2020-yil 1-martda Germaniyada shunday deb ataladigan Qizamiqdan himoya qilish to'g'risidagi qonun kuchga kirdi.
Qizamiqqa qarshi himoyani isbotlash majburiyatining bir qismi sifatida ota-onalarga tegishli sog'liqni saqlash
organida konsultatsiyaga qatnashish imkoniyati beriladi.
Ushbu maslahatlashuvlar ota-onalarni shunday deyiladigan qizamiq emlashining zarurligiga ishontirishga qaratilgan.
"Vaksina bolangizga qizamiq yuqganidan kamroq zarar yetkazadi", "Vaksina joriy etilganidan beri qizamiq kamayib bormoqda",
"Boshqalar barchasi emlanganligi sababli bolangiz qizamiqqa chalinmaydi", "Vaksina guruh immunitetini shakllantirishga
hissa qo'shadi [(=jamiyat immuniteti: jamoa yuqumli kasallikdan (asosan) himoyalangan bo'ladi.)" va "Bularning barchasi ilmiy!"
O'zining hozirgi va ma'lumotli taqdimotida doktor Gerd Reuther shunday deb ataladigan qizamiqqa qarshi emlash bo'yicha
maslahatchilarning ko'plab da'volarini inkor etadi va bolalik kasalliklari nima uchun muhimligini tushuntiradi.
"Qizamiq, boshqa bolalik kasalliklari kabi, keyinchalik hayotda ko'plab kasalliklarning kamroq uchrashiga olib keladi."
Bu shuni anglatadiki, umuman olganda, bolalik kasalliklarini boshdan kechirish sog'liqni saqlashga xizmat qiladi.
Shuning uchun masalan, bolalardagi kekik va yotoqda siydik chiqarish kasalliklari qizamiq
kasalligini boshdan kechirgach yo'qolishi mumkin.
Hozirda qizamiq infeksiyasidan so'ng 32 ta surunkali kasallik yaxshilanishi yoki yo'qolishi haqida xabarlar bor.
Ko'p yillar davomida Bazeldagi Bolalar shifoxonasi nefrotik sindromi bo'lgan bemorlarda ataylab qizamiq yuqtirdi, chunki
qizamiqdan so'ng nefrotik sindrom hech qanday davolsiz yo'qolishi ma'lum edi, bu esa avvalgi yillar davomida
davolanishga urinishlarga sabab bo'lgan bo'lishi mumkin.
Hayotning keyingi bosqichlarida ko'p skleroz kasalligi bolalikda qizamiq kabi kasalliklarni boshdan
kechirgan odamlarda, uni boshdan kechirmagan yoki emlanmaganlarga nisbatan ancha kam uchraydi.
Va rivojlanayotgan mamlakatlardan ham bilamizki, agar bolalar bolaligida qizamiq bilan kasallangan bo'lsa, ular
parazitik yuqtirilishlar va malariyaga kamroq moyil bo'ladilar.
Ota-onalar buni deyarli hech qachon eshitmaydilar!
Dr Gerd Reutherning butun taqdimotini tomosha qilishga vaqt ajrating va ota-onalarni, mahalliy sog'liqni
saqlash boshqarmasini, shifokorlarni yoki hududingizdagi siyosatchilarni xabardor qiling.
Tanishtirish uchun rahmat.
Ha, aytganingizdek, bizga turli yo'llar bilan yolg'on aytilmoqda:
Bizga tarixda, tibbiyot tarixida va hozirgi tibbiyotga oid faktlarda ham takroran yolg'on aytiladi.
Bunga ishonishga shoshilmaganlar eng so'nggi koronavirus misolida rasmiy ma'lumotlarga aslida ishonmaslik kerakligini ko'rishdi.
Va emlash mavzusida aytilayotgan hamma narsa uchun bu allaqachon ancha vaqtdan beri rost bo'lib kelmoqda.
Shu sababli bugun men qizamiqqa qarshi emlash va qizamiq kasalligi haqida gaplashmoqchiman, u ogohlantirish belgisi
sifatida ko'rsatilmoqda, go'yo qizamiq juda jiddiy kasallik bo'lib, ko'pincha og'ir
asoratlarga va hatto o'limga olib kelishi mumkin.
Va... – Bir zum, men prezentatsiyaga o'tishim kerak, bu yo'qolguncha, ha, yaxshi.
Demak, boshidan boshlab ha – ...bu, albatta, teri alomatlari tufayli dastlab hammaga biroz dramatik ko'rinadigan holat.
Yuqori haroratlar paydo bo'lganda kimdir kasal ekanligi aniq.
Ammo aslida hammasi ommaviy axborot vositalari va, afsuski, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti hamda boshqa
rasmiy idoralar tomonidan tarqatilayotgan mutlaqo ishonchsiz ma'lumotlardan boshlanadi.
Yaqinda JSST dramatik vaziyat yuzaga kelganini ma'lum qildi: dunyo bo'ylab davlatlarda qizamiq epidemiyalari soni 36 tadan
57 tagacha oshgani, ya'ni 50 foizga ko'paygani qayd etildi.
Va sayyorada 10,3 million qizamiq holati bo'lar edi, 107 500 kishi vafot etgan bo'lardi.
Bu sizni biroz hayron qoldirishi kifoya, chunki RKI har doim bir raqamni tarqatadi – uni keyin muhokama qilamiz – u ham
noto'g'ri: har 1 000 toshkent kasalligi holatiga bitta o'lim.
Agar hisoblasangiz, bu har 100 ta qizamiq holatiga bitta o'lim to'g'ri keladi. Bu qanday bo'lishi mumkin?
Va butun hikoya Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining so'nggi asosiy ma'lumotlariga
nazar tashlaganingizda yanada qiziqarli bo'ladi.
So'nggi 25 yil ichida emlash 60 million odamning hayotini saqlab qoldi.
Agar, masalan, yiliga 100 000 o'lim, 25 yil davomida desangiz, bu 2,5 million o'lim bo'ladi.
Va emlash qanday qilib 60 million hayotni saqlab qolishi mumkin edi?
Demak, aniqki, nimadir noto'g'ri.
Agar siz JSSTning batafsil nashrini o'qib chiqsangiz, JSST kuzatuv ma'lumotlariga tayanmaganini, balki ushbu nashrda
kuzatuv ma'lumotlari yetarli emasligini qayd etganini ko'rasiz.
Shunday qilib, ular ma'lumotlarni shaxsan qabul qilib, uni Measles CFR nomli kompyuter
dasturi yordamida simulyatsiya qildirdilar.
