2020-nji ýylyň 1-nji martynda Germaniýada şol atlandyrylýan difteriýa garşy gorag hakyndaky kanun güýje girdi.
Çaga diwäsi goragyny subut etmek borçnamasynyň bir bölegi hökmünde ene-atalara degişli saglyk edarasy
bilen maslahatlaşmaga gatnaşmak mümkinçiligi bar.
Bu maslahatlaşyklaryň maksady ene-atalary şol atlandyrylýan qızamlyga garşy sanjymyň zerurdygyna ynandyrmakdyr.
"Waksina çagaňyza çaga keseline tutulmagyndan has az zyýan ýetirer", "Waksina girizileninden bäri çaga keseli azaldýar",
"Çagaňyz çaga keseline tutulmaz, sebäbi beýleki hemmeler waksinalanypdyr" we "Waksina toplumy immunitet
döretmäge goşant goşýar [(=toplum immuniteti: jemgyýet ýokanç keselden (esasan) goralýar.)!" we "Bularyň ählisi ylmy!"
Häzirki we maglumaty baý prezentasiýasynda Dr Gerd Reuther "çaga difteri واکsinasýasy boýunça maslahatçylar" diýlip
atlandyrylýanlaryň öňe süren köp iddialaryny inkär edýär we çagalyk keselleriniň näme üçin möhümdigini düşündirýär.
"Çaga ýaşyndaky beýleki keseller ýaly, difteri hem ömrüň soňrak döwürlerinde köp keselleriň az duş gelmegine getirýär."
Bu, umumylykda, çagalykdaky keselleri başdan geçirmek saglygy goramaga hyzmat edýär.
Şonuň üçin mysal üçin kekelemek we ýatyp çiş etmek çagalarda çaga keseli geçenden soň ýok bolup biler.
Häzirki wagtda 32 sany dowamly keseliň çaga keseli ýokançlygyndan soň gowulaşýandygy
ýa-da ýok bolup gidýändigi barada habarlar bar.
Birnäçe ýyl boýy Bazeldäki Çagalar hassahanasy böwrek keseli – nefrotik sindromy bolan hassalarda maksatlaýyn ýagdaýda çaga
keseli ýokuşlaryny döredipdi, sebäbi çaga keseli ýokuşyndan soň nefrotik sindrom hiç hili bejergi gerek
bolmazdan ýitip gidýändigi, bu bolsa öňki birnäçe ýyl dowam eden synaglardan soň anyklanypdy.
Ömrüň soňky döwürlerinde köp skleroz, çagalyk keselleri, meselem, keçiren adamlarda, ol keselleri geçirmän ýa-da
sanjym edilmän galan adamlara garanyňda has az duş gelýär.
Ösüp barýan ýurtlardan hem bilýäris, çagalykda kirmit keseline tutulýan çagalar parazit
ýokançlyklaryna we malariýa has az duçar bolýarlar.
Ene-atalar muny örän seýrek eşidýärler!
Dr Gerd Reutheriň ähli prezentasiýasyny synlamaga wagt aýryň we bu barada ene-atalary, saglyk edaralaryny,
lukmanlary ýa-da sebitiňizdeki syýasatçylary habardar ediň.
Tanyşdyranyňyz üçin sag boluň.
Hawa, siz aýdanyňyz ýaly, bize köp ugurlardan ýalan aýdylýar:
Taryhda, lukmançylyk taryhynda hem-de häzirki lukmançylyk bilen baglanyşykly faktlar babatynda bize gaýtalanyp ýalan aýdylýar.
Oňa ynanmak islemeýänler häzir, iň soňky wagtda koronawirus bilen, resmi maglumata ynanmaly däldigini gördüler.
We sanjymlar barada aýdylýan zatlaryň ählisi üçin bu eýýäm belli bir wagt bäri dogry bolup gelýär.
Şonuň üçin men şu gün difteriýa sanjymy we difteriýa keseli barada gürleşmek isleýärin; ol duýduryş nyşanyna
öwrüldi, sanki difteriýa köplenç agyr çylşyrymlylyklara we hatda ölüme getirip biljek gaty howply kesel ýaly.
We... – Bir pursat, men prezentasiýa geçmeli, ol ýok bolýança, ha, gowy.
Şonuň üçin, başyndan başlap, hawa – …ol, elbetde, deri alamatlary sebäpli başlangyçda hemmeler
üçin biraz dramatik görnüşe eýe bolan ýagdaýdyr.
Ýokary temperatura ýüze çykan wagty kimdir biriň kesellendigi aýdyň görünýär.
Emma soňra ol hakykatdan hem metbugat tarapyndan we gynansak-da, Dünýä Saglyk Guramasy ýaly resmi edaralar tarapyndan
hem ýaýradylýan düýbünden ynamsyz maglumatlardan başlaýar.
Ýakynda Dünýä saglyk guramasy ýagdaýyň dramatikdigini aýdyp, beýanat berdi; ýagny dünýäniň dürli
ýurtlarynda çaga difterisi ýokanjylarynyň sany 36-dan 57-ä çenli ýokarlandy, bu bolsa 50 göterim artdy.
Planetada 10,3 million sany difteri ýagdaýy bolup, 107 500 ölüm bolardy.
Bu sizi biraz çaşdyrmaga ýeterlik, sebäbi RKI yzygiderli (ýaýradýan) bir san – soňra şoňa gaýdyp geleris –
hem nädogry: her 1 000 difteriýa hadysasyna bir ölüm.
Emma hasaplasaň, her 100 difteri ýagdaýyna bir ölüm deň gelýär. Munuň nähili mümkin?
WHO-nyň iň soňky esasy maglumatlaryna seredeniňizde, tutuş hekaýa has-da gyzykly bolýar.
Soňky 25 ýylyň dowamynda sanjym 60 million adamyň janlaryny halas etdi.
Meselem, ýyllyk 100 000 ölüm we 25 ýyl diýseňiz, jemi 2,5 million ölüm bolar.
We sanjym nähili edip 60 million adamyň janlaryny halas edip bilerdi?
Şonuň üçin, açyk-aydyn, bir zat dogry däl.
Eger-de WHO-nyň jikme-jik neşirini okaýan zähmeti çekseňiz, WHO syn gözleglerine esaslanmandygyny, eýsem bu neşirde
syn gözlegleriniň ýeterlik däldigini aýdýandygyny görersiňiz.
