polelo ena e tsoang ho RKI: lefu
le le leng ho batho ba sekete ba tšoaelitsoeng.

163
00:17:04,669 --> 00:17:14,130
Lilemong tsa bo-1960 le bo-1970, pele ho kenyelletso ea
ente ea maselese, ho bile le tsoalo ea batho ba 800,000.

164
00:17:14,130 --> 00:17:22,730
Sena se bolela hore ho tsoa matselong ana a 800,000, haeba
kaofela ba ne ba entetsoe kapa haeba sekhahla sa mafu a

165
00:17:22,730 --> 00:17:31,104
kankanyana e ne e le 0.1%, joale bana ba bangata haholo ba ne ba
lokela ho shoela kankanyana, hobane kankanyana

166
00:17:31,104 --> 00:17:38,638
e ne e le lefu le atileng haholo la
bongoaneng leo bana ba bangata ba neng ba e-na le lona.

167
00:17:38,638 --> 00:17:45,564
Mme hape, ho ka be ho sa ka ha eba le mafu a fokolang
hakana a 50, 100 kapa 150 haeba ngoana a le mong ho ba sekete

168
00:17:45,564 --> 00:17:49,240
ba tshwaeditsweng ke maselese a ne a hlile a hlokahetse.

169
00:17:49,240 --> 00:17:55,906
Kahoo le mona, re boela re bona hape hore lipalo li ntse li
bapaloa ka bolokolohi bo boholo, e leng palo ea 1 ho ba 1,000, e

170
00:17:55,906 --> 00:18:01,336
sa tšehetsoeng ka bopaki bakeng sa linaha tse
tsoetseng pele indastering ho latela lintlha tsohle tse

171
00:18:01,336 --> 00:18:04,896
bokelletsoeng lilemong tse mashome tse 'maloa tse fetileng.

172
00:18:04,896 --> 00:18:12,309
Mme Lekgotla la Molaotheo la Federale le
nkile karo ya 1 ho ba 10,000 kahlolong ya lona.

173
00:18:12,309 --> 00:18:19,479
Bonyane lilemong tse 'maloa tse fetileng ho tloha ka 2018 ho isa
ho 2024, palo ea linyeoe tsa maselese, ho kenyeletsoa mafu le

174
00:18:19,479 --> 00:18:24,771
tšenyo e sa feleng, maselese a le ka letsohong le
lets'ehali 'me rubella e le ka letsohong le

175
00:18:24,771 --> 00:18:28,135
letona, ke lipalo-palo tsa semmuso tse tsoang ho RKI.

176
00:18:28,135 --> 00:18:34,865
Kahoo o a bona, ka dilemo tse tsheletseng, ha ho ya
hlokahetseng, ha ho na tshenyo ya ka ho sa feleng.

177
00:18:34,865 --> 00:18:42,116
Kahoo, ena ha se lefu le ka behang
sechaba kotsing ka tsela efe kapa efe.

178
00:18:42,116 --> 00:18:52,043
Sena se bolela hore tšebeliso ea karolo ea taolo ea tšoaetso e
bontšitsoeng pejana e ke ke ea fumanoa lipalong ka kakaretso.

179
00:18:52,043 --> 00:18:58,914
Ha re sheba morao haholoanyane, ho tsoa
linyeoeng tse 7,092 tsa maselese, mafu a mararo feela

180
00:18:58,914 --> 00:19:02,715
ke a tlalehiloeng hore a bakiloe ke maselese.

181
00:19:02,715 --> 00:19:09,629
Empa ehlile, potso ke hore, na kannete maselese e ne e le sesosa?

182
00:19:09,629 --> 00:19:21,590
Nka bolela feela haeba maselese a ile a fela ka bo ona mme motho
a hlokahala ntle le tšusumetso efe kapa efe e tsoang kalafong.

183
00:19:21,590 --> 00:19:29,942
Nka re, e, ka nnete, maselese e ne e le se bakang lefu ho batho.

184
00:19:29,942 --> 00:19:36,395
Empa hang ha ke sebetsana le ho
sebetsana le likotsi, ehlile ho fapane.

185
00:19:36,395 --> 00:19:41,277
Ka hona, kamehla ke na le monyetla oa hore
motho a ka be a hlokahetse ka lebaka la lefu le neng

186
00:19:41,277 --> 00:19:45,065
le le teng, empa hape le ka lebaka la phekolo.

187
00:19:45,065 --> 00:19:54,325
Mme ka mora moo ho sebediswa le meriana e kenellang mmele, esita
le tabeng ya maselese, ha boemo ba ngwana bo ntse bo mpefala.

188
00:19:54,325 --> 00:19:59,174
Ak'u nahane feela kamoo ho neng ho le joalo mane
United States, moo ba neng ba re motho e mong o

189
00:19:59,174 --> 00:20:01,387
hlokahetse ka lebaka la maselese a tsoang ho bana.

190
00:20:01,387 --> 00:20:06,817
E, ngoana ea joalo o ntse a phehloa ka mochini. Ho se ho
hlakile hore bokuli bo ne bo shebahala bo fapane haholo.

191
00:20:06,817 --> 00:20:13,640
Empa haeba ke thusa motho ho hema, seo se bolela hore ke mo
thethefatsa ka li-opioid, ke mo phutholoha, mohlomong ke mo fa

192
00:20:13,640 --> 00:20:18,842
remdesivir – ka mantsoe a mang, meriana e sa
tsebahaleng haholo e loantšang vaerase e nang le

193
00:20:18,842 --> 00:20:21,535
litla-morao tse tebileng – joale leha ho le joalo.

194
00:20:21,535 --> 00:20:23,607
Empa ha ke tlamehe le ho ya hole jwalo.

195
00:20:23,607 --> 00:20:31,457
Hantle, ke tloaelo e tloaelehileng kajeno, haholo-holo
lipetlele, ho theola feberu hang-hang, leha e le e nyenyane.

196
00:20:31,457 --> 00:20:36,980
Haholoholo ha feberu e nyoloha haholo ka
maselese, ho sebediswa meriana e theolang feberu.