Va bu dastur, albatta, har 1000 kishiga bitta o'limni emas, balki har 100 kishiga bitta o'limni
hisobga oldi. Va yana bir nechta boshqa taxminlar.
Har holda, bu yerda xabar qilingan qizamiq holatlari umumiy soni mutlaqo noto'g'ri.
Va bu, biroz kichikroq miqyosda qaraganda, Yevropaga ham tegishli.
Shu bilan yana bir bor aniq bo'lishi kerakki, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti uchun Yevropa — bu oddiy
Yevropa emas, balki G'arbiy davlatlarning Yevropasidir.
Unga Grinlandiya kiradi, Yevropa Bering bo'g'ozi gacha cho'zilgan, Vladivostokka qadar bo'lgan barcha hududlarni o'z
ichiga oladi, shuningdek, aslida Yevropa bilan hech qanday aloqasi bo'lmagan kichkina Isroil ham Yevropa mintaqasiga kiritilgan.
Shunday qilib, agar siz "Yevropada qizamiq holatlari keskin oshdi" kabi sarlavhalarni o'qisangiz, ehtimol
Isroilda yoki boshqa bir kichik mamlakatda bir nechta holat qayd etilgan bo'lishi mumkin.
Ammo bu "Yevropa" bo'ladi, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari emas.
Ammo Yevropa Ittifoqida aslida nima bo'lyapti?
2023 yilda Yevropa Ittifoqining 30 ta mamlakatida qizamiq kasalligining 2 361 ta holati qayd etildi.
Har bir million aholiga 5,2 holat to'g'ri keladi.
Shunday qilib, bu haqiqatan ham keng tarqalgan kasallik emas, balki, tibbiyotda
bilganimizdek, juda kam uchraydigan kasallikdir.
Xususan, uni farmatsevtika sanoatining foydasiga Yevropa Ittifoqi kam uchraydigan
kasalliklar uchun belgilagan ta'rifiga solishtirganda.
Axir, bir necha yil oldin aynan farmatsevtika sanoati kam uchraydigan kasalliklarga qarshi dorilar uchun
birinchi navbatda o'zi mas'ul bo'lishini talab qilgandi.
Sizga maxsus shartlar kerak edi, va keyin "kam uchraydigan kasallik nima?" degan ta'rifni topishingiz kerak bo'ldi.
Yevropa Ittifoqida kam uchraydigan kasallik – bu 10 000 kishidan 5 tadan kam odamda uchraydigan kasallikdir.
Keltiring, qizamiqqa nazar solaylik.
Yevropada qizamiq hanuzgacha kam uchraydigan kasallik bo'lib qolardi, agar Germaniyada yiliga 50–500
emas, balki 41 500 ta qizamiq holati qayd etilganida ham.
Shunda ham bu kam uchraydigan kasallik bo'lardi.
Bu shuni anglatadiki, aslida qizamiq nihoyatda kam uchraydigan kasallikdir.
Va mana bu bizda hozir mavjud bo'lgan raqamlar, 2001 yildan 2018 yilgacha.
Chap tomonda buni aniq ko'rishingiz mumkin: 2001 yilda 6 000 ta holat bo'lgan, 2008 yilda esa 500 ta.
Va hozir, 2020 yilda, majburiy emlash joriy etilganda, 50 ta holat bo'ldi.
Demak, bu yerda biz juda kam sonli holatlar haqida gaplashayapmiz.
Va shuningdek, qiziqki, hozir, 2020 yilda majburiy emlash bo'yicha 50 ta holat qayd etilgan... – bu aslida
to'g'ri atama, chunki majburiyat haqida gapirmaslik kerak.
Bu biroz majburiyatni ado etishga o'xshaydi. Bu majburlash.
Ammo huquqiy nuqtai nazardan, bu yerda aslida emlanishga majburlash ifoda etilmoqda.
Faqatgina so'nggi 20 yil ichida yuz bergan bu rivojlanish shuni ko'rsatadiki, buning ob'ektiv zarurati mavjud.
20 yil ichida eng ko'zga tashlanadigan o'zgarish 2001 yildan 2003 yilgacha 6 000 dan 766
gacha pasayish bo'ldi. Va u yerda nima bo'ldi?
Vaksinalash darajasi o'zgarmadi. Vaksinalashga hech qanday majburlash bo'lmadi.
Yo'q, sodir bo'lgani shuki, qizamiq holatlarini xabar qilish majburiyati joriy etildi, bu esa bir qarashda ahmoqona tuyuladi.
Bu shuni anglatadiki, agar men shifokorlarni qizamiq holatlarini sog'liqni saqlash organlariga xabar berishga majbur qilsam,
holatlar soni o'n foizga kamayadi. Bu qanday bo'lishi mumkin?
Meningcha, yagona izoh shuki, bu ehtimol haqiqiy raqamlardir.
Ammo oldingi raqamlar, ya'ni 6 000 va 1990-yillarda undan ham yuqori bo'lganlari hech qachon aniq bo'lmagan.
Ular aniq ixtiro qilingan, chunki shifokorlar kasallikni sog'liqni saqlash organlariga xabar bermagani
uchun jazolanishi bilanoq holatlar soni birdaniga qanday kamayishini boshqa qanday tushuntirish mumkin?
Bu rost bo'lishi mumkin emas. Shunday ekan, boshqa holatlarda ko'rib turganimizdek, raqamlar o'nlab yillar davomida Robert Koch
instituti tomonidan ixtiro qilingan deb taxmin qilishimiz kerak.
Hisobot berish talabi kuchga kirganidan beri, bu raqamlarda aks etmaydigan yana bir hodisa paydo bo'ldi,
ya'ni qizamiq holatlarining o'rtacha yoshi oshib bormoqda.
Bugungi kunda qizamiq kasalliklarining yarmi 20 yoshdan oshgan odamlarda uchraydi.
Bu nimadir o'zgarganini anglatadi. Shuningdek, emlashlar bilan sababli bog'liqlikni ham faraz qilish kerak.
Asrlar davomida qizamiq kattalarni kasallaydigan kasallik bo'lmagan.
Bu nihoyatda kam uchraydigan holatlar edi. Aksincha, bu boshlang'ich muammo edi.
Agar bu endi shunday bo'lmasa, unda ta'sir etuvchi omil bo'lishi kerak.
Va hozirgi paytda yagona mantiqan qabul qilinishi mumkin bo'lgan omil – emlashlarni amalga oshirishdir.