Şonuň üçin olar maglumatlary şahsen kabul edip, ony Measles CFR diýlip atlandyrylýan
kompýuter programmasynda simulýasiýa etdirdiler.
Bu programmada açyk-aydyn, her 1000 adama bir ölüm däl-de, her 100 adama bir ölüm girizildi. Şeýle hem birnäçe başga çaklamalar.
Her halda, bu ýerde habar berlen difteri keselleriniň jemi sany düýbünden nädogrydyr.
Bu hem biraz kiçiräk göwrümde garanyňda Ýewropa degişlidir.
Şeýlelik bilen, belki-de ýene bir gezek aýdyňlaşdyrylmaly: Dünýä Saglyk Guramasy üçin Ýewropa
Ýewropa däl, eýsem Günbatar güýçleriniň Ýewropasydyr.
Oňa Grinlandy girýär, Ýewropa Berinq boğazyna çenli uzalýar, Vladivostokdaky ähli ýerleri öz içine alýar, şeýle hem hakykatda
Ýewropa bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk kiçijik Ysraýyly hem görersiňiz, ýöne ol hem Ýewropa sebitine girizilýär.
Şonuň üçin, "Ýewropada difteri ýokançlyklarynyň hadysalarynyň dramatik derejede artandygy" ýaly başlyklary
okaýan bolsaňyz, belki-de Ysraýylda ýa-da başga bir kiçi ýurtda birnäçe goşmaça hadysa ýüze çykypdyr.
Emma bu "Ýewropa" bolar, Ýewropa Bileleşiginiň ýurtlary däl.
Emma Ýewropa Bileleşiginde hakykatdan näme bolup geçýär?
2023-nji ýylda ÝB-niň 30 ýurdunda 2 361 sany difteri ýagdaýy hasaba alyndy.
Her bir million ilatda 5,2 hadysa.
Şonuň üçin bu hakykatdanam köplenç duş gelmeýän kesellik däl, eýsem lukmançylykda bilşimiz ýaly örän seýrek kesellikdir.
Esasanam ony derman senagatynyň bähbidine Ýewropa Bileleşiginiň seýrek keseller üçin
kesgitläp goýan düşünjesi bilen deňeşdireniňizde.
Elbetde, birnäçe ýyl ozal ilkinji nobatda seýrek keseller üçin dermanlara jogapkär
bolmalydygyny talap eden derman senagaty boldy.
Size ýörite şertler gerek, soňra bolsa keseliň nämedigini kesgitlemeli boldyňyz – seýrek kesal näme?
Ýewropa Bileleşiginde seýrek kesellik 10 000 adamyň 5-den köp bolmadyk bölegine täsir edýän keseldir.
Gel, difteriýa seredeliň.
Germanýada ýyllyk takmynan 50–500 däl-de, 41 500 difteri ýagdaýy bolmasa-da, difteri Ýewropada seýrek kesellik bolup galardy.
Şonda-da ol seýrek kesellik bolup galardy.
Bu, hakykatda çaga keseli örän seýrek keseldigini aňladýar.
We şular häzirki wagtda elimizde bar bolan sanlar, 2001-den 2018-e çenli.
Onuň çepde aýdyň görünýändigini görüp bilersiňiz: 2001-nji ýylda 6 000 ýagdaý bardy, 2008-nji ýylda bolsa 500 bardy.
Indi, 2020-nji ýylda hökmany sanjym girizilen wagty 50 ýagdaý bardy.
Bu bolsa, biz bu ýerde örän az sanly ýagdaýlaryň üstünde gürleşýändigimizi aňladýar.
Şeýle hem gyzykly, häzir 2020-nji ýylda mejbury sanjym boýunça 50 ýagdaý hasaba alyndy... – bu hakykatdanam has
dogry termin, sebäbi borç hakda hakykatdan hem gürleşmeli däl.
Bu biraz borjy ýerine ýetirmek ýaly. Bu bir mejburlykdyr.
Ýuridiki taýdan aýdanyňda, bu ýerde hakykatda beýan edilýän zat sanjym etdirilmäge mejbur etmekdir.
Bu ösüşiň özi soňky 20 ýylda onuň obýektiw zerurlygynyň nirede ýatýandygyny görkezýär.
Soňky 20 ýylda iň täsirli üýtgeşiklik 2001–2003-nji ýyllar aralygynda 6 000-den 766-a
çenli azalmagy boldy. O ýerde näme boldy?
Sanjym derejesi üýtgemedi. Sanjym etdirilmäge hiç hili basyş ýok.
Ýok, bolup geçen zat şundan ybarat boldy: çaga keseli ýagdaýlaryny habar bermek borçlulygy
girizildi, bu bolsa ilkinji seredişde gülkünç görünýär.
Bu, eger men lukmanlary difteri ýagdaýlaryny saglyk edaralaryna habar bermäge mejbur etsem, ýagdaýlaryň sany
on göterime düşýär diýmekdir. Munuň mümkinçiligi nähili?
Meniň pikirimçe, ýeke düşündiriş şundan ybarat: olar ähtimal hakyky sanlardyr.
Emma öňki sanlar, ýagny 6 000 we 1990-njy ýyllarda has ýokary bolan sanlar, hiç haçan takyk bolmady.
Olar açyk-aydyn oýlap tapylan, sebäbi lukmanlar keseli saglyk edaralaryna habar bermänlik üçin
jezalandyrylan pursatda hadysalaryň sany birden nädip azalýar?
Bu dogry bolup bilmez. Şonuň üçin, beýleki ýagdaýlarda görşümiz ýaly, bu sanlaryň onlarça ýyl bäri Robert
Koch Instituty tarapyndan uydurylandygyny çaklamaly.
Hasabat bermek talaby güýje gireninden bäri, bu sanlarda görkezilmeýän başga bir hadysa ýüze
çykdy: difteri ýagdaýlarynyň ortaça ýaşy ýokarlanýar.
Häzirki wagtda difteri ýokanç keseliniň ýarysy 20 ýaşdan uly adamlarda bolýar.
Bu bir zadyň üýtgändigini aňladýar. Şeýle hem sanjymlar bilen sebäp-nätije baglanyşygyny hem çaklamaly.
Asyrlar boýy difteri ulularda duş gelmeýän kesellikdi.
Bu örän seýrek ýagdaýlardy. Eger-de, bu başlangyçdaky kynçylykdy.