197
00:20:36,980 --> 00:20:43,418
Mme eseng ka marapo a ho tlama maqaqailana kapa mohlomong
aspirini eo re e tloaetseng, empa kajeno, esita

198
00:20:43,418 --> 00:20:50,123
le bakeng sa bana, ho sebediswa meriana e
matla ho feta, mohlala, diclofenac kapa ibuprofen.

199
00:20:50,123 --> 00:20:56,304
Mme mona, ho tswa ho Arzneimittel-Telegramm (Molaetsa wa
Meriana), o ka bala ka hare ho dipampiri tsa ditlhahiso tsa

200
00:20:56,304 --> 00:21:02,379
tshebediso hore dintho tsena tse pedi, tse sebedisetswang
ho theola feberu, di ka baka hlooho e opang, ho nyekelwa

201
00:21:02,379 --> 00:21:06,277
ke pelo, ho hlatsa esita le meningitis e se nang tshwaetso.

202
00:21:06,277 --> 00:21:16,556
Ka mantsoe a mang, meningitis ke se nkoang e le bothata
bo bolaeang kapa sesosa sa ts'ebetso e mpe ea seoa sa

203
00:21:16,556 --> 00:21:22,864
sefuba, e lebisang ho meningitis ebe ho latela encephalitis.

204
00:21:22,864 --> 00:21:26,668
Mme sena se a kgonahala ka meriana ena feela, mohlala.

205
00:21:26,668 --> 00:21:32,803
Mme ha ke tsebe le ketsahalo e le 'ngoe moo, ha
ho e-ba le lefu, ho ileng ha lekoa ho khetholla

206
00:21:32,803 --> 00:21:36,504
hore na litlamorao tsa kalafo li bile le seabo.

207
00:21:36,504 --> 00:21:43,731
Hoo ho itlelang feela; ho
phatlalatswa hore maselese a bolaile motho.

208
00:21:43,731 --> 00:21:49,423
Mme qetellong, mohlomong ho tla fumaneha hore
ha ho na motho ya kileng a shwa ke maselese.

209
00:21:49,423 --> 00:21:58,010
Ho na le diphuputso tse mmalwa tse hlakisang hore ntle
le phokotso ya feberu, mmele o ka kgona ho sebetsana

210
00:21:58,010 --> 00:22:02,368
hantle le tsela ya tlhaho ya bokudi, bonyane ho bana.

211
00:22:02,368 --> 00:22:12,095
Le hore feberu ena e phahameng qetellong ya bokudi e
hlokeha ka ho feletseng bakeng sa pholo e phethahetseng.

212
00:22:12,095 --> 00:22:19,743
Mme hape nka rata ho qotsa Moprofesa oa Univesithi Graninger,
eo ba bang ba lona, haeba le le Ma-Austria, le ka mo tsebang.

213
00:22:19,743 --> 00:22:26,624
Moprofesa Graninger, eo, ka tsela, a ntseng a phela le kajeno, eo
e neng e le mosebetsi-'moho le 'na AKH e Vienna, eo e

214
00:22:26,624 --> 00:22:33,299
neng e le setsebi se tummeng lefatšeng ka bophara sa mafu
a tšoaetsanoang ka lilemo tse 30, o ile a re ka nako eo:

215
00:22:33,299 --> 00:22:37,900
Batho kajeno ha ba sa kgona ho ba le
feberu e loketseng – ke yona qeto e tshosang.

216
00:22:37,900 --> 00:22:41,498
Bokgoni ba ho hlahisa mocheso o ka hare ke
mokgwa wa rona wa kgale ka ho fetisisa wa ho

217
00:22:41,498 --> 00:22:43,678
itshireletsa ho ya ka ntshetsopele ya tlhaho.

218
00:22:43,678 --> 00:22:53,251
Hape ho bohlokoa haholo bakeng sa ts'ebetso le
ho phela ha mafu hore feberu e hlile e hlahelle.

219
00:22:53,251 --> 00:23:01,929
Mme ho jwalo ka ha ho ntse ho le jwalo. Graninger e ne e se ngaka
ya meriana ya setso le hanyenyane, empa e ne e le ngaka e nang le

220
00:23:01,929 --> 00:23:09,084
boiphihlelo ya setso e ileng ya bua sena, empa eo, e le
karolo ya moloko o moholo, e neng e boetse e elellwa

221
00:23:09,084 --> 00:23:13,071
hore ho fokotsa feberu ho ka ntsha motho kotsi e kgolo.

222
00:23:13,071 --> 00:23:19,369
Mme haeba o kopanya sena le meriana e kang
diclofenac kapa ibuprofen, o ka baka

223
00:23:19,369 --> 00:23:23,884
tshenyo e menahaneng habedi, e ka fihlang lefung.

224
00:23:23,884 --> 00:23:33,858
Mme ha re sheba kotsi pakeng tsa seoa sa masoebe le ente ea
sona ho latela lipalo tsa semmuso, re bona hore re sebetsana

225
00:23:33,858 --> 00:23:39,384
le mohopolo o se nang kelello ho hang oa ente e qobelloang.

226
00:23:39,384 --> 00:23:43,489
Re na le liketsahalo tse 50 ho isa ho tse 100 ka selemo Jeremane.

227
00:23:43,489 --> 00:23:46,634
Austria e ne e ka aroloa ka leshome kamehla.

228
00:23:46,634 --> 00:23:53,516
Haufi le halofo ea linyeoe tsena joale ke tsa bana,
ke hore, linyeoe tsa bana tse pakeng tsa 25 le 250.

229
00:23:53,516 --> 00:23:59,032
Mme jwale re ka ba le lefu le le leng bakeng
sa diketsahalo tse pakeng tsa 5,000 le 10,000.

230
00:23:59,032 --> 00:24:05,394
Ke sona seo dipalopalo di se bontshang ha e le
hantle, ha mafu ana, a ka etsahalang a bakilwe

231
00:24:05,394 --> 00:24:09,246
ke phekolo, a ntse a balwa e le mafu a maselese.