Har holda, butun vaziyat shundan iboratki, bu kasallik nihoyatda kam uchraydi.
Agar o'rtacha shifokor 30 yillik faoliyati davomida jami taxminan 200 000 bemor bilan aloqada bo'lishini
hisoblasangiz, unda oddiy shifokor bitta qizamiq holatini ko'rish uchun 150 yil ishlashi kerak bo'ladi.
Biroq, bu "maxsus sog'liq uchun xavf" deb talqin qilinadi.
Bu dahshatli narsa, chunki Infektsiyalardan himoya qilish to'g'risidagi qonun yuquvchi kasallik klinik jihatdan og'ir
kechish shakllari va uning yuqish usuli tufayli jiddiy xavf tug'dirishi mumkin bo'lgan
holatda yuquvchanlik xavfi mavjudligini belgilaydi.
Savol shuki, bu juda kam uchraydigan va rasmiy ma'lumotlarga ko'ra deyarli hech qachon og'ir yoki o'limli
kechmaydigan kasallik uchun buni qanday amalga oshirish mumkin?
Bu aslida mumkin emas. Ammo Infektsiyalardan himoya qilish to'g'risidagi qonunning ushbu bo'limi Germaniyada qizamiq
emlashni bilvosita majburlashni asoslash uchun ishlatilgan.
Har kim ham ta'sirlanmaydi. Monitorlarda ko'rib turganimdek, ularning aksariyati, deyish mumkinki, 1971-yildan oldin tug'ilgan
va shuning uchun erta tug'ilishning inoyatidan foyda ko'radi.
Shunda kimdir immunitetga ega bo'lishini taxmin qilish mumkin.
Biroq, 1970-yil 31-dekabrdan keyin tug'ilgan har bir kishi o'zida qizamiq kasalligiga chalinganligini yoki aks holda qizamiqqa
qarshi emlanganligini tasdiqlovchi hujjatni taqdim etishi kerak.
Bu bog'cha va maktab yoshidagi bolalar, jamoat muassasalari xodimlari, 1971-yilda yoki undan oldin tug'ilganlar
hamda barcha sog'liqni saqlash xodimlariga tegishli.
Chunki bu jamoat muassasalarida qizamiq kasalligiga chalinish xavfi ayniqsa yuqori ekani taxmin qilinadi
yoki hech bo'lmaganda shunday taxmin ilgari suriladi.
Va siz buni haqiqatan ham rostmi-yo'qligini tekshirib ko'rishingiz kerak.
Federal Kengash ma'lumotlariga ko'ra, 2020 yilda Germaniyada jami 11 million kishi kasallik yoki emlash orqali qizamiqqa qarshi
immunitetga ega ekanliklarini isbotlashlari kerak bo'ladi.
Virusli kasallikka qarshi immunitetni isbotlash biroz noaniq masala ekanligi esa boshqa
hikoya bo'lib, uni biroz keyin muhokama qilamiz.
Ammo keling, bunga nazar solaylik: 2014 yildan 2018 yilgacha 430 ta qizamiq epidemiyasi qayd etilgan bo'lib, ularda jami 3 178 ta
qizamiq holati aniqlangan, ularning atigi choragi xodimlardan immunitetni tasdiqlovchi hujjat talab
qilinadigan jamoat muassasalarida sodir bo'lgan.
Qolgan 75 foiz holatlar emlash hali ham majburiy bo'lmagan joylarda yuz berdi.
Bu, shuningdek, Robert Koch instituti, STIKO va sog'liqni saqlash organlari tomonidan shunday deb ataladigan ekspert qo'mitalari
orqali bu yerda amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar mantiqiy yondashuvdan ancha yiroq ekanligini ko'rsatadi.
Umuman olganda vaziyat ehtimol yaxshi ma'lum.
Qizamiq ilgari ancha keng tarqalgan edi. Bu yerda qizamiqdan vafot etganlar.
Shuning uchun men holatlarning umumiy soniga emas, balki o'limlar soniga murojaat qilaman, chunki, avvalroq tushuntirganimdek,
hisobot berish talabi faqat 2001 yilda joriy etilgan.
Oldin hisobot berish talabi bo'lmagan. Bu shuni anglatadiki, shu vaqtgacha bo'lgan haqiqiy holatlar soni aniq ma'lum emas.
Chunki vaqt qanchalik orqaga borgan sayin, qizamiq bilan kasallangan ko'plab odamlar shifokorga
murojaat qilmasliklari nisbatan odatiy hol edi.
Bolaligimda qizamiq bo'lganda ham men uyda edim.
Bu onaning tashxis edi, u esa dedi: "Endi bir necha kun yotib turasan, keyin sog'aygach yana turasan." Va shu edi hammasi.
Albatta, bu statistikalarda ko'rinmaydi. Shuning uchun o'limlar bo'ladi.
Ammo ma'lum bo'lishicha, 1960-yillarda bu yerda qizamiqdan taxmin qilingan o'limlar soni 100 dan 200 gacha bo'lgan.
Men "aytilishicha" deb aytaman, chunki sabab-oqibat aloqasi hech qanday darajada aniq emas.
Va 1974 yilda qizamiqqa qarshi vaksina birinchi marta joriy etilganda, 1976 yilda esa qizamiqni yo'q qilish
kampaniyasi kuchaytirilganda, bu ko'rsatkichlar allaqachon keskin pasayib, 40 dan pastga tushgandi.
Bu shuni anglatadiki, qizamiq holatlari va qizamiqdan vafot etishlarning barqaror
kamayishi tendentsiyasi allaqachon mavjud edi.
Ushbu emlashlar bilan buni bog'lovchi hech qanday sabab-oqibat aloqasi yo'q.
Ammo statistika haqida yana bir qiziqarli jihat bor.
RKIning bu bayonotini yana bir bor o'ylab ko'ring: mingta holatda bitta o'lim.
1960- va 1970-yillarda, qizamiqga qarshi emlash joriy etilishidan oldin, bizda 800 000 ta tug'ilish bo'lgan.
Bu shuni anglatadiki, agar bu 800 000 ta tug'ilishdan barchasi emlanganida yoki qizamiq o'lim darajasi 0,1% bo'lganida,
qizamiqdan ancha ko'proq bolalar vafot etgan bo'lardi, chunki qizamiq bolalik davrida nisbatan keng
tarqalgan kasallik bo'lib, ko'pchilik bolalarda uchrar edi.
