Kei te mōhio koe me pēhea i piri ai te mataku ki te mōrearea o ngā mate urutā whakamate ki ngā hinengaro o te
katoa o te tangata, ā, i whakatōngia tata ki a rātou?
E ai ki ngā kōrero, nā te whakawātea hinengaro mō te neke atu i te 40 tau i whakaahei ai kia whakamana i ngā
tikanga whakahīhī i runga i te ingoa o te kāwanatanga hauora i te mate urutā o te korona.
I roto i tana kauwhau mārama i runga i YouTube, e kīia nei ko "AIDS – te whaea o ngā mate urutā katoa", i whakaatu te
kairīpoata, kaituhi, me te kaihanga kiriata a Michael Leitner me pēhea i whakawhanakehia, i tohatohahia hoki te pūrākau mō
te mate urutā tuatahi nui ā-ao mā te whakamataku whai whāinga.
Nā te manaakitanga atawhai a Michael Leitner, e hiahia ana a Kla.TV ki te tiri ki a koutou i raro
nei ētahi o āna kitenga i puta i āna rangahau uiui.
40 tau o te horoi roro
Ko tētahi āhuatanga tautuhi o te horoi roro ko te āhua i ngā kiriata, otirā i ngā kiriata pūtaiao, i ngā huaketo e
hurihuri tonu ana, ā, nā reira ka taea e rātou te whakarerekē katoa i ngā tāngata i roto i te wā poto rawa.
Nā tēnei i whakaoho i te mataku mō ngā huaketo morearea i roto i ngā hinengaro o te tangata.
Heoi anō, i whakaohohia ia ētahi tau ia ētahi tau te mataku ki ngā mate urutā e mōrearea ana i te ora.
I te tau 2014, ko te putanga o te mate Ebola i Āwherika, i hua ai i te mea i whakarerekē te whakamārama o te mate Ebola.
Hei tauira, i whakarōpūhia hoki hei take Ebola te toto ā-roto i puta nā ngā mate puku kino.
I te tau 2009, i puta te mate pāwera poaka; mai i te tau 1997, kua auau ngā putanga o te mate
pāwera manu; i te tau 2002/2003, i puta te mate SARS.
Engari kua rangahau koe mēnā kua piki tūturu te mate tangata i runga i ngā tatauranga me ngā kōrero pono kua whakaputaina?
Kei te kite koe, ko te korera, ko te mate urutā, ko te mate tūpha—he mate urutā tūturu ēnā!
I te rautau tekau mā whā, i mate ai e te mate urutā 25 miriona tāngata i Uropi anake.
AIDS – te whaea o ngā mate urutā katoa
Ā, ināianei ki te AIDS – te whaea o ngā mate urutā katoa, i tīmata ai te whakamataku ā-ao mō
ngā huaketo me ngā mate morearea i te tau 1981.
Ko "Ngā Mate Urutā Nui" te taitara i te whārangi tuatahi o te maheni Der Spiegel i taua wā.
Kei te tākaro a Mate i te waiata 'Te Waiata o te Mate' ki te wīwī, ā, e whai ana ngā mate nui: te AIDS, te
sipirisi, te mate pēke, te kolera me te mate pukupuku iti.
Kaore e taea e ngā taitamariki i waenganui i a koutou te whakaaro i te whakamataku i pā ki te HIV/AIDS i ngā tau 1980.
I kī tonu ngā taitara, pērā i te wā o te mate urutā coronavirus. I tino mataku ngā tāngata.
I tāruarua e Te Whare Wānanga Robert Koch te maha o ngā mate HIV hou, ā, i whakatau ia ka pā te AIDS ki te Tiamana
whakamutunga i te tau 1996, ā, ka mate ia i muri tata iho.
Nā reira i tino whakapono ngā tāngata: i roto i ngā tau e whitu, ka mate tātou katoa.