232
00:24:09,246 --> 00:24:16,240
Sena se bolela hore, ho latela kamoo ho etsahalang
kateng ka selemo, re ka ba le lefu la ngoana a le mong

233
00:24:16,240 --> 00:24:21,540
lilemong tse ling le ling tse pakeng tsa 10 le 200.

234
00:24:21,540 --> 00:24:29,504
Joale, ho thoe'ng ka ente ea maselese? Le ba buellang
ente baa lumela hore ho tlameha ho be le mafu a le mong

235
00:24:29,504 --> 00:24:33,548
kapa a mabeli ka selemo a bakoang ke ente ea maselese.

236
00:24:33,548 --> 00:24:39,532
Ke liente tse ka bang milione tse fanoang Jeremane.

237
00:24:39,532 --> 00:24:45,860
Mme palo e tlase-tlase e bolelwang ka ente e nngwe
le e nngwe ke lefu le le leng ka dienete tse milione.

238
00:24:45,860 --> 00:24:53,409
Lofu le le leng ho isa ho a mabedi, ho ya ka tlhahisoleseding ya
semmuso e tswang ho RKI, le hape tlhahisoleseding ya

239
00:24:53,409 --> 00:25:00,537
semmuso e tswang ho RKI: ditlamorao tse 100 tse mpe
ka selemo, ho kenyeletsa tshenyo ya ka ho sa feleng.

240
00:25:00,537 --> 00:25:08,976
Seo se lebelletsoe. Ha ho bapisoa le lefu la ngoana a le
mong lilemong tse ling le tse ling tse pakeng tsa 10 le 200.

241
00:25:08,976 --> 00:25:17,846
Ha ho lekanyetsa melemo le mathata, ha ho setsebi sa bongaka se
nang le boikarabelo, kapa kannete leha e le

242
00:25:17,846 --> 00:25:28,184
ralipolotiki ofe kapa ofe ea nang le boikarabelo, a
ka khethang ente, 'me haholo-holo ente e tlamang.

243
00:25:28,184 --> 00:25:34,950
Hobane ho mpefala le ho feta: sefefo se
fana ka masole a 'mele a bophelo bohle.

244
00:25:34,950 --> 00:25:41,036
Sena se bolela hore motho ea kileng a tšoaetsoa ke
maselese a ke ke a hlola a tšoaetsoa ke ona hape.

245
00:25:41,036 --> 00:25:47,594
E tshwana le matetetso. Motho ofe kapa ofe ya kileng a
ba le matetetso ha a sa tla hlola a e ba le yona hape.

246
00:25:47,594 --> 00:25:50,472
Empa dintho di shebahala di fapane kamora ente.

247
00:25:50,472 --> 00:25:56,780
Ha ho na ente e le 'ngoe, haeba motho a lumela katlehong ea
liente ka kakaretso, 'me ha ho le e 'ngoe ea tsona e

248
00:25:56,780 --> 00:26:02,995
leng meriana e thehiloeng bopaking hobane ha li
e-s'o lekoa ka liphuputso tse nepahetseng tsa placebo.

249
00:26:02,995 --> 00:26:23,332
Joale le ba buellang ente ba tlameha ho lumela hore ente e baka
maemo a tlase a masole a 'mele ho feta ho ba le lefu ka bo lona.

250
00:26:23,332 --> 00:26:26,917
Mme, ehlile, mafu a ka boela a hlaha hape.

251
00:26:26,917 --> 00:26:35,990
Mme jwale rea hlokomela hore palo ya batho e entetsweng ka dilemo
kapa mashome a dilemo e na le boitshireletso

252
00:26:35,990 --> 00:26:43,667
bo fokolang ho feta palo ya batho moo bongata
ba bona bo nang le boitshireletso ba tlhaho.

253
00:26:43,667 --> 00:26:50,495
Ka sebele! Hobane boitshireletso ba mmele ha bo a
phethahala, ha e le hantle, le haeba bo ka fihlellwa ho hang.

254
00:26:50,495 --> 00:26:56,836
Bo-'mè ba entetsoeng ba na le maemo a tlase a
masole a 'mele, ka hona ba fetisetsa masole a

255
00:26:56,836 --> 00:27:00,542
fokolang ho bana ba bona e le tšireletso ea pele.

256
00:27:00,542 --> 00:27:11,172
Sena se bolela hore, ho latela dintlha tsena, tse netefaditsweng
hape ke Setsi sa Robert Koch, ho hlakile hore nka se

257
00:27:11,172 --> 00:27:17,087
fokotse kapa hona ho fedisa maselese kapa mafu a mang ka ente.

258
00:27:17,087 --> 00:27:26,348
Ka lehlakoreng le leng, haeba ke na le sekhahla se phahameng sa
ente kapa esita le ente e tlamang, ke hlahisa mafu a macha

259
00:27:26,348 --> 00:27:32,950
khafetsa a ke keng a hlaha sechabeng seo ha e le
hantle se tšoaelitsoeng khafetsa ke lefu lena,

260
00:27:32,950 --> 00:27:37,592
hobane ho seng joalo ho ba le boitšireletso ba tlhaho.

261
00:27:37,592 --> 00:27:41,444
Mme seo se ka lemohuoa ka maemo ana a li-antibody.

262
00:27:41,444 --> 00:27:47,764
Mme maemo ana a di-antibody, ehlile, jwalo ka ha ba bolela,
ke thetso e itseng, e leng ntho ya bohlokwa hape ho e tseba.

263
00:27:47,764 --> 00:27:56,432
Hobane, jwalo ka ha ke boletse qalong, haeba motho a sa batle ho
entoa tlasa tlhokahalo ena ya ente naheng ya Jeremane,

264
00:27:56,432 --> 00:28:04,794
a ka nka teko ya masole a mmele ho bontsha hore o na
le masole a mmele a lekaneng mme ha a hloke ho entoa.