Agar qizamiq yuqtirgan har ming boladan bittasi haqiqatan ham vafot etgan bo'lsa, 50,
100 yoki 150 nafar o'lim kam bo'lgan bo'lardi.
Shu yerda ham yana bir bor ko'ryapmizki, raqamlar juda erkin tarzda o'ynatilmoqda, ya'ni mingdan bir (1/1000) ko'rsatkichi,
so'nggi bir necha o'n yilliklarda to'plangan to'liq ma'lumotlarga asoslanib sanoatlashgan mamlakatlarda tasdiqlanmaydi.
Va Federal Konstitutsiyaviy sud o'z qarorida 10 000 ga 1 nisbatni qabul qildi.
Kamida 2018 yildan 2024 yilgacha bo'lgan so'nggi bir necha yilda o'lim va doimiy shikastlanishlarni o'z ichiga olgan
qizamiq holatlari soni chap tomonda qizamiq, o'ng tomonda rubella ko'rsatilgan, bu RKIning rasmiy ma'lumotlaridir.
Ko'rib turganingizdek, olti yil ichida hech qanday o'lim-katlam bo'lmadi, hech qanday doimiy zarar yetmadi.
Demak, bu kasallik hech qanday tarzda keng jamoatchilik uchun xavf tug'dirmaydi.
Bu shuni anglatadiki, ilgari ko'rsatilgan infeksiyani nazorat qilish bandini qo'llash butun
raqamlardan kelib chiqib aniqlanishi mumkin emas.
Agar biz yanada orqaga nazar tashlasak, 7 092 ta qizamiq holatidan faqat uchta o'lim
haqiqatan ham qizamiq tufayli yuz bergani qayd etilgan.
Lekin albatta, savol shuki, qizamiq haqiqatan ham sabab bo'lganmi?
Men faqat agar qizamiq o'z-o'zidan rivojlanib, hech qanday tashqi davolash aralashuvisiz kimdir
vafot etgan bo'lsa, shunday da'vo qilishim mumkin edi.
Men ayta olamanki, ha, albatta, qizamiq insonlar uchun o'limli omil edi.
Ammo men muolaja qilaman va xavflar bilan ham muolaja qilaman, albatta, bu boshqacha bo'ladi.
Shunda men har doim kimdir asosiy kasallikdan, lekin davolanishdan ham vafot etgan bo'lishi mumkinligini hisobga olaman.
Va agar bolaning holati yomonlashishda davom etsa, hattoki qizamiq holatida ham invaziv moddalar qo'llaniladi.
Faqat AQShda bolalardan kimdir qizamiqdan vafot etgani aytilganini esingizga keltiring.
Ha, bunday bola sun'iy nafas berilmoqda. Kasallikning ko'rinishi juda boshqacha ekanligi ayon bo'ldi.
Ammo agar men kimnidir sun'iy nafaslantirayotgan bo'lsam, bu shuni anglatadiki, men ularni opioidlar bilan sedatsiya
qilayapman, bo'shashtirayapman, ehtimol ularga remdesivir ham berayapman – boshqacha qilib aytganda, jiddiy yon
ta'sirlarga ega bo'lgan noma'lum antivirall dorilarni – xullas.
Lekin men bunga shunchalik ham borishga hojat yo'q.
Xo'sh, bugungi kunda, ayniqsa shifoxonalarda, hatto engil isitmani ham darhol pasaytirish odatiy amaliyotdir.
Va ayniqsa qizamiqda isitma yanada ko'tarilganda isitma tushiruvchi dorilar qo'llaniladi.
Va bugungi kunda, hatto bolalar uchun ham oddiy mol suyagiga o'raladigan bandajlar yoki eski yaxshi aspirin
emas, balki masalan diklofenak yoki ibuprofen kabi kuchliroq chora-tadbirlar qo'llaniladi.
Va bu yerda, Arzneimittel-Telegramm (Dori telegrammasi)dan o'ram ichidagi qo'llanmalarda o'qishingiz mumkin: isitmani pasaytirish
uchun ishlatiladigan ushbu ikki modda bosh og'rig'i, ko'ngil aynishi, qusish va hatto aseptik meningitga olib kelishi mumkin.
Boshqacha qilib aytganda, meningit qizamiqning og'ir kechishi va o'limga olib keladigan asorat yoki sabab hisoblanadi,
u avval meningitga, keyin esa ensefalitga olib keladi.
Va bu, masalan, faqat shu dorilar yordamida mumkin.
Va men o'lim holatida terapiya ta'siri rol o'ynaganmi yoki yo'qmi, deb ajratishga urinish
bo'lgan yagona birorta ham holatni bilmayman.
Bu avtomatik; qizamiq kimnidir o'ldirgani e'lon qilinadi.
Va oxir-oqibat, ehtimol hech kim hech qachon qizamiqdan vafot etmaganligi ma'lum bo'ladi.
Bir nechta tadqiqotlar aniq ko'rsatadiki, isitma pasaytirilmasa ham, tananing, kamida bolalarning,
kasallikning tabiiy kechishiga juda yaxshi dosh bera oladi.
Va kasallik oxirida yuzaga keladigan bu yuqori isitma to'liq sog'ayishga erishish uchun mutlaqo zarurdir.
Va men shuningdek universitet professori Graningerni iqtibos qilmoqchiman, uni ba'zilaringiz,
agar avstriyalik bo'lsangiz, tanishingiz mumkin.
Professor Graninger, aytish kerakki, u hozir ham tirik, Vena shahridagi AKHda sobiq hamkasb bo'lib, 30 yil davomida
dunyoga mashhur infeksionist bo'lgan, o'sha paytda shunday dedi:
Bugungi kunda odamlar to'g'ri isitma chiqara olmayapti – bu xavotirli xulosadir.
Ichki issiqlik hosil qilish qobiliyati evolyutsion rivojlanish nuqtai nazaridan bizning eng qadimgi mudofaa mexanizmimizdir.
Va isitma haqiqatan ham yuzaga kelishi kasalliklarning kechishi va omon qolishi uchun ham muhimdir.
Va shunday bo'ladi. Graninger hech qachon alternativ tibbiyot amaliyotchisi bo'lmagan, balki bu gapni aytgan tajribali
an'anaviy shifokor edi, lekin u, keksa avlod vakili sifatida, isitmani pasaytirish odamga
jiddiy zarar yetkazishi mumkinligini ham tan olgan.
Agar buni diklofenak yoki ibuprofen kabi dorilar bilan birlashtirsangiz, zarar ikki barobar oshishi
mumkin, bu esa hatto o'limga olib kelishi mumkin.