Ngā tatauranga whakatairite mō ngā mate hei whakarōpū i te tūraru o te AIDS
Kia mārama tātou, ehara te whakataurite o ngā tatauranga e whai ake nei i te whakaiti i ngā mate nā te AIDS.
Ki te whakatairite i ngā tatauranga tūturu o taua wā, he māmā te kite, hei tauira, i Tiamana i waenga i te tau 1984 me te
tau 1993, i ngā rā tuatahi e whitu o te oranga, he nui ake tonu te maha o ngā mate pēpi i te maha o ngā mate AIDS ia tau.
I waenga i te tau 1981 me te tau 1998, i mate 10,000 tāngata i Tiamana nā te mate AIDS.
I te tau 1996, ko te wāhanga o ngā mate AIDS i Tiamana he 0.22 ia mano.
I ngā tau 1990, i mate 1.5 tāngata mā te whakamomori ia haora i Tiamana.
Ko tērā he 13,140 ia tau, arā, he whitu ngā wā atu i te tokomaha o te hunga i mate ki te AIDS i te tau 1996.
I te tau 1996, ko te tūponotanga kia mate i tētahi aitua he tata ki te 18 ngā wā nui
ake i te tūponotanga kia mate i te mate AIDS.
Hei whakamaharatanga, i patu e te mate urutā te 25 miriona tangata i Uropi i waenga i te tau 1347 me te tau 1352.
AIDS: Rautaki Whakakino, Whakahaere me te Tinihanga
Ngā kaupapa whakatairanga ārai
I te mārama kāore a Tiamana i te tūraru kia ngaro i te mate AIDS, i kīia ko ngā kaupapa mō te hononga haumaru me te
whakamahi i ngā kondomu i aukati i te horapa o te mate AIDS.
E whakaatu ana te rārangi i te taha mauī i te maha o ngā kondomi i hokona i Tiamana i waenga i te tau 1978 me te tau 1994.
Ko ngā tatauranga iti rawa i tuhia i te tau 1984/1985. I ngā tau tuatahi o te 1990, tata ki te 0.2 kōndom anō i
hokona ia tangata ia tau i whakatairite ki te tau 1979, i mua i te tīmatanga o te mate urutā AIDS whakamataku.
Nā reira, kāore he pānga mārama i puta i te kaupapa mō te ira haumaru.
E whakaatu ana te rārangi i te taha matau i ngā mate HIV kua tātaitia ā muri ake, arā, i whakamahia te taumata
huaketo hei tautuhi tata i te wā i pā ai te mate ki tētahi tangata i whakamātauria tata nei hei pāpānga ki te AIDS.
Ko te tohu rīpeka te tohu o te tīmatanga o ngā kaupapa ārai.
E kitea ana, kāore rawa he pānga o te whakarewatanga o ngā kaupapa ārai ki ngā mate HIV hou.
Te whakaputanga o ngā take AIDS
Nō hea i piki ai, e ai ki te rārangi i whakaaturia, te maha o ngā keehi AIDS i Tiamana i waenga i te tau 1986 me te tau 1996?
ngā take AIDS i tatau tahi. Ko te tikanga, hei tauira, i whakaurua ngā take AIDS nō te tau 1992 ki ngā take AIDS mō te tau 1993.
I ia tau, i tatau ia tūroro AIDS hei take hou o te AIDS. Ehara i te mea he aha mēnā kua mate rānei, kua rongoā rānei rātou.
I hangaia ngā tatauranga e piki ana i runga i te hiahia, nā te mea ka piki te mataku i ngā tatauranga e piki ana?
Ko ngā pou iti kanapa-marama i tēnei tūtohi e whakaatu ana i te tūturu o ngā keehi hou o te AIDS ia tau.
Heoi, ko te tatauranga tapeke anake i tukuna ki te marea.
Whakamārama me te tautuhi i te AIDS
Kua tautuhia anō a AIDS i ngā wā maha.