265
00:28:04,794 --> 00:28:12,144
Empa li-antibody tsena li supa eng? Rea tseba hore ka liteko
tsena tsa IgG ELISA, esita le motho ea kileng a tšoaetsoa ke

266
00:28:12,144 --> 00:28:18,705
maselese o na le maemo a tlase hakaalo hoo, ho latela
liphetho tsa tlhahlobo, a hlileng a lokelang ho entoa,

267
00:28:18,705 --> 00:28:23,395
leha ho se ho pakiloe hore o kile a tšoaetsoa ke maselese.

268
00:28:23,395 --> 00:28:28,936
Sena se bolela hore re se re bona
hore taba ena kaofela ha e na moelelo.

269
00:28:28,936 --> 00:28:35,874
Mme ho hlakile ka ho phethahala, hobane ho ya ka
tlhaloso ya semmuso, mona re sebetsana le "lefu la vaerase".

270
00:28:35,874 --> 00:28:42,819
Mme mafu a vaerase a lwantshwa haholo-holo ke
masole a selula a mmele, eseng ke di-antibody.

271
00:28:42,819 --> 00:28:48,182
Mme ha ke lekanya masole a mmele, e leng ntho e
neng e se na thuso le ka coronavirus, jwale ha ke

272
00:28:48,182 --> 00:28:51,203
na tlhahisoleseding ka boitshireletso ba mmele.

273
00:28:51,203 --> 00:28:58,646
Empa ho se ho ntse ho le joalo hore, ka khatello ena e sa tobang
ea ho enta Jeremane, bopaki ba boitšireletso

274
00:28:58,646 --> 00:29:04,953
bo a hlokeha bakeng sa batho ba amehang, leha
ho fihlela joale ho ne ho e-s'o bitsoe joalo.

275
00:29:04,953 --> 00:29:12,414
Empa ke sona hantle seo molao ona oa seoa o re tšosang ka
sona bohle nakong e tlang, bakeng sa mefuta eohle ea mafu.

276
00:29:12,414 --> 00:29:18,923
Ke rona ba molato, mme ha ho na pelaelo,
re tlameha ho paka hore ha re na kotsi.

277
00:29:18,923 --> 00:29:25,700
Mme kaha ha ba re tshepe re le baahi, ba re,
e, re tshepa feela diteko tseo re di etsang.

278
00:29:25,700 --> 00:29:30,824
Leha ho le jwalo, ha ho na teko e ka pakang
hore motho o sireletsehile kgahlanong le lefu lefe

279
00:29:30,824 --> 00:29:35,347
kapa lefe. Ho bohlokwa ho dula o hopotse sena.

280
00:29:35,347 --> 00:29:43,457
Empa re tseba le ho feta moo: ha se feela hore tšireletso
khahlanong le ho tšoaetsoa ke maselese hape e sebetsa ka botlalo

281
00:29:43,457 --> 00:29:51,101
(100 peresente) ha o se o kile oa e-ba le maselese, empa
maselese, joalo ka mafu a mang a bongoaneng, a bolela hore

282
00:29:51,101 --> 00:29:55,153
mafu a mangata ha a tloaelehe hakaalo hamorao bophelong.

283
00:29:55,153 --> 00:30:02,861
Sena se bolela hore, ka kakaretso, ho feta mafung a
bongoaneng ho thusa ho sireletsa bophelo bo botle.

284
00:30:02,861 --> 00:30:12,601
Ka hona, ho tiile hore ho thothomela le ho inela, mohlala, li
ka fela ho bana hang ha ba se ba kile ba tšoaetsoa ke maselese.

285
00:30:12,601 --> 00:30:23,951
Hona joale ho na le litlaleho tse bontšang hore mafu a 32 a sa
foleng a ntlafala kapa a fela ka mor'a tšoaetso ea maselese.

286
00:30:23,951 --> 00:30:32,148
Ka lilemo tse ngata, Sepetlele sa Bana se Basel se ile sa bakela
ka boomo mafu a maselese ho bakuli ba nang le nephrotic syndrome,

287
00:30:32,148 --> 00:30:39,210
e leng lefu la liphio, hobane ho ne ho tsebahala hore kamora
tšoaetso ea maselese, nephrotic syndrome e ne e tla

288
00:30:39,210 --> 00:30:46,405
fela ntle le kalafo efe kapa efe, e leng ntho e
neng e lekile ho etsoa ka lilemo tse ngata pele ho moo.

289
00:30:46,405 --> 00:30:53,937
Ho ba le Multiple sclerosis hamorao bophelong ho fumaneha
haholoanyane ho batho ba sa kang ba tshwarwa ke

290
00:30:53,937 --> 00:31:02,520
mafu a bongoaneng a jwalo ka maselese, ho feta
ho ba sa kang ba a tshwarwa kapa ba entilweng.

291
00:31:02,520 --> 00:31:09,667
Hape re tseba hore dinaheng tsa Lefatshe la Boraro, bana
ba na le kotsi e fokolang ya ho tshwarwa ke diboko le

292
00:31:09,667 --> 00:31:13,387
malaria haeba ba kile ba tshwarwa ke mahlahare e sa le bana.

293
00:31:13,387 --> 00:31:15,874
Kahoo, ke ntlha ya bohlokwa haholo.

294
00:31:15,874 --> 00:31:24,656
Hobane ha o ka qobella motho ho feta mafung a tlhaho, a kang
maselese, a pakiloeng hore a fana ka melemo e mengata

295
00:31:24,656 --> 00:31:32,962
ea bophelo bo botle hamorao bophelong, joale le hoo
ke tlolo ea tokoloho ea bona ea ho khetha bophelong.

296
00:31:32,962 --> 00:31:39,205
Eo e re, e, mohlomong re tla o thibela ho
tshwarwa ke maselese ka ente, empa ha ho na bonnete.

297
00:31:39,205 --> 00:31:43,411
Jwale re a tseba hore bonyane karolo ya 30
lekgolong ya diketsahalo tsa maselese e hara batho

298
00:31:43,411 --> 00:31:46,102
ba entilweng, mme dipalo di ntse di eketseha.