Agar rasmiy ma'lumotlarga asoslanib qizamiq va qizamiqga qarshi emlash o'rtasidagi xavfni ko'rib chiqsak,
majburiy emlashning mutlaqo mantiqsiz tushunchasi bilan yuzlashayotganimizni ko'ramiz.
Bizda Germaniyada yiliga 50 dan 100 gacha holatlar bo'ladi.
Avstriyani har doim o'n ga bo'lish mumkin edi.
Ushbu holatlarning yarmi hozirda bolalarda qayd etilmoqda, ya'ni 25 dan 250 gacha pediatriya holatlari.
Va keyin har 5000–10000 holatda bitta o'lim bo'lishi mumkin.
Statistika aslida shuni ko'rsatadiki, davolanish tufayli yuzaga kelgan bo'lishi mumkin bo'lgan bu o'limlar
hanuzgacha qizamiq o'limlari sifatida hisoblanmoqda.
Bu shuni anglatadiki, yillik chastotaga qarab, har 10–200 yilda bir bola o'limi bo'ladi.
Xo'sh, qizamiqqa qarshi emlash haqida nima deyish mumkin? Hatto emlash lobbiistlari ham har yili qizamiqqa qarshi
emlash tufayli bir-ikki kishi vafot etishini tan olishadi.
Bu Germaniyada beriladigan taxminan bir million emlashdir.
Va har bir emlash uchun aytiladigan eng kam ko'rsatkich millionta emlashda bitta o'limdir.
RKI rasmiy ma'lumotlariga ko'ra birdan ikkigacha o'lim va shuningdek RKI rasmiy ma'lumotlariga ko'ra yiliga
100 ta jiddiy yon ta'sir, jumladan doimiy shikastlanish.
Bu kutilgan edi. Bu esa har 10–200 yilda bitta bola o'limiga nisbatan.
Shunday qilib, afzalliklar va kamchiliklarni solishtirganda, hech bir mas'ul tibbiyot xodimi yoki, aslida, hech bir
mas'ul siyosatchi sog'lom aql bilan emlashni, ayniqsa majburiy emlashni qo'llab-quvvatlay olmaydi.
Chunki vaziyat yanada yomonlashadi: qizamiq umrboqiy immunitetni ta'minlaydi.
Bu shuni anglatadiki, qizamiqni boshdan kechirgan kishi hech qachon yana qizamiqqa chalinmaydi.
Bu suvchechakka o'xshaydi. Suvchechakni boshdan kechirgan har kim uni yana qayta olmaydi.
Ammo emlashdan keyin hamma narsa boshqacha ko'rinadi.
Agar emlovlarning samaradorligiga umuman ishonilsa, yagona emlov yo'q; ularning hech biri dalillarga asoslangan
tibbiyotga kirmaydi, chunki ular to'g'ri plasebo nazoratli tadqiqotlar bilan sinovdan o'tkazilmagan.
Shunda hatto emlash lobbiistlari ham tan olishga majbur bo'ladiki, emlash kasallikni boshdan kechirishga
nisbatan kamroq antitanachalar darajasini keltirib chiqaradi.
Va, albatta, kasalliklar keyin yana yuz berishi mumkin.
Endi biz tushunamizki, yillar yoki o'n yilliklar davomida emlangan aholi, aksariyati tabiiy immunitetga ega
bo'lgan aholiga nisbatan immuniteti pastroq bo'ladi.
Albatta! Chunki immunitet, eng yaxshi holatda ham to'liq emas, agar u umuman erishilgan bo'lsa.
Vaksinalangan onalarda antitanachalar darajasi past bo'lib, shuning uchun ular boshidan boshlab
bolalariga kamroq antitanachalarni o'tkazadilar.
Bu shuni anglatadiki, Robert Koch instituti tomonidan ham tasdiqlangan ushbu faktlarga asoslanib, emlash
orqali qizamiq yoki boshqa kasalliklarni kamaytirish yoki hattoki butunlay yo'q qilish imkonsiz ekanligi aniq.
Aksincha, agar emlash darajam yuqori bo'lsa yoki emlash majburiy bo'lsa, men takroran yangi holatlarni yuzaga keltiraman, bu
kasallikka haqiqatan tez-tez chalinadigan aholi orasida sodir bo'lmaydi, chunki aks holda tabiiy immunitet rivojlanadi.
Va bu antitanalar darajasi bilan aniqlanishi mumkin.
Va bu antitanachalar darajasi, albatta, aytishlaricha, biroz aldamchi, bu ham bilish muhim.
Chunki, boshida aytganimdek, agar kimdir Germaniyadagi ushbu emlash talabi bo'yicha emlanishni istamas ekan, albatta,
yetarli antitanachalarga ega ekanligini ko'rsatadigan antitanacha testini topshirishi mumkin va emlanishi shart emas.
Ammo bu antitelolar nimani anglatadi? Biz bilamizki, bu IgG ELISA testlari natijasiga ko'ra, hattoki haqiqatan ham qizamiq
kasalligini boshdan kechirgan odamda ham antitelolar darajasi shunchalik pastki, test natijasiga asoslanib, ularga
aslida emlanishlari kerak bo'ladi, garchi ular qizamiq kasalligini boshdan kechirganliklarini isbotlagan bo'lsalar ham.
Bu shuni anglatadiki, biz allaqachon butun narsa aslida ma'nosiz ekanligini ko'rishimiz mumkin.
Va bu mutlaqo aniq, chunki rasmiy bayonotga ko'ra, biz bu yerda "virusli kasallik" bilan shug'ullanmoqdamiz.
Va virusli kasalliklar asosan hujayra immuniteti tomonidan kurashiladi, antitanachalar bilan emas.
Va antitanachalarni o'lchaganimda, bu koronavirusda ham mutlaqo ahamiyatsiz bo'lgani uchun,
immunitet haqida hech qanday ma'lumotga ega bo'lmayman.
Ammo Germaniyada emlanishga bilvosita bosim o'tkazilayotgani bois, immunitetni tasdiqlovchi hujjat
ta'sirlangan shaxslardan talab qilinadi, garchi hozirgacha bu rasmiy ravishda e'lon qilinmagan bo'lsa ham.
Ammo aynan shu pandemiya qonuni kelajakda turli xil kasalliklar uchun biz barchamizni xuddi shunday tahdid qilmoqda.
Biz aybdorlarmiz va shubha paydo bo'lganda o'zimiz immunitetga ega ekanligimizni isbotlashimiz kerak.
