Oyebi ndenge nini bobangi ya likama ya bamaladi ya sipa ekɔtaki makasi na makanisi ya
bato nyonso, lokola nde etiyamaki bango na kati?
Balobaka ete, mibu koleka 40 ya kosukola bongo esalaki ete bákoka kosalela makasi na nkombo ya
dictature ya bokolongono na tango ya pandemi ya coronavirus.
Na lisolo na ye ya mayele na YouTube na motó ya likambo "SIDA – mama ya bamaladi nyonso ya mopepe", mopanzi-sango, mokomi mpe
mosali-ba-filme Michael Leitner alakisi ndenge nini lisolo ya pandemi ya liboso ya ntina na mokili mobimba ebongisamaki
mpe epalanganisamaki na nzela ya bobimisi ya nsɔmɔ na makanisi.
Na ndingisa ya boboto ya Michael Leitner, Kla.TV alingi kokabola na bino awa na nse mwa
makambo oyo amonaki na bolukiluki na ye ya ankɛtɛ.
Mibu 40 ya kosukola bongo
Eloko moko ya ntina oyo ezalaki kolimbola bopetolami ya bongo ezalaki ndenge, na ba films, mingi mingi ba films ya
science-fiction, ba virus ezalaki kobongwana ntango nyonso mpe na boye ekokaki kobongola bato mobimba na eleko moke mpenza.
Yango epesaki bato nsɔmɔ ya ba virus ya likama.
Na ngambo mosusu, bobangi ya bamaladi ya epidémie oyo ekoki koboma bato ezalaki kotombolama nsima ya mwa bambula.
Na mobu 2014, ezalaki bokono ya Ebola oyo epanzanaki na Afrika, oyo na suka esalemaki mpo ete ndimbola ya Ebola ebongwanaki.
Na ndakisa, makila ya kati oyo euti na bokono ya makasi ya libumu mpe misopo, ezalaki mpe kotangama lokola cas ya Ebola.
Na 2009, grippe ya ngulu ezalaki; banda 1997, grippe ya ndɛkɛ ezalaki kobima mbala na
mbala; na 2002/2003, épidémie ya SARS ezalaki.
Kasi osali bolukiluki mpo na koyeba soki mpenza motango ya bakufi emati, kolanda mitango mpe makambo ya solo oyo ebimisami?
Omoni, cholera, peste, typhoïde—wango nde ezalaki bamaladi ya solo!
Peste ebomaki bato milio ntuku mibale na mitano kaka na Eropa na ekeke ya 14.
SIDA – mama ya bamaladi nyonso
Mpe sikoyo, tolobela SIDA – mama ya bamaladi nyonso, oyo ebandisaki na mobu 1981 kobangisa bato na
mokili mobimba na ntina ya ba virus mpe bamaladi ya liwa.
"Mabola Minene" ezalaki motó ya likambo na lokasa ya liboso ya zulunalo Der Spiegel na tango wana.
Liwa azali kobeta "Nzembo ya Liwa" na violon, elongo na bamaladi ya minene: SIDA, maladi
ya mbindo, peste, choléra mpe maladi ya mbwa.
Bilenge kati na bino bakoki ata kokanisa te ndenge nini bobangi ezalaki monene na bambula ya 1980 mpo na VIH/SIDA.
Mitó ya makambo ezalaki etondi kaka ndenge moko, lokola na tango ya pandemi ya coronavirus. Bato bazalaki na bobangi makasi.
Institut Robert Koch esalaki bakalkile mpo na motango ya ba infections ya sika ya VIH mpe emonaki ete Allemand ya suka
akozwa SIDA na mobu 1996 mpe akokufa mwa moke sima na yango.
Bongo bato bandimaki mpenza ete: na kati ya mbula nsambo, biso nyonso tokokufa.
Mitango ya kokanisa mpo na kokabola likama ya SIDA
Tóyebisa polele ete bokokanisi oyo ya mituya elandi ezali te mpo na kokitisa motuya ya liwa ya SIDA.
Soki tokokanisi mituya ya solo ya ntango wana, ezali pete komona ete, na ndakisa, liwa ya bana mike na Allemagne kati na mobu 1984
na 1993, na kati ya mikolo nsambo ya liboso ya bomoi, ezalaki ntango nyonso ebele koleka motango ya
bato oyo bazalaki kokufa na SIDA na mobu mobimba.
Kati na mobu 1981 mpe 1998, bato nkóto zomi bakufaki na bokono ya SIDA na Allemagne.
Na mobu 1996, motango ya bakufi ya SIDA na Allemagne ezalaki 0,22 likolo ya nkama.
Na bambula ya 1990, bato 1,5 bazalaki komiboma na ngonga nyonso na Allemagne.
Yango ezali 13 140 na mbula, to mbala nsambo koleka bato bakufaki na SIDA na mobu 1996.
Na mobu 1996, likama ya kokufa na aksida ezalaki pene na mbala 18 koleka likama ya kokufa na SIDA.
Mpo na kokundola bino, pɛstɛ ebomaki bato milio ntuku mibale na mitano na Eropa kati na mobu 1347 na 1352.
SIDA: Stratégie ya kobebisa, ya kokosa mpe ya lokuta
Ba campagnes ya kopekisa
Tango emonanaki polele ete Allemagne ezalaki na likama ya kosila na nzoto te mpo na SIDA, balobaki ete kampanye ya
kosala bolingo na ndenge ya malamu mpe kosalela ba kapote nde epekisaki bokono ya SIDA epalangana.
Grafike na ngambo ya mwasi elakisi motango ya ba capotes oyo etekamaki na Allemagne kati na mobu 1978 na 1994.