299
00:31:46,102 --> 00:31:51,301
Hape re tlameha ho bolela hore melemo ena ea
bophelo bo botle ha e fanoe ke tšoaetso ea

300
00:31:51,301 --> 00:31:55,608
tlhaho ea maselese kamora ente ea rona ea maselese.

301
00:31:55,608 --> 00:32:02,693
Mme jwale motho o tlameha ho lekanya melemo le mathata, mme ke
dumela hore ke ba fokolang ba tla etsa qeto ya ho enta, empa

302
00:32:02,693 --> 00:32:08,337
maemong ao ha e sa le taba ya boikgethelo, empa e
ba ya ho ba qobella ho etsa jwalo, leha ho na le

303
00:32:08,337 --> 00:32:13,073
mathata a totobetseng bakeng sa motho ya amehang.

304
00:32:13,073 --> 00:32:24,881
Mme jwalo ka ha ke boletse pejana, kaha jwale re bone phokotseho
ya mafu a bana a jwalo ka maselese, re bona keketseho, e nkuwang

305
00:32:24,881 --> 00:32:33,784
hanghang ke Robert Koch Institute kapa WHO e le pitso
ya ho nka kgato, ba re, e, hona joale re na le ho

306
00:32:33,784 --> 00:32:38,908
qhoma ha mafu ho bocha, kahoo re hloka ho enta hona joale.

307
00:32:38,908 --> 00:32:45,061
Eo, ehlile, ke karabelo e fosahetseng ka ho feletseng. Ho
e-na le hoo, ho qhoma hona ha mafu ao re seng re boetse

308
00:32:45,061 --> 00:32:48,703
re a bona ha ho qojoe, ho latela seo ke se buileng pejana.

309
00:32:48,703 --> 00:32:57,063
Ka palo ea batho e sa tsoe ka tlhaho ka mafu a sefuba 'me e ntse
e entoa haholo, boitšireletso ba 'mele

310
00:32:57,063 --> 00:33:05,908
khahlanong le sefuba bo tlameha hore bo be bo fokotseha.
'Me ka lebaka leo, sefuba se boetse se ata hape.

311
00:33:05,908 --> 00:33:12,284
Mme ka hona, seo ha se ka ke sa ba lebaka la ho nka
hore maselese ke lefu leo ho lona ente e hlokahalang.

312
00:33:12,284 --> 00:33:16,392
Kahoo re na le lefu le lecha le
tšoaetsanoang, 'me sena se sebetsa le ho mafu a mang.

313
00:33:16,392 --> 00:33:19,452
Ebe re fana ka ente ena ka ho
sebedisa kokwanahloko e fokoleditsweng.

314
00:33:19,452 --> 00:33:23,366
E dula e fana ka tshireletso e sa phethahalang.

315
00:33:23,366 --> 00:33:32,006
Empa haeba e le kokwanahloko e
fokolitsoeng, e ntse e le kokwanahloko ho ea ka meriana

316
00:33:32,006 --> 00:33:37,255
e tloaelehileng, 'me ehlile e ka baka lefu.

317
00:33:37,255 --> 00:33:48,011
'Me nnete ke hore ha ho kae kapa kae lefatšeng moo motho a
khethollotsoeng matsatsi a 10 kapa a 14 ka mor'a ho entoa.

318
00:33:48,011 --> 00:33:55,166
Kamora ente, motho o lokollwa hanghang hape sechabeng,
ka hona ho hlakile hore dikokwanahloko tsena tse

319
00:33:55,166 --> 00:33:59,080
fokoditsweng matla di ka fetisetswa ho batho ba bang ka tlhaho.

320
00:33:59,080 --> 00:34:05,734
Sena se bolela hore ka ente ka 'ngoe, kotsi
ea hore lefu le ata ka tlhaho e eketseha hape.

321
00:34:05,734 --> 00:34:11,968
Sena se bolela hore re tla ba le tshwaetso e ntjha hobane re
phatlalatsa dikokwanahloko tse fokolang le

322
00:34:11,968 --> 00:34:17,839
hobane re fana ka tshireletso e fokolang
ya mmele ho feta ka mokgwa wa mafu a tlhaho.

323
00:34:17,839 --> 00:34:25,133
Ebe o matlafatsa matsapa a ente, mme ha o etsa jwalo,
ho hlaha mafu a mangata a tshwaetsanang le ho feta.

324
00:34:25,133 --> 00:34:30,937
Mme ke sona seo re se boneng hape dilemong tse
hlano tse fetileng dinaheng tse mmalwa tse nang le

325
00:34:30,937 --> 00:34:34,764
sekgahla se phahameng sa ente bakeng sa mafu a bana.

326
00:34:34,764 --> 00:34:40,860
Mona, mohlala, o ka bona hape linyeoe tsa maselese sebakeng sa
Europe. Tsena ke linyeoe tse tlalehiloeng, e leng

327
00:34:40,860 --> 00:34:47,462
likholomo tse khubelu. Mme o ka bona mola o moputsoa ka
holimo, o bontšang ha (feela) tekanyetso e le 'ngoe e fanoe.

328
00:34:47,462 --> 00:34:54,773
Sena se entsoe khafetsa ka nako e telele, 'me tekanyo
ea bobeli e ne e sa fanoe ka tloaelo; sena se

329
00:34:54,773 --> 00:34:59,378
qalile ho khothaletsoa feela lilemong tse 25 tse fetileng.

330
00:34:59,378 --> 00:35:06,308
Mme jwalo ka ha le bona, sekgahla sa mokento wa
bobedi jwale se se se nyolohile ho feta diphesente tse 90.

331
00:35:06,308 --> 00:35:12,826
Empa na sena se entse hore mafu a se ke a
tlwaeleha haholo? Ho hlakile hore ha ho jwalo.

332
00:35:12,826 --> 00:35:18,339
Mme hape ke tlolomolao e latelang e etswang mona ke moetsamolao.

333
00:35:18,339 --> 00:35:23,336
Ka hona, ho a amoheleha hore kamora ente ea
pele, ho ba le boitšireletso ba 'mele ba

334
00:35:23,336 --> 00:35:26,830
liperesente tse 95 ho latela meriana e tloaelehileng.