Eger ýagdaý şeýle däl bolsa, onda täsir edýän bir faktor bolmaly.
Häzirki wagtda mümkin bolan ýeke-täk täsir ediji faktor sanjymlaryň ornaşdyrylmagydyr.
Her halda, ýagdaý şundan ybaratdyr: bu kesellik örän seýrek duşýar.
Eger ortaça bir lukmanyň 30 ýyllyk tejribesi dowamynda jemi takmynan 200 000 hassanyň bilen aragatnaşyk
saklaýandygyny hasaplasaňyz, onda adaty lukman diňe bir gezek çaga dizenteriýasyny görmek üçin 150 ýyl işlemeli bolar.
Emma, bu "aýratyn saglyk töwekgelçiligi" diýip düşündirilýär.
Bu grotesk zat, sebäbi Infeksiýa we gorag kanuny ýokuş howpuny şeýle kesgitleýär: geçýän kesellik, kliniki
taýdan agyr ösüş görnüşleri we ýaýram usuly sebäpli umumy ilata agyr howp salyp bilýän.
Sorag şundan ybarat: bu örän seýrek duş gelýän we resmi maglumatlara görä örän seýrek agyr ýa-da ölümli gidişli
bolýan kesellik üçin munuň nähili amala aşyrylyp bilner?
Bu hakykatdanam mümkin däl. Emma bu Infeksiýa goragy hakyndaky kanunyň bu bölümi Germaniýada çaga
çemesi sanjymy üçin dolayly basyşy aklamak üçin ulanyldy.
Her kim hem täsirlenmeýär. Monitörlerde görşüm ýaly, olaryň köpüsi, aýdalyň, 1971-nji ýyldan öň doguldy we
şonuň üçin ir dogulmagyň bagtyýarlygyndan peýdalanýarlar.
Şonda kimdir biri immunitetli bolar diýlip çaklanylýar.
Emma, 1970-nji ýylyň 31-nji dekabryndan soň doglan her kim, çaga keseline tutulandygyny ýa-da başga ýagdaýda çaga keseline
garşy sanjym edilendigini tassyklaýan subutnama hödürlemeli.
Bu çagalar bagy we mekdep okuwçylaryna, jemgyýetçilik desgalarynyň işgärlerine, 1971-nji ýylda ýa-da ondan öň
doglanlara we ähli saglygy goraýyş işgärlerine degişlidir.
Çünki bu jemgyýetçilik desgalarynda difteriýanyň aýratyn ýokary töwekgelçiligi bardygy
çaklanylýar ýa-da azyndan şunuň ýaly teklip edilýär.
We munuň hakykatdanam degişli bolup-bolmandygyny barlamaly.
Federal Geňeşiň 2020-nji ýyldaky maglumatyna görä, Germaniýada jemi 11 million adam keselden ýa-da
sanjymdan alnan immunitetiniň bardygyny subut etmeli.
Wirus keseline garşy immunitetini subut etmegiň gaty düşnüksiz mesele bolmagy başga bir
hekaýa, ony biraz soňra ara alyp maslahatlaşarys.
Emma gelin munuň üstünden geçeliň: 2014 we 2018 ýyllar aralygynda 430 sany difteri epidemiýasy bolup, jemi 3 178 difteri ýagdaýy
hasaba alyndy; olaryň diňe dörtden biri işgärleriň immunitet subutnamasyny görkezmegi talap
edilýän jemgyýetçilik desgalarynda ýüze çykdy.
Galýan 75 göterim ýagdaýlar sanjym henizem hökmany bolmadyk ýerlerde ýüze çykdy.
Bu hem görkezýär, Robert Koch Instituty, STIKO we saglyk edaralary tarapyndan "hünärmen" diýlip
atlandyrylýan komitetler tarapyndan bu ýerde durmuşa geçirilýän çemeleşmäniň akylly çemeleşmeden gaty uzakdygyny.
Umuman ýagdaý ähtimal gowy bilinýär.
Çiçek öňler has köp duş gelýärdi. Bu ýerde çiçekden ölenler bar.
Şonuň üçin men ýagdaýlaryň jemi sanyna däl-de, ölümleriň sanyna salgylanyp durýaryn, sebäbi öňem düşündirşim
ýaly, hasabat bermek talaby diňe 2001-nji ýylda girizildi.
Öň hasabat bermek talaby ýokdy. Bu, munuň öňki döwürde hadysalaryň hakyky sanynyň takyk bilinmeýändigini aňladýar.
Çünki wagtyň has uzak geçmişine gitseňiz, çeme keselen köp adamyň lukmana ýüz tutmazlygy gaty köplenç duş gelýän ýagdaýdy.
Çagalygymda difteriýa bolanda men hem öýde idim.
Bu enäniň kesgitlemesi boldy, we ol: "Indi birnäçe gün ýatyp durarsyň, sagalanyňda
bolsa ýene turarsyň" diýdi. Hemmesi şol boldy.
Elbetde, bu statistikalarda görünmeýär. Şonuň üçin ölümler bolýar.
Emma mälim bolşuna görä, 1960-njy ýyllarda difteriýa sebäpli 100-den 200-e çenli güman edilýän ölümler bolupdyr.
Men "dedi-ýärler" diýýärin, sebäbi sebäp-nätije gatnaşygy hiç haçan doly kesgitli däl.
1974-nji ýylda çaga çemesi sanjymy ilkinji gezek girizilende we 1976-njy ýylda çaga çemesini ýok etmek ugrunda
alnyp barylýan kampaniýa güýçlendirilende, bu sanlar eýýäm dramatik derejede 40-dan aşak düşüpdi.
Bu, çaga keseli ýagdaýlarynyň we çaga keseli bilen baglanyşykly ölümleriň yzygiderli azalýan
tendensiýasynyň şondan öň hem bar ekeni aňladýar.
Bu sanjymlar bilen şol ýagdaýyň arasynda hiç hili sebäp-nätije baglanyşygy ýok.
Emma statistika barada başga-da gyzykly bir zat bar.
RKI-den gelen bu beýannama barada täzeden pikir ediň: her müň ýagdaýda bir ölüm.
1960-njy we 1970-nji ýyllarda, qızamyk sanjymynyň girizilmeginden öň, 800 000 dogum boldy.