Mitango ya nse koleka emonanaki na 1984/1985. Mpe na ebandeli ya bambula ya 1990, pene ya ba capotes 0,2 koleka
etekamaki na moto na moto na mbula, koleka na 1979, liboso ete épidémie ya mabe ya SIDA ebanda.
Na yango, kampanye ya bolingo ya libateli emonisaki mbano moko te.
Grafike oyo na loboko ya mobali elakisi ba cas ya bokono ya VIH oyo batángi na nsima, elingi koloba, basalelaki motango ya ba
virus mpo na koyeba pene-pene ntango nini moto oyo auti kozwa test ya SIDA oyo emonisi
ete azali na bokono, asengelaki kozwa bokono.
Ekulusu elakisi ebandeli ya ba kampanye ya kopekisa.
Lokola bozali komona, kobanda ya ba campagnes ya prévention ememi mbano ata moko te na motango ya ba cas ya sika ya VIH.
Bobimisi ya makambo ya SIDA
Ndenge nini, kolanda grafike oyo emonisami, motango ya bato ya SIDA na Allemagne emataki malembe malembe kati na 1986 mpe 1996?
Bato ya SIDA batángamaki na mobimba. Yango elingi koloba, na ndakisa, ete bato ya SIDA ya mobu 1992
bakɔtisamaki na motángo ya bato ya SIDA ya mobu 1993.
Moto nyonso ya bokono ya SIDA azalaki kotangama lokola cas ya sika ya SIDA mbula na mbula. Ezalaki
na tina te soki kati na yango bakufaki to babikaki.
Bapesaki mituya oyo ezali komata na nko, mpo ete mituya oyo ezali komata ememaka bobangi oyo ezali komata?
Ba colonnes ya nse na graphe oyo elakisi motango ya solo ya bato ya sika ya bokono ya SIDA na mobu.
Kasi, kaka motango mobimba nde ebimisamaki na polele.
Ndimbola mpe bomeki ya SIDA
Bapesaki SIDA ndimbola ya sika mbala na mbala.
Diagramɛ emonisi ete na mobu 1993, Etats-Unis emonaki bokóli monene ya bato ya sika ya
bokɔnɔ ya SIDA soki tokokanisi na mikili misusu.
Kasi, yango ezalaki mpo na mobu 1993, Etats-Unis ezalaki mboka kaka moko oyo elimbolaki SIDA
lokola kozala na motango moke ya ba lymphocytes T4.
Na Afrika, bokono ya VIH ezalaki mingi mingi komonana na nzela ya bilembo, elingi koloba ete esengelaki
kokokisa bilembo mibale ya liboso mpe elembo moko ya mibale.
Mpe na nsima, kozanga kosala baekzame mosusu ya laboratoire, bamonaki ete moto yango azali na SIDA.
Na Afrika, bamaladi ya kala ya bobola bapesami ndimbola ya sika.
Ndimbola ya Caracas ya SIDA mpo na Amerika ya Sudi elobaki boye:
"Atako bato ya maladi ya SIDA na Brésil bazalaka na fievre, na nzoto pɛtɛɛ mpe na bokiti ya kilo mbala mingi, bilembo wana
emonanaki te na ndenge ekoki mpo na kokokisa masɛngami ya OMS."
Mpo na kopekisa mpasi ya koyeba kilo ya malamu to ya komeka bato ya maladi ebele, ndimbola ya Caracas epesaka nzela ete bongo-bongo
emonisama na miso ya monganga kozanga komeka moto ya maladi.
Emonani ete, bato na Amerika ya Sudi bazalaki na nzoto moke te mpo na kokanisama lokola bato ya SIDA.
Ndimbola oyo esalaki ete motango ya bato ya SIDA etikala likolo.
Motango ya ba cas
Ndenge nini batángaki mitángo ya bato ya bokono ya SIDA?
Bato nyonso ya SIDA oyo balobelami, motango na bango emataki na bituka na ndenge ekeseni.
Na Azia na 84,55, na Afrika na 6,65, to na Amerika – longola Etats-Unis – na 3,98.
Test ya VIH
Ba-tests mosusu ya VIH elongolamaki na nsima na zando mpo ezalaki kopesa ba-résultats ya kotiela motema te,
kolanda liste moko ebimisami na Institut Paul Ehrlich.
Lisusu, ezali na makambo ebele oyo eyebani ete epesaka ba resultat ya lokuta ya positif na test ya VIH.
Makambo oyo emonisami na ba articles ya siansi oyo eyebani mpe ya lokumu.
Lisusu, baekzame ezalaki ndenge moko te na mboka na mboka to na etuka na etuka.
Oyo ezalaki mwa makambo uta na lisolo ya Michael Leitner oyo emonisi ndenge nini babebisaki SIDA na nko mpe bakolisaki
yango koleka ndelo mpo ekoma bokono ya likama na mokili mobimba.
Okoki kozwa lien ya lisolo mobimba na eteni ya ba références na suka.
Mokano ya Michael Leitner ezali boye:
"Soki te mpo na eleko oyo ya mibu 40 ya bazulunalo, televizyo, mpe bafilme etondi na ba virus ya mabe oyo ezali ntango nyonso
koluka koboma biso, makelele oyo ya pandemi mpo na grippe moko oyo babengi nkombo ya sika Corona elingaki mpenza kosalema te."
Tosukisi na liloba ya Kary Mullis, molongi ya Mbano ya Nobel na Chimie, oyo elendisaka biso tótunaka
mituna na mayele mpe tótalelaka makambo oyo bapesaka biso.
Tango 99 likolo ya nkama ya bato ya siansi nyonso bandimi likambo moko, ezalaka na likoki monene ete ezali mabe.
Yango wana, tala Kla.TV mpe kabola ba programmes na biso ya malamu na basusu.