335
00:35:26,830 --> 00:35:31,677
Ha o ka emela dikgwedi tse ding tse 12 ho isa ho
tse 15 ntle le mokento wa bobedi, boitshireletso ba

336
00:35:31,677 --> 00:35:34,458
mmele bo eketseha ho fihla ho diperesente tse 98.

337
00:35:34,458 --> 00:35:38,470
Mme kamora ente ya bobedi, ba re sekgahla sa
katleho sa ente se feta diperesente tse 99.

338
00:35:38,470 --> 00:35:49,522
Ha e le hantle, ente ea bobeli ke mohato o sa hlokahaleng ho hang
ho batho ba fetang 95 ho ba 100, kapa hantle-ntle 98 ho ba 100,

339
00:35:49,522 --> 00:35:57,319
hobane ho ea ka meriana e tloaelehileng,
masole a 'mele a se a holile ka liperesente tse 98

340
00:35:57,319 --> 00:36:01,553
kamora ente ea pele – haeba u ka emela feela.

341
00:36:01,553 --> 00:36:07,999
Leha ho le jwalo, o ntse o fumana ente ya bobedi, e
nang le dikotsi tse tshwanang hantle le tsa ente ya pele.

342
00:36:07,999 --> 00:36:14,371
Sena se bolela kotsi ea lefu le le leng ho
batho ba milione, le bonyane mafu a tebileng

343
00:36:14,371 --> 00:36:17,847
a 100 ho batho ba milione ka lebaka la sena.

344
00:36:17,847 --> 00:36:23,405
Mme hoo ke leha, ke tlameha ho lumela, batho
ba bangata ha ba hlile ha ba di hloke. Ha e le

345
00:36:23,405 --> 00:36:26,648
hantle, maemong a 98 ho a 100, ha di hlokehe.

346
00:36:26,648 --> 00:36:33,569
Empa o ka bona hore batho ha ba batle ho
hlahloba hore na ha ho hlokahale; ba mpa ba batla ho e

347
00:36:33,569 --> 00:36:38,766
etsa hape. Le hoo ha se kalafi e nang le kelello.

348
00:36:38,766 --> 00:36:42,905
Mme ha re ntse re le tabeng ena, nka rata ho
boela re sheba taba ea "ts'ireletso ea mohlape".

349
00:36:42,905 --> 00:36:49,399
Hoo ke lentswe le leng le tumileng le
sebediswang ke ba bangata tsa bongaka, empa boholo ba

350
00:36:49,399 --> 00:36:53,528
bona ba eso ka ba sebetsana le taba eo ho hang.

351
00:36:53,528 --> 00:37:00,041
Mme dikgwele tsena tse tharo di bontsha mesebetsi e
meraro ya bohlokwa mabapi le taba ena e seng e entswe.

352
00:37:00,041 --> 00:37:05,117
Mola o moputsoa ke mosebetsi oa Fox oa 1971.

353
00:37:05,117 --> 00:37:11,310
Mosebetsi o senyehileng ka mokhoa oa ts'ebetso, ka hona
o thehiloe holim'a likhopolo tsa bohata bo feletseng.

354
00:37:11,310 --> 00:37:16,144
Mme moo o bona boitshireletso ba
sehlopha ka tlase, ke lona sebaka sa R.

355
00:37:16,144 --> 00:37:22,006
Kahoo seo se bolela tekanyo ea tšoaetso,
e leng hore na lefu le tšoaetsana hakae.

356
00:37:22,006 --> 00:37:26,471
Ua tseba, sena se ne se buuoa khafetsa
nakong ea seoa sa coronavirus: "Tekanyo ea

357
00:37:26,471 --> 00:37:30,032
phatlalatso e tlameha ho bolokoa ka tlase ho 1."

358
00:37:30,032 --> 00:37:36,038
Hantle-ntle, e ne e le 2, joalokaha ho
boletsoe. Mme le hona ho tšoaetsoe mona, 2.

359
00:37:36,038 --> 00:37:46,334
Kahoo, ka R factor ena ea 2 ea coronavirus, ho latela mosebetsi
oa Fox, oo tsohle ho fihlela ka 2020 li neng li thehiloe

360
00:37:46,334 --> 00:37:52,088
ho oona, ho ne ho tla hlokahala masole a 'mele a 50 lekholong.

361
00:37:52,088 --> 00:37:56,330
Ka hona, taba ea liperesente tse 60 kapa tse
80 tseo ho tlalehiloeng ka tsona e fella moo.

362
00:37:56,330 --> 00:38:01,234
Sena ha se na kamano ho hang le phuputso efe kapa efe ea saense.

363
00:38:01,234 --> 00:38:08,564
Leha ho le jwalo, kaha mosebetsi wa Fox le ona o thehilwe hodima
dikakanyo tsa bohata bo feletseng, o ile wa

364
00:38:08,564 --> 00:38:15,550
boela wa balwa ke dihlopha tse ding tse pedi tsa
diphuputso mona ka 2020. Hape, boleng ba R ke 2.

365
00:38:15,550 --> 00:38:20,280
Sehlopha se seng se fihla ho
liphesente tse 10, se seng ho tse 20.

366
00:38:20,280 --> 00:38:27,463
Seo se bolela hore tsena ke liperesente tseo ho tsona o tlamehang
ho re, haeba o khothalletsa ente, liperesente tse 10-20

367
00:38:27,463 --> 00:38:34,297
tsa batho naheng e itseng ba tla e enta hobane ha ba
batle ho nahana ka taba eo, ba ea ho ngaka 'me ba entoa.

368
00:38:34,297 --> 00:38:38,709
Ha ke hloke mekgwa efe kapa efe ya
qobello ho sireletsa mohlape wa ka.

369
00:38:38,709 --> 00:38:45,557
Mme haeba lefu le se le tšoaetsana haholoanyane, re na le boleng
bo phahameng haholo ba R bakeng sa masoja, bo hakanyetsoang

370
00:38:45,557 --> 00:38:49,186
ho ba pakeng tsa 15 le 17, e leng ntho e sa boleloang mona.