Va ular bizga fuqarolar sifatida ishonmaydilar, deyishadiki, ha, biz faqat o'zimiz o'tkazadigan testlarga ishonamiz.
Biroq, hech qanday kasallikka qarshi immunitetni isbotlaydigan test mavjud emas. Buni har doim yodda tutish muhim.
Ammo biz bundan ham ko'proq narsani bilamiz: agar siz qizamiq bilan kasallangan bo'lsangiz, qayta kasallanishdan himoya 100 foiz
samarali bo'ladi, shuningdek, qizamiq boshqa bolalik kasalliklari kabi keyinchalik hayotda ko'plab kasalliklar kamroq uchraydi.
Bu shuni anglatadiki, umuman olganda, bolalik kasalliklarini boshdan kechirish sog'liqni saqlashga xizmat qiladi.
Shuning uchun masalan, bolalardagi kekik va tunda siydik chiqarish kasalliklari qizamiq
kasalligini boshdan kechirgach yo'qolishi mumkin.
Hozirda qizamiq infeksiyasidan so'ng 32 ta surunkali kasallik yaxshilanishi yoki yo'qolishi haqida xabarlar bor.
Ko'p yillar davomida Bazeldagi Bolalar shifoxonasi nefrotik sindromi bo'lgan bemorlarda ataylab qizamiq yuqtirdi, chunki
qizamiq yuqtirilgach, nefrotik sindrom hech qanday davolsiz yo'qolishi ma'lum edi, bu esa avvalgi yillar
davomida davolanishga urinib kelingan bo'lishi mumkin edi.
Hayotning keyingi bosqichlarida ko'p skleroz kasalligi bolalikda qizamiq kabi kasalliklarni boshdan
kechirgan odamlarda, uni boshdan kechirmagan yoki emlanmaganlarga nisbatan ancha kam uchraydi.
Va biz Uchinchi dunyodan ham bilamizki, agar bolalar bolaligida qizamiq bilan kasallangan bo'lsa, ular
parazitik infeksiyalarga va malariyaga kamroq moyil bo'ladilar.
Demak, bu juda muhim nuqta.
Chunki agar siz kimnidir hozir tabiiy kasallik – qizamiqqa chalinishga majbur qilsangiz, bu kasallik keyinchalik
hayotda ko'plab sog'liq foydalari berishi isbotlangan, demak bu ham ularning hayotda tanlash erkinligiga tajovuz bo'ladi.
Bu shunday deydi: ha, biz ehtimol emlash orqali sizni qizamiqdan saqlaymiz, lekin bu aniq emas.
Endi biz kamida 30 foiz qizamiq holatlari emlangan shaxslar orasida yuz berishini
bilamiz va bu ko'rsatkichlar ortib bormoqda.
Va shuni ham aytishimiz kerakki, ushbu sog'liq uchun foydalar bizning qizamiq emlashimizdan
so'ng tabiiy qizamiq yuqtirilishi orqali berilmaydi.
Keyin kimdir afzalliklar va kamchiliklarni solishtirib ko'rishi kerak, va menimcha, deyarli hech kim emlanishni tanlamaydi, lekin
bunday holatda bu tanlov masalasi emas, balki shaxsni majburlash masalasiga aylanadi, garchi bu
uning uchun ob'ektiv kamchiliklarga ega bo'lsa ham.
Va avval aytganimdek, hozir biz qizamiq kabi bolalik kasalliklarining kamayishini ko'rganimizdan so'ng, endi ularning
ko'payishini boshdan kechirmoqdamiz, bu esa Robert Koch instituti yoki JSST tomonidan darhol harakatga chaqiriq
sifatida qabul qilinadi, "ha, endilikda yangi epidemiyalar paydo bo'ldi, shuning uchun hozir emlashimiz kerak.
Bu, albatta, mutlaqo noto'g'ri reaksiya. Aksincha, hozir yana ko'rayotgan bu epidemiyalar,
ilgari aytganlarimga ko'ra, aslida muqarrar.
Aholida tabiiy yo'l bilan qizamiq kamroq uchrayotgani va emlashlar ko'payib borayotgani bois qizamiqqa qarshi immunitet
kamayib bormoqda. Natijada qizamiq yana ko'proq tarqalmoqda.
Va u shunda qizamiqqa qarshi emlash zarur bo'lgan kasallik deb hisoblash uchun sabab bo'la olmaydi.
Demak, bizda yangi yuqumli kasallik bor, bu esa boshqa kasalliklarga ham tegishli.
Keyin biz bu emlashni zaiflashtirilgan patogen yordamida o'tkazamiz.
U har doim to'liq himoya qilmaydi.
Ammo agar u zaiflashtirilgan patogen bo'lsa ham, an'anaviy tibbiyot nuqtai nazaridan u hanuz patogen bo'lib
qoladi va albatta kasallik keltirib chiqarishi mumkin.
Va haqiqat shundaki, dunyoning hech bir joyida emlashdan so'ng hech kimni 10 yoki 14 kun davomida izolyatsiya qilishmaydi.
Vaksinalashdan so'ng u darhol yana inson aholisi orasiga qaytadi va shuning uchun bu zaiflashtirilgan patogenlarning
tabiiy ravishda boshqa odamlarga yuqishi mumkinligi aniq.
Bu shuni anglatadiki, har bir emlash bilan kasallikning tabiiy tarzda tarqalish xavfi yana oshadi.
Bu shuni anglatadiki, bizda yangi infeksiyalar bo'ladi, chunki biz zaiflashgan patogenlarni tarqatmoqdamiz va tabiiy
kasallikka nisbatan immun himoyasini yomonroq ta'minlayapmiz.
Keyin emlash bo'yicha sa'y-harakatlarni kuchaytirasiz, va buni qilganingizda yanada ko'proq yuqumli kasalliklar paydo bo'ladi.
Va aynan shuni so'nggi besh yil ichida bolalik kasalliklariga qarshi emlash darajasi yuqori
bo'lgan bir nechta mamlakatlarda yana kuzatdik.
Mana, masalan, Evropa mintaqasida qizamiq holatlarini ham ko'rishingiz mumkin. Bu xabar qilingan holatlar,
qizil ustunlar. Va yuqoridagi ko'k chiziqni ko'rishingiz mumkin, u faqat bitta doz berilgan holatni bildiradi.
Bu uzoq vaqt davomida tez-tez amalga oshirilgan, ammo ikkinchi doza odatda berilmagan; faqat so'nggi 25
yil ichida ikkinchi doza berish afzal ko'rilmoqda.