E whakaatu ana te tūtohi i te tau 1993 i pāngia a Amerika e tētahi pikinga nui o ngā mate
AIDS hou, hei whakatairite ki ērā atu whenua.
Heoi, nā te mea i te tau 1993, ko Amerika anake te whenua i tautuhi i te AIDS hei whai tau iti o ngā pūtau T4.
I Āwherika, i nuinga ake i tautuhia te HIV mā te āhuatanga ā-tinana, arā, me tutuki e
rua ngā paearu matua me tētahi paearu tuarua.
Ā, kātahi, kāore he whakamātautau taiwhanga anō, i tautuhia tētahi tangata he mate AIDS.
I Āwherika, kua whakahōu noa iho ngā mate tuku iho o te rawakore.
Ko te Whakamārama o Caracas mō te AIDS mō Amerika ki te Tonga i kī, arā:
"Ahakoa he maha ngā wā ka pā ki ngā tūroro AIDS i Brazil te werawera, te mate ururua me te ngaro taumaha e neke atu
ana i tētahi uara kua whakaritea, kāore ēnei i kitea i ngā wā e tika ana kia tutuki ai ngā paearu a te WHO."
Hei karo i te uaua o te tautuhi i te taumaha noa, o te ine rānei i te tokomaha o ngā tūroro, ka whakaae te
whakamārama a Caracas kia taea te tautuhi ā-hauora i te ngoikore taumaha me te kore e ine i te tūroro.
E ai ki ngā kōrero, kāore ngā tāngata o Amerika ki te Tonga i tino ngoikore i te kai kia whakaarohia hei take mate AIDS.
Nā tēnei whakamārama i taea ai te pupuri i te nui o ngā take AIDS kia teitei.
Ngā nama take
Me pēhea i tatau ai ngā tatauranga take AIDS?
Kua whakanuia ia take AIDS kua pūrongoia i ngā rohe i raro i ngā āhuatanga rerekē.
I Ahia he 84.55, i Āwherika he 6.65, i Amerika – kāore i whakaurua te United States – he 3.98.
Te whakamātautau HIV
I muri mai, i tangohia ētahi whakamātautau HIV i te mākete nā te mea i whakaputa hua kāore i te pono, e ai ki
tētahi rārangi i whakaputaina e te Paul Ehrlich Institute.
Hei tāpiri, he maha ngā take e mōhiotia ana e hua ai ngā hua whakamātautau HIV hē.
Ngā āhuatanga i tautuhia e ngā tuhinga pūtaiao kua mōhiotia, kua whai ingoa pai.
Hei tāpiri, kāore ngā whakamātautau i ōrite i waenga i ngā whenua, i waenga rānei i ngā rohe.
Ko ēnei ētahi āhuatanga i puta i te whaikōrero a Michael Leitner e whakaatu ana i te āhua i whakarerekētia ai, i whakawhānuihia
ai te mate AIDS kia tū hei mate urutā ā-ao tino mōrearea.
Ka kitea e koe te hononga ki te akoranga katoa i raro i ngā tohutoro i ngā whakawhetai.
Ko te whakakapi a Michael Leitner e whai ake nei:
"Mēnā kāore tēnei wā 40 tau o ngā niupepa, pouaka whakaata me ngā kiriata kī ana i ngā huaketo kino e ngana tonu ana ki
te whakangaro i a tātou, kāore rawa e taea tēnei raruraru mate urutā mō tētahi mātūtū i tapaina ko Corona."
Ka mutu mātou ki tētahi kīanga nā Kary Mullis, te toa o te Tohu Nobel mō te Matū, e akiaki ana i a mātou kia pātai āta,
kia whakamana hoki i ngā mea e whakaaturia ana ki a mātou.
"Mēnā ka whakaae te 99 ōrau o ngā kairangahau katoa ki tētahi mea, tērā pea he hē."
Nō reira, mātakitaki i a Kla.TV, ā, tohaina ā mātou hōtaka kua tino tūhonohono ki ētahi atu.