371
00:38:49,186 --> 00:38:55,106
Leha ho le jwalo, ba ne ba ke ke ba fihlella
tshireletso ya 80 kapa 90 lekgolong ya mohlape; ho feta moo,

372
00:38:55,106 --> 00:38:58,580
ba ne ba ka fihlella feela 60 ho isa ho 70 lekgolong.

373
00:38:58,580 --> 00:39:06,285
Mme kaha re ne re se re ntse re na le dipalo tse ka hodimo ho
diperesente tse 80 pele ho ente e tlamang, le diphuputso

374
00:39:06,285 --> 00:39:14,647
tsena ha di tshehetse mohopolo wa hore tshireletso ya sehlopha
e sebetsa – e leng ntho, ehlile, e tsosang kgang haholo.

375
00:39:14,647 --> 00:39:17,943
Hape ke lentswe le tswang ho tsa bongaka ba
diphoofolo, jwalo ka ha o bona: "tshireletso ya mohlape".

376
00:39:17,943 --> 00:39:21,256
Hantle, ke taba e belaetsang...

377
00:39:21,256 --> 00:39:26,718
Jwale le yona e ke ke ya lokafatswa ke mosebetsi ona.

378
00:39:26,718 --> 00:39:32,348
Bothata, leha ho le joalo, ke hore ka sekhahla sa hajoale sa
ente, ha re bone feela hore batho ba bangata le ho feta ba

379
00:39:32,348 --> 00:39:37,647
tsofetseng – joalo ka ha ke boletse, ba ka holimo ho lilemo tse
20 hona joale ba etsa halofo ea linyeoe tsohle –

380
00:39:37,647 --> 00:39:42,814
ba ntse ba tšoaetsoa, empa hape le hore boholo ba
ba tšoaelitsoeng hona joale ke batho ba entetsoeng.

381
00:39:42,814 --> 00:39:50,885
Kahoo ka ho qhoma ho hong le ho hong, o ka fumana ha o botsa – ba
boholong baa qeaqea haholo, empa ka tsela e itseng o ka fumana

382
00:39:50,885 --> 00:39:55,280
hore bonyane karolo ea 30 lekholong ea ba amehileng ba entetsoe.

383
00:39:55,280 --> 00:40:00,263
Ha ho na tšireletso ea mofuta ofe kapa ofe mona.

384
00:40:00,263 --> 00:40:06,347
Motho e mong o kile a hlahloba litlaleho tse 18 tsa
ho qhoma ha maselese har'a bana ba sekolo. Likhahla

385
00:40:06,347 --> 00:40:10,260
tsa ente li ne li tloha ho 71 ho isa ho 99.8 lekholong.

386
00:40:10,260 --> 00:40:15,590
Mme hoo ho hlakile, ha jwale re na le e le nngwe Jeremane,
mohlala – mme re na le ente ena e tlamang bakeng sa

387
00:40:15,590 --> 00:40:21,516
bana ba dikolong tsa bana ba banyenyane le ba dikolong –
ka hoo o ka nka hore ha ho sa hlokahala hore o botse.

388
00:40:21,516 --> 00:40:27,374
Ehlile kaofela ba entilwe, ho seng
jwalo ba ne ba ke ke ba ba sekolong.

389
00:40:27,374 --> 00:40:33,728
Kahoo hoo ho bolela hore dipalo tsena tse
phahameng tsa ente ha di thibele letho ho hang.

390
00:40:33,728 --> 00:40:42,294
Ho fapana le hoo, mafu ana a ntse a ata, haholoholo ha
o nahana hore ente di a fanoa mme bana ha ba a

391
00:40:42,294 --> 00:40:47,755
kgaolwa, ba ntse ba le ditsing tsa setjhaba le bana ba bang.

392
00:40:47,755 --> 00:40:54,199
Seo se ka baka ho ata ho feta ha masoebe.

393
00:40:54,199 --> 00:41:00,839
Ena ke phuputso e entsoeng ke Goldman le Miller, ba ileng ba e
bala ka tsela e fapaneng ka lilemo tse peli

394
00:41:00,839 --> 00:41:06,595
bakeng sa palo e fapaneng ea linaha. Mona,
mohlala, e baliloe bakeng sa linaha tse 30.

395
00:41:06,595 --> 00:41:18,674
Mona, o ka bona palo ya meento eo bana ba e fumanang ho
X-axis botlaseng, le sekgahla sa mafu a bana ho Y-axis.

396
00:41:18,674 --> 00:41:28,232
Hona ha se ho bolela hore ho na le sesosa le sephetho, empa ke
kamano e matla haholo, e leng R 0.70, e leng bohlokoa boemong ba

397
00:41:28,232 --> 00:41:37,743
0.1 lekholong, ho bolelang hore ha liente li ntse li entoa hangata
linaheng, sekhahla sa mafu a masea se ba holimo le ho feta.

398
00:41:37,743 --> 00:41:44,723
Ha ho kgonehe ho fihlela qeto ya sesosa ho
tswa ho sena. Leha ho le jwalo, haeba kamano

399
00:41:44,723 --> 00:41:48,761
e le hodimo, sesosa se tlameha ho fuputswa.

400
00:41:48,761 --> 00:41:51,173
'Me ha e le hantle, ho lokela ho ba ka tsela e fapaneng.

401
00:41:51,173 --> 00:41:56,194
Ha bana ba entoa liente tse ngata, ba lokela ho ba
bophelo bo botle haholoanyane, 'me ho se be bonolo

402
00:41:56,194 --> 00:41:59,522
hore ba ka shoa. Leha ho le joalo, kamano ena ha e eo.

403
00:41:59,522 --> 00:42:06,782
Sena se bolela hore kamano ena e hlile e bontsha
hore meento ha e sireletse bophelo bo botle ba

404
00:42:06,782 --> 00:42:11,196
bana, hobane ntle le kamano ho ke ke ha eba le sesosa.