Bu, şol 800 000 doglan çagalaryň ählisi sanjym edilse ýa-da çaga difteri ölüm derejesi 0,1% bolsa, onda çaga difterisinden ölýän
çagalaryň sany ep-esli köp bolmaly eken, sebäbi çaga difterisi çagalaryň köpüsine duş
gelýän, ýagdaýyna görä köplenç ýüze çykýan keseldi.
Eger her müň çagalaryň diňe biri qızamyk keselini ýokuşup hakykatdan hem ölse, onda 50, 100 ýa-da 150 ölüm hem az bolmazdy.
Şu ýerde hem biz sanlaryň örän erkinlik bilen oýnalýandygyny, ýagny sanlaryň 1000-e 1 derejesinde görkezilýändigini ýene bir
gezek görýäris; soňky onýyllyklarda ýygnalan umumy maglumatlara görä senagatlaşan ýurtlarda munuň subut edilmegi mümkin däl.
Federal Konstitusion Kazyýeti öz kararynda 10 000-e 1 nisbatyny kabul etdi.
2018-den 2024-nji ýyla çenli iň soňky birnäçe ýylda çaga ýokanjy keselleriniň (çepde çaga ýokanjy, sagda rubella)
hadysalarynyň, ölümleri we hemişelik zeperleri hem öz içine alýan sany RKI-niň resmi maglumatlaryna görä şulardyr.
Şeýlelikde, alty ýylda hiç hili ölüm ýa-da hemişelik zeper ýok.
Şonuň üçin bu kesel hiç hili ýagdaýda umumy ilatyň howpsuzlygyna howp salyp biljek däl.
Bu, öň görkezilen infeksiýa gözegçiligi maddasynyň ulanylyşynyň tutuş sanlardan çykaryp bolmajakdygyny aňladýar.
Eger has uzak geçmişe seretseň, 7 092 sany difteri hadysasynyň üçüniň hakykatdan hem difteriden ölendigi habar berilýär.
Emma elbetde, sorag şundan ybarat: çin-dänme hakykatdanam sebäp boldumy?
Men diňe şunu aýdyp bilerdim: eger çaga keseli özbaşdak ilerläp, hiç hili daşarky bejergi täsiri bolmazdan biri ölse.
Men aýdyp bilerin, elbetde, açyk-aydyn, çaga keseli adamlar üçin ölümli faktor boldy.
Emma men bejergi berýän we howplary hem nazara alýan pursatda, elbetde, bu başgaça bolýar.
Şondan soň, meniň hemişe mümkinçiligim bar: kimdir biri esasy keselden hem-de bejergiden hem ölen bolup biler.
Çagaň ýagdaýy yzygiderli erbetleşýän halatynda, hatda difteri ýagdaýynda hem invaziv serişdeler ulanylýar.
Diňe Amerikada bolşy ýaly pikir et, olar bir adamyň çagalardan geçen qızamýan keseli sebäpli öldigini aýdandyklaryny.
Hawa, şeýle çaga sun'iy dem beriş enjamyna birikdirilýär. Keseliň gaty başga görnüşde bolandygy belli boldy.
Emma eger men birini ventilýasiýa edýän bolsam, onda men ony opioidler bilen sedasiýa edýärin, rahatlandyrýaryn, belki-de
remdesiviri berýärin – başgaça aýdylanda, agyr ýan täsirleri bolan käbir näbelli antiviral dermanlar – şeýle-de bolsa.
Emma men şonça uzak gitmeli hem däl.
Häzirki wagtda, esasan hassahanalarda, hatda kiçijik gyzmygy hem derrew peseltmek adaty tejribe bolup durýar.
Esasan hem qızamyk keselinde gyzgynlyk has-da ýokarlananda, antipiretikler ulanylýar.
We bugun, hatda çagalar üçin hem, baldyr bintleri ýa-da köne gowy aspirin däl-de, has güýçli çäreler –
mysal üçin diklofenak ýa-da ibuprofen – ulanylýar.
Bu ýerde, Arzneimittel-Telegramm (Derman Telegrami) neşirinden gaplama goşundylarynda okaýarsyňyz, gyzmagy azaltmak
üçin ulanylýan bu iki madda başagry, ýürek aýlanmak, gaýt etmek we hatda aseptik menenjit döredip biler.
Başgaça aýdylanda, menenjit difteriýanyň agyr geçýän ýagdaýynda ýüze çykýan we soňundan ensefalit bilen
gutarýan ölümli çylşyrymlylyk ýa-da sebäp hasaplanýar.
Mysal üçin, munuň ýaly diňe bu dermanlar arkaly mümkin.
Men ölüm ýagdaýynda terapiýanyň täsirleriniň rol oýnap-oýnamandygyny anyklamak synanyşygynyň
edilen bir ýeke-täk ýagdaýyny hem bilmeýärin.
Bu awtomatik; difteri kimdir biriniň öldürendigi yglan edilýär.
Ahyrynda ähtimal hiç kimem çaga kesenden ölmändigi ýüze çykar.
Birnäçe barlag aýdyň görkezýär, gyzmagy azaltmazdan beden, iň bolmanda çagalarda, keseliň
tebigy gidişine örän gowy garşy durup bilýär.
We keseliň ahyrynda ýüze çykýan bu ýokary gyzmak keseliň doly we kesgitli bejerilmegine elbetde zerurdyr.
Men hem uniwersitet professory Graningeri sitat getirmek isleýärin, ony käbirleriňiz,
eger awstrialy bolsaňyz, belki-de tanýarsyňyz.
Professor Graninger, aýdylýan ýaly, häzirem diri bolup, Wena şäherindäki AKH-de ozalky kärdeşi we 30 ýyl boýy
dünýä belli infeksiýa hünärmeni bolup, şol wagt şeýle diýdi:
Häzirki adamlar dogry gyzmaklyk geçirip bilmeýärler – bu aladalandyryjy netijedir.
Içerki ýylylyk öndürmek ukyby ösüş taýdan iň gadymy gorag mehanizmimizdir.
We keselleriň gidişi we dowamlylygy üçin hem gyzjyňyň bolmagy örän möhümdir.
Şonuň ýaly-da. Graninger hiç haçan alternatiw lukmançylyk hünärmeni däldi, eýsem tejribeli däp bolan lukman bolup,
şeýle diýdi, ýöne köne nesliň bir agzasy hökmünde gyzgynlygy azaltmagyň adama agyr zyýan ýetirip biljekdigini hem ykrar etdi.