Va ko'rib turganingizdek, ikkinchi dozaning darajasi hozirda 90 foizdan oshdi.
Ammo bu kasalliklarning kamroq uchrashiga olib keldimi? Albatta yo'q.
Va bu ham qonun chiqaruvchi tomonidan bu yerda amalga oshirilayotgan navbatdagi noqonuniy aralashuvdir.
Shunday qilib, an'anaviy tibbiyotga ko'ra, birinchi emlash 95 foizlik immunitetni ta'minlaydi, deb e'tirof etiladi.
Agar ikkinchi doza olinmasdan yana 12–15 oy kutilsa, immunitet 98 foizga oshadi.
Va ikkinchi emlashdan so'ng, emlash muvaffaqiyat darajasi 99 foizdan yuqori ekanini aytishadi.
Aslida esa ikkinchi emlash 100 tadan 95 tadan ortiq, aniqrog'i 100 tadan 98 taga to'liq keraksiz choradir, chunki
an'anaviy tibbiyotga ko'ra immunitet birinchi emlashdan keyin – agar biroz kutilsa – allaqachon 98 foizga rivojlangan bo'ladi.
Shunga qaramay, siz baribir ikkinchi emlashni olasiz, u ham birinchi in'ektsiya bilan
bir xil xavf-xatarlarni o'z ichiga oladi.
Bu har bir million kishida bir o'lim va kamida yuzta og'ir kasallik xavfini anglatadi.
Va bu, tan olishim kerakki, ko'pchilik odamlarga aslida ular kerak emasligiga qaramay.
Aslida, yuz kishidan 98 tasi ularga ehtiyoj sezmaydi.
Ammo ko'rishingiz mumkinki, odamlar keraksizligini tekshirishni istashmaydi; ular shunchaki uni ikkinchi
marta qilishni xohlashadi. Bu ham mantiqsiz tibbiyotdir.
Va bu mavzuda bo'lsak, men "qo'ylar himoyasi" mavzusiga qaytib ko'rishni xohlayman.
Bu tibbiyotda ko'pchilik tomonidan ishlatiladigan yana bir moda so'z bo'lib, ularning aksariyati bu mavzuni umuman o'rganmagan.
Va bu uchta egri chiziq mavzu bo'yicha yaratilgan uchta muhim ishni ko'rsatadi.
Moviy chiziq 1971 yildagi Foxning ishi.
Metodologik jihatdan falokatli ish bo'lib, shuning uchun u mutlaqo noto'g'ri taxminlarga asoslangan.
Va u yerda siz guruh immunitetini ko'ryapsiz, bu R omili.
Bu degani, bu infektsiya omili – kasallik qanchalik yuqimli ekanligini anglatadi.
Bilganingizdek, bu koronavirus bilan bog'liq ravishda takror-takror aytilgan: "R
ko'rsatkichini 1 dan past darajada ushlab turish kerak."
Eng yaxshi holatda, da'vo qilinganidek, u 2 bo'lgan. Va bu yerda ham 2 deb belgilangan.
Demak, koronavirus uchun R0 ko'rsatkichi 2 ekanligi va Foxning ishlari asosida 2020 yilgacha bo'lgan barcha hisob-kitoblarga
ko'ra, 50 foizlik guruh immuniteti zarur bo'ladi.
Xabar qilingan 60 yoki 80 foiz haqida shuncha gap.
Bu hech qanday ilmiy tadqiqot bilan bog'liq emas.
Biroq, Foxning ishi ham mutlaqo noto'g'ri taxminlarga asoslanganligi sababli, u 2020 yilda bu yerda ikki boshqa tadqiqot
guruhi tomonidan qayta hisoblandi. Yana, R qiymati 2 ga teng.
Bir guruh 10 foizga, ikkinchi guruh esa 20 foizga teng bo'ladi.
Bu shuni anglatadiki, agar emlashni tavsiya qilsangiz, mamlakatdagi odamlarning 10–20 foizi uni oladi, chunki ular bu
haqda o'ylashni istashmaydi, shunchaki shifokorga borib emlanadi.
Chorvamni himoya qilish uchun menga hech qanday majburlovchi chora yoki boshqa narsa kerak emas.
Agar kasallik hozirda yanada yuqumli bo'lsa, bizda qizamiq uchun juda yuqori R qiymati mavjud, u taxminan 15–17 ga
teng deb baholanadi, bu yerda esa umuman tilga olinmagan.
Shunda ham ular chorva mollarining 80 yoki 90 foizini himoya qilishga erisha olmas edilar;
eng yaxshi holatda esa 60–70 foizga erishardilar.
Vaksina majburiy bo'lishidan oldin ham bizda darajalar 80 foizdan ancha yuqori bo'lgani uchun, hattoki bu tadqiqotlar
ham guruh immuniteti umuman samarali degan g'oyani qo'llab-quvvatlamaydi – bu, albatta, juda bahsli.
Va bu, ko'rib turganingizdek, veterinar tibbiyotdan olingan atama hamdir: "chorva hayvonlarini himoya qilish".
Xo'sh, bu shubhali masala...
Unda bu ish ham uni aslo oqlay olmaydi.
Muammo shundaki, hozirgi emlash sur'atlari bilan nafaqat tobora ko'proq keksa odamlar – aytganimdek, 20 yoshdan oshganlar hozir
barcha holatlarning yarmidan ko'prog'ini tashkil qilmoqda – infeksiyaga chalinayotganini, balki infeksiyaga chalinganlarning
aksariyati endi emlangan shaxslar ekanini ham ko'ryapmiz.
Shunday qilib, har bir epidemiya paytida so'rasangiz, bilib olishingiz mumkin – hokimiyat organlari juda
ehtiyotkor, lekin qandaydir qilib kamida kasallanganlarning 30 foizi emlanganini aniqlashingiz mumkin.
Bu yerda hech qanday himoya ta'siri yo'qligi ma'lum bo'ldi.
Biror kishi bir marta maktab o'quvchilari orasida qizamiq epidemiyalari haqidagi 18 ta hisobotni ko'zdan kechirgan
edi. Emlash darajalari 71 foizdan 99,8 foizgacha bo'lgan.
Va bu aniq: agar hozirda, masalan, Germaniyada bizda bunday majburiy emlash bo'lsa – bog'cha va maktab
bolalari uchun bu emlash majburiy – demak, so'rashga ham hojat yo'qligini taxmin qilishingiz mumkin.