405
00:42:11,196 --> 00:42:17,030
Mme kgokahano ena ya hore meento e
ntlafatsa bophelo bo botle ba bana ha e yo.

406
00:42:17,030 --> 00:42:27,063
Mme ditlamorao tsa nnete tsa mekento ena di ka bonwa phuputsong
ya mekento e sa tswa etswa ke GSK Engelane – ka nako ya

407
00:42:27,063 --> 00:42:32,174
tebello ya matsatsi a 42, eo e leng nako e kgutshwane haholo.

408
00:42:32,174 --> 00:42:36,831
Kahoo seo se bolela hore mafu a sa
foleng a ke ke a fumanoa ho hang.

409
00:42:36,831 --> 00:42:45,000
Empa ha ho na phuputso ea ho shebella e kileng ea etsoa ho masea;
ho e-na le hoo, masea a ile a entoa e le karolo ea phuputso.

410
00:42:45,000 --> 00:42:50,977
Kahoo, eo ke taba e belaetsang ka matla ka boitšoaro.

411
00:42:50,977 --> 00:42:59,300
Phesente tse mashome a mahlano tsa masea – e le
kamohelo polaneteng ena – ke litla-morao tse sa batleheng.

412
00:42:59,300 --> 00:43:08,564
6.1 peresente ba amehile mesebetsing ea bona ea letsatsi le
letsatsi. 2 peresente ba bile le litla-morao tse mpe haholo.

413
00:43:08,564 --> 00:43:15,625
Mme tsohle tseo bakeng sa ente e neng e
lokela ho sireletsa masea hamorao bophelong.

414
00:43:15,625 --> 00:43:20,017
10 lekholong ea masea e ile ea
tlameha ho ea phaposing ea tšohanyetso.

415
00:43:20,017 --> 00:43:25,892
Na ke ka lebaka leo re entelang? Na ho ntse ho etsoa
liphuputso tse kang tsena? Seo se ke ke ha khoneha!

416
00:43:25,892 --> 00:43:34,087
Haeba ente e ka nahanoa ho hang, ka pono ea ka e ka ba feela
hobane maemong a sa tloaelehang haholo e ka baka kotsi ho

417
00:43:34,087 --> 00:43:38,923
motho ea amehang, eo mohlomong ho ke keng ha qheleloa ka thoko.

418
00:43:38,923 --> 00:43:43,323
Empa ka lebaka la hore sena se etsahala
khafetsa, motho a ka ipotsa feela hore na

419
00:43:43,323 --> 00:43:46,571
tsena ke lintho tse tshabehang tsa mofuta ofe.

420
00:43:46,571 --> 00:43:57,200
Mme ha o ka sheba nako e telele, kamora matsatsi a 180,
3.4 peresente e ne e na le malwetse a matjha a sa foleng.

421
00:43:57,200 --> 00:44:01,855
Ho ke ke ha kgoneha ho bolela esale pele hore na
ho tla etsahalang ka bana bana dilemong tse tlang.

422
00:44:01,855 --> 00:44:12,337
Kahoo, ha re akaretseng qeto: Maselese ke lefu la khale la bana
le neng le sa tle le ame batho ba baholo. Seo joale se fetohile.

423
00:44:12,337 --> 00:44:23,578
Leha ho le jwalo, ke boemo boo ho seng bonolo hore bo bake
mathata a tebileng kapa bo bolae le bana ha bo sa phekolwe.

424
00:44:23,578 --> 00:44:32,764
Ka hona, ke boemo bo ka bang le
tšusumetso e ntle bophelong hamorao.

425
00:44:32,764 --> 00:44:38,649
Ha se feela hore o sirelelitsoe khahlanong le
maselese, empa hape o na le kotsi e tlase

426
00:44:38,649 --> 00:44:43,049
haholo ea ho tšoaetsoa ke mafu a mang a mangata.

427
00:44:43,049 --> 00:44:50,352
Ke ka lebaka leo ente e sireletsang e reretsoeng
ho fana ka tšireletso e itseng e ke keng ea

428
00:44:50,352 --> 00:44:54,265
nkoa ka botebo bakeng sa maselese kapa mafu a mang.

429
00:44:54,265 --> 00:45:02,919
Hobane liente tsena kaofela li ka baka mafu
a tebileng a sa lebelloang esita le lefu.

430
00:45:02,919 --> 00:45:12,252
Le haeba sena se sa tloaeleha joalokaha babuelli ba ente ba
bolela, kotsi ha e ka lebellisoa maemong a motho ka mong.

431
00:45:12,252 --> 00:45:20,942
Mme se lahlehileng puisanong ena kaofela – ho kenyeletsa le
qobello ea ho enta khahlanong le COVID-19 – ke hore, ho fapana

432
00:45:20,942 --> 00:45:30,153
le mekhoa ea phekolo, re lula re bua ka ho phekola batho ba
phetseng hantle. Mme ke moo maemo a behiloeng holimo haholo.

433
00:45:30,153 --> 00:45:42,220
Mme haeba jwale le entse ente ena ya maselese tlamo mme le e
tshwareletse, jwale setjhaba se tla fetoha setjhaba sa dieleele.

434
00:45:42,220 --> 00:45:50,954
Baahi ba Schildburg, ba ileng ba leka ho tlosa joang leboteng la
toropo mme ba tla ka mohopolo oa hore le ka jeoa ke khomo, empa

435
00:45:50,954 --> 00:45:58,664
ba ne ba sa tsebe hore na ba ka palamisa khomo joang leboteng la
toropo, eaba ba tla ka mohopolo o babatsehang oa

436
00:45:58,664 --> 00:46:06,105
ho e hula ka thapo hore e nyolohe. Ka
bomalimabe, ha khomo e fihla holimo, e ile ea fanyehuoa.

437
00:46:06,105 --> 00:46:13,596
Mme ha e le hantle ke boemo bo tshwanang
le boo re nang le bona ka ente ya maselese.

438
00:46:13,596 --> 00:46:14,882
Kea leboha ka tlhokomelo ea lona.