Eger muny diklofenak ýa-da ibuprofen ýaly dermanlar bilen birleşdirseňiz, zyýany iki esse
artdyryp bilersiňiz, bu bolsa hatda ölüm bilen gutarýar.
Eger resmi sanlara esaslanyp, çaga difterisi we çaga difterisine garşy sanjymdaky töwekgelçilige seretseň, biz mejbury
sanjym diýlip atlandyrylýan düýbünden akyl-paýhasdan mahrum düşünje bilen ýüzbe-ýüz bolýandygymyzy görýäris.
Almanýada ýyllyk 50-den 100-e çenli ýagdaý bar.
Awstriya hemişe on bölegä bölünip bilerdi.
Bu ýagdaýlaryň ýarysy häzir çagalarda, ýagny 25-den 250-e çenli pediatriýa ýagdaýlary.
Soňra her 5–10 müň ýagdaýda bir ölüm bolup biler.
Statistika hakykatdanam şunu görkezýär: bejergiden dörän diýlip çaklanylýan bu ölümler
henizem difteri ölümleri hökmünde hasaplanýar.
Bu, ýyllyk ýygylygyna baglylykda, her 10–200 ýylda bir çaga ölüminiň boljakdygyny aňladýar.
Şonuň üçin difteriýa garşy sanjym barada näme diýmeli? Sanjym lobbiçylary hem her ýyl difteriýa sanjymy
sebäpli bir ýa-da iki ölüm ýüze çykmalydygyny boýun alýarlar.
Bu Germaniýada berilýän takmynan bir million sanjymdyr.
Her sanjym üçin aýdylýan iň az görkezijisi million sanjymda bir ölümdir.
RKI-niň resmi maglumatlaryna görä birden iki ölüm we şol bir çeşmeden alnan resmi maglumatlara görä ýylda
100 sany agyr ýan täsir, şol sanda hemişelik zeper.
Bu garaşylýan zat. Her 10–200 ýylda bir çaga ölümi bilen deňeşdirilende.
Şonuň üçin artykmaçlyklary we kemçilikleri agramlap barlanda, hiç bir jogapkärli lukman, ýa-da hakykatdanam hiç bir
jogapkärli syýasatçy sag akyly bilen sanjym etmegi, we elbetde hökmany sanjym etmegi hiç haçan saýlap bilmez.
Sebäbi ýagdaý has-da erbetleşýär: çaga keseli ömrüňiz boýy immunitet berýär.
Bu, çaga keseline bir gezek tutulanyň gaýtadan çaga keseline tutulmajakdygyny aňladýar.
Bu suwçiçege meňzeýär. Suwçiçek geçiren hiç kim ony gaýtadan geçirmeýär.
Emma sanjymdan soň zatlar başgaça görünýär.
Eger sanjymlaryň täsirliligine umuman ynansaňyz, onda hiç bir sanjym ýok; olaryň hiç biri dogry plasebo synaglary bilen
barlanmandygy üçin subutnama esasly medisina hasaplanmaýar.
Şonda hatda sanjym lobbiçylary hem sanjymyň keseli geçireninden soň döreýän antitel
derejesinden pes bolýandygyny boýun almaly bolýarlar.
Elbetde, keseller soňra ýene-de ýüze çykyp biler.
Indi biz birnäçe ýyl ýa-da onýyllyklar boýy sanjym edilen ilatyň, köpçüligi tebigy
immunitetli ilatdan immuniteti pesdigini görýäris.
Elbetde! Sebäbi immunitet, eger-de umuman gazanylsa-da, iň gowusy ýagdaýda hem doly däl.
Waksinalanan enelerde antitel derejesi pes bolup, şonuň üçin olar çagalaryna başlangyç gorag hökmünde azrak antitel geçirýärler.
Bu, Robert Koch Instituty tarapyndan hem tassyklanan bu faktlara esaslanyp, sanjym arkaly çaga ýa-da beýleki keselleri
azaltmak ýa-da düýbünden ýok etmek mümkin däldigini aňladýar.
Geri tarapdan, eger meniň sanjym derejem ýokary ýa-da hatda hökmany sanjym bar bolsa, men gaýtalanyp täze keselleri
döredýärin, olar bu keselden yzygiderli ejir çekýän ilatyň arasynda ýüze çykmazdy,
sebäbi başga ýagdaýda tebigy immunitet döreýär.
We bu antitel derejeleri bilen anyklanyp bilner.
We bu antitel derejeleri, elbetde, aýdylşy ýaly, biraz aldamçylyk bolup durýar, we munuň hem habarynda bolmaly.
Çünki, başynda aýdşym ýaly, Germaniýadaky bu sanjym talaby astynda kimdir biri sanjym edilmek islemeýän bolsa, olar elbetde
ýeterlik antitelalaryň bardygyny görkezmek üçin antitel testini hem geçirip bilerler we sanjym
edilmäge mätäç däldiklerini subut edip bilerler.
Emma bu antitelalar näme aňladýar? Biz bilýäris, bu IgG ELISA synaglarynda hatda çinlakaý gyzylça geçirip geçen adamlaryň hem
derejesiniň şonça pes bolýandygyny; synag netijelerine görä, olar hakykatdanam gyzylça geçirip
geçen bolsalar-da, sanjym edilmegi zerur bolýar.
Bu bolsa biz eýýäm tutuş zadyň hakykatdanam manysyzdygyny görüp bilýändigimizi aňladýar.
Bu düýbünden düşnükli, sebäbi resmi garaýşa görä, biz bu ýerde wirusly keselle ýüzbe-ýüz bolýarys.
Wirus keselleri esasan öýjük immuniteti arkaly göreşilýär, antitelalar bilen däl.
Antitelalary ölçänimde, koronawirus bilen hem bu düýbünden manysyz boldy, onda immunitet barada hiç hili maglumatyma ýok.
Emma Germaniýada sanjym etdirilmäge gönükdirilen bu dolayly basyş bilen, täsirlenýän adamlardan immunitet
subutnamasy talap edilýär, häzire çenli munuň resmi taýdan yglan edilmändigi-de üýtgeşiklik getirmeýär.
Emma bu pandemiýa kanuny geljekde ähli görnüşli keseller üçin biziň hemmämizi şol bilen gorkuzýar.
Biz günäkärler, we şübhe ýüze çyksa, immunitetimiz bardygyny subut etmeli.