Albatta, ularning barchasi emlangan, aks holda maktabda bo'lmas edilar.
Demak, bu yuqori emlash darajalari umuman hech narsani oldini olmaydi.
Aksincha, bu kasalliklar takrorlanmoqda, ayniqsa emlashlar o'tkazilayotgani va bolalar ajratilmay, boshqa bolalar
bilan birga jamoat muassasalarida qolayotganini hisobga olsak.
Bu qizamiqning yanada keng tarqalishiga ko'proq turtki bo'lishi mumkin.
Bu Goldman va Miller tomonidan o'tkazilgan tadqiqot bo'lib, ular ikki yil davomida turli mamlakatlar soni
uchun buni turlicha hisoblaganlar. Bu yerda, masalan, u 30 ta mamlakat uchun hisoblangan.
Bu yerda pastki qismidagi X-o'qda bolalarning oladigan emlashlar soni, Y-o'qda esa bolalar o'lim darajasi ko'rsatilgan.
Bu sabab-oqibat bog'liqligi emas, balki juda, juda kuchli korrelyatsiya, ya'ni R = 0,70, bu 0,1 foizlik darajada statistik
jihatdan ahamiyatli bo'lib, mamlakatlarda emlashlar qanchalik tez-tez o'tkazilsa, chaqaloqlar o'lim
darajasi shunchalik yuqori bo'lishini anglatadi.
Bundan sabab-oqibat munosabatini aniqlash mumkin emas. Biroq, agar korrelyatsiya yuqori
bo'lsa, sabab-oqibat munosabatini o'rganish zarur.
Va aslida, bu teskari bo'lishi kerak.
Bolalar qancha ko'p emlanishsa, shuncha sog'lom bo'lishlari va o'lish ehtimoli kam
bo'lishi kerak. Biroq, bu bog'liqlik mavjud emas.
Bu korrelyatsiya aniq ko'rsatadiki, emlashlar bolalarning sog'lig'ini himoya qilmaydi,
chunki korrelyatsiyasiz sabab-oqibat bo'lmaydi.
Va emlashlarning bolalarning sog'ligini yaxshilashdagi sabab-oqibat bog'lanishi mavjud emas.
Va ushbu vaksinalarning haqiqiy ta'sirlari Angliyada GSK tomonidan yaqinda o'tkazilgan vaksina tadqiqotida ko'rinadi
– kuzatuv muddati 42 kun bo'lib, bu baribir juda qisqa.
Bu esa surunkali kasalliklarni umuman aniqlab bo'lmasligini anglatadi.
Ammo chaqaloqlarda hech qanday kuzatuv tadqiqoti o'tkazilmagan; buning o'rniga chaqaloqlar tadqiqot doirasida emlandi.
Demak, bu allaqachon juda jiddiy axloqiy xavotir uyg'otadigan masala.
Bebalarning ellik foizi – bu sayyoraga xush kelibsiz sovgʻasi sifatida – istalmagan yon ta'sirlar.
Ularning kundalik tartibiga 6,1 foiz ta'sir qilgan. 2 foiz jiddiy yon ta'sirlarni boshdan kechirgan.
Va bularning barchasi bolalarni keyinchalik hayotda himoya qilishi kerak bo'lgan emlash uchun edi.
Chaqaloqlarning 10 foizi tez yordam bo'limiga murojaat qilishga majbur bo'ldi.
Shuning uchunmi biz emlaymiz? Bunday tadqiqotlar olib borilayaptimi? Bu bo'lishi mumkin emas!
Agar qandaydir emlashni umuman ko'rib chiqish kerak bo'lsa, meningcha, bu faqat juda kam uchraydigan hollarda u
tegishli shaxsga ma'lum zarar yetkazishi mumkinligi, ehtimol, inkor etib bo'lmasligi sababli bo'lishi mumkin.
Ammo ularning shunchalik keng tarqalganligini inobatga olsak, ular qanday dahshatli moddalar ekanligiga hayron bo'lamiz.
Agar siz 180 kundan keyin ham qarab chiqsangiz, 3,4 foizda yangi surunkali kasalliklar paydo bo'lgan.
Kelgusi yillarda bu bolalarga nima bo'lishini oldindan aytib bo'lmaydi.
Xo'sh, xulosani qisqacha bayon qilaylik: qizamiq – bu qadimiy bolalik kasalligi bo'lib, kattalarni
deyarli hech qachon ta'sir etmagan. Endi esa bu o'zgardi.
Biroq, agar davolamasdan qoldirilsa, bu bolalarda jiddiy asoratlarga olib kelishi
yoki halokatli bo'lishi kam ehtimolga ega.
Va shunday qilib, hayotning keyingi bosqichlarida sog'liqqa ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan holat.
Siz nafaqat qizamiqqa qarshi immunitetga egasiz, balki ko'plab boshqa kasalliklarga chalinish xavfi ham sezilarli darajada past.
Shuning uchun ham qandaydir himoya ta'minlashi kutilayotgan "himoya emlanishi"ni qizamiq yoki boshqa
kasalliklar uchun jiddiy ko'rib chiqib bo'lmaydi.
Chunki barcha bu emlashlar oldindan taxmin qilib bo'lmaydigan jiddiy kasalliklarga va hatto o'limga olib kelishi mumkin.
Hatto bu emlash lobbiistlari da'vo qilganidek kam uchraydigan bo'lsa ham, xavfni alohida holatlarda oldindan aytib bo'lmaydi.
Va butun muhokamada – jumladan COVID-19 ga qarshi majburiy emlash masalasida ham – yo'qolib qolgan narsa shuki, terapevtik
choralardan farqli o'laroq, biz har doim sog'lom odamlarni davolash haqida
gapiramiz. Va bu talabni nihoyatda yuqori qo'yadi.
Agar siz hozir bu qizamiqqa qarshi emlashni majburiy qilib, unga rioya qilsangiz, jamiyat ahmoqlar jamiyatiga aylanadi.
Schildbürgerlar shahar devoridagi oʻtni olib tashlashga harakat qilishdi va uni sigir yeyishi mumkin degan gʻoyaga keldilar, ammo
sigirni devorga qanday chiqarishni bilishmadi. Keyin ular sigirni arqon yordamida tortib chiqarish haqidagi ajoyib gʻoyani
oʻylab topishdi. Afsuski, sigir tepaga chiqqach, osilib qoldi.
Va bu asosan bizda qizamiqqa qarshi emlash bilan ham xuddi shunday vaziyat.
E'tiboringiz uchun rahmat.