We raýat hökmünde bize ynanmaýandyklary üçin olar diýýärler: "Hawa, biz diňe özümiziň geçiren synaglarymyza ynanýarys."
Emma hiç bir kesele garşy immunitetiň bardygyny subut edip biljek test ýok. Muny hemişe ýatda saklamak möhümdir.
Emma biz munuň hem üstünden has köp zat bilýäris: diňe çaga çemesi geçireniňizden soň gaýtadan çemesine garşy gorag 100
göterim täsirli bolman, eýsem çaga çemesi, beýleki çagalyk keselleri ýaly, ömrüň soňrakky
döwürlerinde köp keselleriň az duş gelmegine getirýär.
Bu, umumylykda, çagalykdaky keselleri başdan geçirmek saglygy goramaga hyzmat edýär.
Şonuň üçin mysal üçin kekelemek we ýatyp çiş etmek çagalarda çaga keserinden soň ýok bolup biler.
Häzirki wagtda 32 sany dowamly keseliň çaga keseli ýokançlygyndan soň gowulaşýandygy
ýa-da ýok bolup gidýändigi barada habarlar bar.
Uzun ýyllar boýy Bazeldäki Çagalar hassahanasy böwrek keseli – nefrotik sindromy bolan hassalarda maksatlaýyn ýagdaýda çaga
keseli ýokuşlaryny döredipdi, sebäbi çaga keseli ýokuşyndan soň nefrotik sindrom hiç hili bejergi gerek
bolmazdan ýitip giderdi, bu bolsa öňki ýyllar boýy synanyşylan bejergileriň zerurlygyny ýok edýärdi.
Ömrüň soňky döwürlerinde köp skleroz, çagalyk keselleri, meselem, keçiren adamlarda, ol keselleri geçirmän ýa-da
sanjym edilmän galan adamlara garanyňda has az duş gelýär.
Üçünji dünýäden hem bilýäris, çagalykda kirmizi geçirip geçen çagalar parazit
ýokançlyklaryna we malariýa has az duçar bolýarlar.
Şonuň üçin bu örän möhüm nokatdyr.
Çünki eger siz häzir kimi bolsa-da tebigy keselle, meselem çaga çemesi keseli bilen kesellmäge mejbur etseňiz, bu keseliň
geljekde köp saglyk peýdalaryny berýändigi subut edilensoň, onda bu hem olaryň durmuşda saýlaw azatlygynyň bozulmagydyr.
Ol şeýle diýýär: "Hawa, biz eýsem sanjym arkaly siziň çaga keseline tutulmagyňyzy ähtimal öňüni alarys, ýöne bu kepil däl."
Häzir biz bilýäris, dizenteriýa ýagdaýlarynyň azyndan 30 göterimi sanjym edilen adamlaryň arasynda bolýar we bu sanlar artýar.
Şeýle hem aýtmaly, bu saglyk peýdalary biz kirmit sanjymyndan soň ýüze çykýan tebigy kirmit ýokançlygy bilen üpjün edilmeýär.
Soňra kimdir biri artykmaçlyklary we kemçilikleri agramlamaly, we men pikirimçe, şonda örän az adam sanjym edilmegi saýlar, ýöne
şol ýagdaýda bu saýlaw meselesi bolman, eýsem adamlary munuň üçin mejbur etmek meselesine öwrüler, hatda
degişli adam üçin obýektiw kemçilikler bar bolsa-da.
Men öňem belläp geçişim ýaly, çagalykdaky keselleriň, meselem, difteri ýaly keselleriň azalandygyny görenden soň, häzir biz
ýokarlanma duýýarys, ony Robert Koch Instituty ýa-da Dünýä Saglyk Guramasy derrew hereket çagyryşy hökmünde kabul edýär,
şeýle diýýärler: "hawa, indiki wagtda täze epidemiýalar ýüze çykýar, şonuň üçin häzir sanjym etmelimiz gerek.
Elbetde, bu düýbünden ýalňyş reaksiýa. Munuň ýerine, häzir täzeden görýän bu epidemiýalar,
öňki aýdanyma görä, hakykatdan hem gaçynmaz.
Ilatyň tebigy ýagdaýda çaga keseline seýrek duçar bolmagy we sanjymlaryň köpeldilmegi netijesinde çaga keseline garşy immunitet
pese gaçýar. Şonuň bilen çaga keseli ýene-de köp duş gelýär.
Şonda ol çaga keseline garşy sanjym gerek diýip hasap etmegiň sebäbi bolup bilmez.
Şonuň üçin bizde täze ýokuşly kesellik bar, bu bolsa beýleki kesellere-de degişlidir.
Soňra biz bu sanjymy zaýalan patogen ulanyp berýäris.
Ol hemişe doly däl goragy hödürleýär.
Emma eger ol gowşadylandyrylan patogen bolsa-da, kadaly medisina görä ol henizem patogen bolup
galýar we elbetde kesellere sebäp bolup biler.
We hakykat şundan ybaratdyr: dünýäniň hiç bir ýerinde hiç kim sanjymdan soň 10 ýa-da 14 günläp izolýasiýa edilmeýär.
Sanjymdan soň ol derrew adamlar populýasiýasyna gaýtadan goýberilýär, şonuň üçin bu gowşadylan patogenleriň
tebigy ýagdaýda başga adamlara geçip biljekdigi aýdyň.
Bu, her bir sanjym bilen keseliň tebigy ýagdaýda ýaýramagynyň howpy täzeden ýokarlanýandygyny aňladýar.
Bu, biz gowşadylandyran patogenleri aýlandyrýandygymyzdan we tebigy keselden has pes immun goragy üpjün
edýandygymyzdan täze infeksiýalaryň boljakdygyny aňladýar.
Soňra sanjym çärelerini güýçlendirýärsiňiz, we munuň netijesinde has-da köp ýokuşly keseller ýüze çykýar.
We soňky bäş ýylyň dowamynda çagalyk kesellerine garşy ýokary sanly sanjym derejesine
eýe birnäçe ýurtda biz muny ýene-de gördük.
Mysal üçin, şu ýerde Ýewropa sebitinde çaga keseli ýagdaýlaryny hem görüp bilersiňiz. Bu habar berlen ýagdaýlar,
gyzyl sütunlar. We ýokarky ýerde gök çyzygy görüp bilersiňiz; ol diňe bir doz berlen wagty görkezýär.
Bu uzak wagtlap köplenç amala aşyryldy, ýöne ikinji doza adatça berilmeýärdi; soňky 25 ýylyň
dowamynda diňe ikinji doza bermek goldanyldy.
Görşüňiz ýaly, ikinji doza üçin görkeziji häzir 90 göterimden ýokary boldy.
Emma bu keselleriň az duş gelmegi bilen netijelenipdimi? Elbetde, ýok.
Şeýle hem bu kanun çykaryjynyň şu ýerde edýän indiki hukuk bozulmasydyr.
Şeýlelik bilen, däp bolan lukmançylyga görä, ilkinji sanjym 95 göterim immunitet üpjün edýändigi ykrar edilýär.
Eger ikinji doza almaksyz başga 12–15 aý garaşsaňyz, immunitet 98 göterime çenli ýokarlanýar.
Ikinji sanjymdan soň, sanjymyň üstünlik derejesiniň 99 göterimden ýokarydygyny aýdýarlar.
Aslynda bolsa, ikinji sanjym 100-den 95-den gowrak, ýa-da takyk aýtsak 100-den 98 ýagdaýda düýbünden zerur däl çäre,
sebäbi däp bolan medisina görä immunitet birinji sanjymdan soň – eger diňe garaşsaňyz – 98 göterime ýetýär.
Şeýle-de bolsa, siz henizem ikinji sanjym alýarsyňyz, onuň töwekgelçiligi birinji sanjymdakylaryňky bilen doly birmeňzeşdir.
Bu, netijede million başyna 1 ölüm we million başyna azyndan 100 agyr keseliň howpy bolýar.
Bu bolsa, boýun almaly, köp adamlaryň hakykatda olara mätäç däldigine garamazdan.
Hakykatda, ýüz ýagdaýyň 98-sinde olar artykmaçdyr.
Emma adamlar munuň zerur däldigini barlamak islemeýärler; olar ony diňe ikinji gezek
gaýtalamak isleýärler. Bu hem akylly lukmançylyk däl.
Bu temada gürrüň edýän mahaly, men "herd protection" temasyny gaýtadan gözden geçirmek isleýärin.
Bu lukmançylykda köp adamlar tarapyndan ulanylýan başga bir moda söz, emma olaryň
aglabasy bu mowzuk bilen hiç haçan meşgullanmandy.
Bu üç egri mowzuk boýunça öndürilen üç möhüm işi görkezýär.
Göý çyzyk 1971-nji ýylda Foxyň işi.
Metodologik taýdan betbagtçylykly bir iş, şonuň üçin düýbünden ýalňyş çaklamalara esaslanýar.
Şol ýerde sürü immunitetini görýärsiňiz, ol R faktorydyr.
Bu ýokançlyk faktoryny aňladýar, ýagny keseliň näderejede ýokançlydygyny.
Bileniz ýaly, koronawirus bilen baglanyşyklylykda munuň birnäçe gezek aýdylmagy boldy: "R faktoryny 1-den pes saklamaly."
Iň gowusy ýagdaýda, öňe sürlen ýaly, ol 2 bolupdyr. Bu hem şu ýerde bellendi, 2.
Şonuň üçin koronawirus üçin R faktorynyň 2 bolmagy sebäpli, 2020-nji ýyla çenli esaslanylýan Foxyň
işine görä, 50 göterim sürü immuniteti zerur bolar.
Habarda berlen 60 ýa-da 80 göterim barada aýdylýan zat şonça boldy.
Munuň hiç hili ylmy barlag bilen baglanyşygy ýok.
Emma, Foxyň işi hem düýbünden ýalan çaklamalara esaslanandygy üçin, ol 2020-nji ýylda bu ýerde iki başga barlag
topary tarapyndan gaýtadan hasaplandy. Ýene-de, R ähmiýeti 2.
Bir topar 10 göterime, beýlekisi 20 göterime barýar.
Bu, eger sanjymy maslahat berseniz, bir ýurduň adamlarynyň 10–20 göterimi ony kabul eder, sebäbi olar bu barada pikir etmek
islemeýärler, lukmana baryp sanjymy alýarlar diýmegi aňladýar.
Meniň sürümimi goramak üçin hiç hili mejbury çäre ýa-da başga zat gerek däl.
Eger kesellik häzir has ýokuşly bolsa, bizde difteriýa üçin R-deňeýi takmynan 15–17 aralygynda hasaplanýan
örän ýokary R-deňeýi bar, emma bu ýerde hatda agzalmaýar.
Şonda-da olar mal-galanyň goragyny 80 ýa-da 90 göterime ýetirip bilmezler; iň gowusynda olar 60–70 göterime ýetirip bilerler.
Waksina hökmany bolmazdan ozal bizde derejeler 80 göterimden hem ýokary bolandygy sebäpli, hatda bu barlaglar
hem toplum goragyň hiç hili täsirli däldigi pikiri goldamaýar – bu, elbetde, örän çekeleşdiriji.
Bu hem, görüp durşyňyz ýaly, weterinariýa lukmançylygyndan gelýän bir termin: "herd protection".
Gowy, bu soragly mesele...
Onda bu iş bilen hem düşündirilip bolmaz.
Emma mesele şunda: häzirki sanjym derejesi bilen biz diňe köp we köp garry adamlaryň – men aýdşym ýaly, häzir 20 ýaşdan uly
adamlar ähli hadysalaryň ýarysyny düzýär – ýokuşýandygyny däl, eýsem ýokuşanlaryň aglabasynyň
hem sanjym edilen adamlar bolýandygyny görýäris.
Her ýokanç ýaýramynda sorasaň, bilip bilersiň – häkimlikler örän çekinýär, ýöne haýsydyr bir ýagdaýda
ýokuşanlaryň azyndan 30 göterimi sanjym edilen bolýar.
Bu ýerde haýsydyr bir gorag täsiriniň bardygy barada aýtmak mümkin däl.
Bir adam bir gezek mekdep okuwçylarynyň arasynda çykýan difteri epidemiýalary baradaky 18 hasabaty gözden geçirdi.
Sanjym derejesi 71 göterimden 99,8 göterime çenli üýtgedi.
Bu açyk: mysal üçin, häzir Germaniýada bir sany hökmany sanjym bar – we biz çagalar bagy we mekdep okuwçylary
üçin bu hökmany sanjymy amala aşyrýarys – şonuň üçin soramaga hem zerurlyk ýok diýip çaklap bilersiňiz.
Elbetde, olar hemmesi sanjym edilendir, bolmasa mekdepde bolmazdylar.
Bu ýokary sanly sanjym derejesiniň hiç zatdan goranmaýandygyny aňladýar.
Berkarşylykda, bu keseller gaýtadan ýüze çykýar, esasanam sanjymlar berilýär diýlip pikir edilýän mahaly,
çagalar izolýasiýa edilmeýär we beýleki çagalar bilen bilelikde jemgyýetçilik ýerlerinde galýar.
Bu, çaga keseliň has giň ýaýramagyna sebäp bolmak ähtimallygyny artdyrar.
Bu Goldman we Miller tarapyndan geçirilen barlag bolup, olar ony iki ýyl dowamynda dürli sanly ýurtlar üçin dürli usulda
hasapladylar. Mysal üçin, bu ýerde ol 30 ýurt üçin hasaplanýar.
Bu ýerde aşaky X-ösürde çagalaryň alýan sanjymlarynyň sanyny, Y-ösürde bolsa çaga ölüm derejesini görüp bilersiňiz.
Bu sebäplilik däl, ýöne bu örän, örän güýçli korrelyasiýa, ýagny R = 0,70, bu 0,1 göterim derejesinde statistiki taýdan ähmiýetli;
bu bolsa ýurtlarda sanjymlar näçe ýygy-ýygydan geçirilse, çagalaryň ölüm derejesiniň şonça ýokary bolýandygyny aňladýar.
Mundan sebäplilik çykarmak mümkin däl. Emma korreasiýa ýokary bolsa, sebäplilik barlanmaly.
Hakykatdanam, tersine bolmaly.
Çagalar näçe köp sanjym alýan bolsa, şonça sagdyn bolmaly we ölmek ähtimallygy şonça azalýar. Emma bu baglanyşyk ýok.
Bu korreasiýa şübhesiz görkezýär, sanjymlar çagalaryň saglygyny goramaýar, sebäbi
korreasiýa bolmasa sebäp-nätije gatnaşygy bolup bilmez.
We çagalaryň saglygynyň sanjymlar arkaly gowulaşmagyna sebäp-nätije baglanyşygy ýok.
Bu sanjymlaryň hakyky täsirleri GSK tarapyndan Angliýada geçirilen sanjym barlagynda görünýär
– synlama möhleti 42 gün, bu bolsa gaty gysga.
Bu bolsa surunkali keselleriň hiç haçan kesgitlenip bilinmeýändigini aňladýar.
Emma çagalarda synly gözleg geçirilmändir; munuň ýerine çagalar bir gözlegiň çäginde sanjym edildi.
Şonuň üçin bu eýýäm örän agyr etiki aladanyň meselesidir.
Çagalaryň elli göterimi – bu planýetä hoş geldiňiz diýmek üçin – islenmeýän ýan täsirler.
Gündelik durmuşlaryna 6,1 göterim täsir etdi. 2 göterim agyr ýan täsirleri başdan geçirdi.
Hemmesi-de çagalaryň geljekde goragly bolmagyny üpjün etjek sanalýan sanjym üçin.
Çagalaryň 10 göterimi tiz kömek bölüminiňe barmaly boldy.
Şonuň üçin biz sanjym edýärismi? Şeýle barlaglar alnyp barylýarmy? Bu mümkin däl!
Eger haýsydyr bir sanjym göz öňünde tutulýan bolsa, meniň pikirimçe, munuň diňe örän seýrek ýagdaýlarda
degişli adama belli bir zyýan ýetirip biljekdigi sebäpli bolup biler, belki-de ony doly inkär edip bolmaz.
Emma olar gaty köp bolandygyny nazara alsak, diňe näme görnüşli gorkunç maddalardygyny oýlanmak bolýar.
Eger-de has uzak wagtlap syn etseňiz, 180 günden soň 3,4 göterimde täze dowamly keseller ýüze çykdy.
Geljek ýyllarda bu çagalaryň näme boljakdygyny çaklamak mümkin däl.
Şonuň üçin netijäni jemläliň: çaga difteri köne döwürlerden bäri bar bolan we ulularda örän
seýrek duş gelýän keseldir. Häzir bu ýagdaý üýtgedi.
Emma, bejergi berilmezden galan ýagdaýynda çagalarda agyr komplikasiýalara sebäp bolmak ýa-da
ölüm howpy döretmek ähtimallygy az bolan ýagdaýdyr.
Şeýlelik bilen, geljekde saglyga oňyn täsir edip biljek bir ýagdaý.
Siz diňe difteriýa garşy däl, eýsem köp beýleki kesellere tutulmak howpyňyz hem ep-esli pes.
Şonuň üçin haýsydyr bir goragy üpjün etjek diýlip hasaplanýan "goragly sanjym" çaga keseli ýa-da beýleki keseller
üçin hakykatdanam jiddilik bilen göz öňünde tutulup bilmez.
Çünki bu sanjymlaryň ählisi çak edilmeýän agyr kesellere we hatda ölüme getirip biler.
Hatda bu, sanjym lobbiçylarynyň öňe sürýän derejede seýrek bolsa-da, töwekgelçiligi
her bir ýagdaýda öňünden çaklamak mümkin däl.
Bu tutuş ara alyp maslahatlaşmalarda – şol sanda COVID-19-a garşy sanjym bermäge mejbur etmegi hem öz içine alýan – ýitirilen zat
şundan ybarat: terapiýa çärelerinden tapawutlylykda, biz hemişe sag adamlary bejermek barada
gürleýäris. We şol ýerde ölçeg örän ýokary goýulýar.
Eger indi bu difteriýa garşy sanjymy hökmany edip, oňa berk eýerseňiz, onda jemgyýet ahmaklaryň jemgyýetine öwrüler.
Şildburgler şäher diwaryndan otu aýyrmak synanyşygyny edip, ony sygyryň iýip biljekdigi baradaky pikir bilen çykyş etdiler, ýöne
sygyry şäher diwaryna nädip çykarmaly bilmediler. Soňra sygyry ip bilen ýokary çekmek ýaly akylly pikir
oýladylar. Gynansak-da, sygyry ýokary çykanda ol asylyp galdy.
Bu bolsa esasan bizde çaga difteri واکcinasýasy bilen hem şol bir ýagdaýdyr.
Ünsüňiz üçin sag boluň.