WEBVTT

00:00.479 --> 00:05.418
Na ua tseba kamoo tshabo ya kotsi ya mafu a sewa a
bolaeang e ileng ya kenella ka matla dikelellong tsa

00:05.418 --> 00:08.937
batho bohle, hoo e ka bang e ile ya jwetswa ho bona?

00:08.937 --> 00:15.159
Ho thwe dilemo tse fetang 40 tsa ho hlatswa dikelello di
entse hore ho kgonehe ho qobella mehato ka lebitso la puso ya

00:15.159 --> 00:19.228
kgatello ya tsa bophelo bo botle nakong ya sewa sa coronavirus.

00:19.228 --> 00:26.021
Thutong ea hae e nang le temohisiso ho YouTube e nang le sehlooho
se reng "AIDS – 'mè oa mafu ohle a seoa", moqolotsi oa litaba,

00:26.021 --> 00:31.753
mongoli le moetsi oa lifilimi Michael Leitner o bontšitse kamoo
pale ea seoa sa pele sa bohlokoa machabeng e

00:31.753 --> 00:37.254
ileng ea hlahisoa le ho phatlalatsoa ka ho
tsosa tšabo ka boomo ho batho ba khethehileng.

00:37.254 --> 00:47.163
Ka tumello e mosa ea Michael Leitner, Kla.TV e rata ho
arolelana le uena ka tlase tse ling tsa liphuputso tsa hae.

00:47.163 --> 00:50.436
Lilemo tse 40 tsa ho Hlatsoa Kelello

00:50.436 --> 00:56.052
Karolo e hlalosang ho hlatsoa kelello e ne e le kamoo,
lifiliming, haholo-holo lifiliming tsa mahlale a iqapetsoeng,

00:56.052 --> 01:02.283
livaerase li neng li fetoha khafetsa 'me ka hona li ne li
ka fetola batho ka ho feletseng ka nako e khuts'oane haholo.

01:02.283 --> 01:06.614
Sena se ile sa tsosa tshabo ya
dikokwanahloko tse kotsi dikelellong tsa batho.

01:06.614 --> 01:11.590
Ka lehlakoreng le leng, tshabo ya sewa se kotsi se
ka bolayang e ne e tsoswa dilemo tse mmalwa ka seng.

01:11.590 --> 01:17.300
Ka 2014, e bile ho qhoma ha Ebola Afrika, e
leng se qetellong se neng se thehiloe hodima

01:17.300 --> 01:21.049
taba ea hore tlhaloso ea Ebola e ne e fetotsoe.

01:21.049 --> 01:25.430
Ka mohlala, ho tswa madi ka hare ho mmele ho
bakilweng ke malwetse a tebileng a mala le mpa,

01:25.430 --> 01:28.353
le hona ho ne ho nkuwa e le ketsahalo ya Ebola.

01:28.353 --> 01:33.983
Ka 2009, ho bile le sefuba sa likolobe; ho tloha
ka 1997, ho bile le ho qhoma ha sefuba sa

01:33.983 --> 01:38.431
linonyana khafetsa; ka 2002/2003, ho bile le seoa sa SARS.

01:38.431 --> 01:46.192
Empa na o entse dipatlisiso hore na kannete ho bile le keketseho
ya mafu ho latela dipalo le dintlha tse phatlaladitsweng?

01:46.192 --> 01:50.418
Ua bona, kolera, seoa sa liphokojoe, le
tifoide—e ne e le mafu a seoa a sebele!

01:50.418 --> 01:57.600
Seoa se ile sa bolaea batho ba limilione tse
25 Europe feela ka lekholong la bo14 la lilemo.

01:57.600 --> 02:00.891
AIDS – 'mè oa seoa sohle

02:00.891 --> 02:07.757
Mme jwale ho AIDS – mme ya sewa kaofela, e
qalileng ho tsosa letshoso la sewa sa mafu

02:07.757 --> 02:11.619
a bolaeang lefatsheng ka bophara ka 1981.

02:11.619 --> 02:16.928
"Mafu a Maholo a Sehlola" e ne e le sehlooho se seholo
leqepheng le ka pele la makasine ea Der Spiegel ka nako eo.

02:16.928 --> 02:24.942
Lefu le letsa "Pina ea Lefu" ka violin, le felehelitsoe ke
mahlomola a maholo, AIDS, sifilisi, seoa, kolera le masoebe.

02:24.942 --> 02:31.825
Ba banyenyane har'a lona ba ka sitoa le ho nahana ka letšoso
la tšabo le neng le le teng ka bo-1980 mabapi le HIV/AIDS.

02:31.825 --> 02:39.937
Lihlooho tsa litaba li ne li tletse ka ho tšoana, joalo ka
nakong ea seoa sa coronavirus. Batho ba ne ba tšohile haholo.

02:39.937 --> 02:48.325
Setsi sa Robert Koch se ne se hakantse palo ea mafu a macha a
HIV mme sa fihlela qeto ea hore Mojeremane oa ho qetela o tla

02:48.325 --> 02:53.268
tšoaetsoa ke AIDS ka 1996 mme a hlokahale nakoana ka mor'a moo.

02:53.268 --> 02:59.012
Kahoo batho ba ile ba kgoliseha kannete: ka mora
dilemo tse supileng, bohle re tla be re hlokahetse.

02:59.012 --> 03:04.900
Lipalo tse bapisoang tsa mafu ho hlopha kotsi ea AIDS

03:04.900 --> 03:12.160
Ha re hlaloseng hantle hore papiso ena e latelang ea
lipalo ha e reretsoe ho nyenyefatsa mafu a bakoang ke AIDS.

03:12.160 --> 03:21.695
Ha ho bapisoa lipalo tsa nnete tsa nako eo, ho bonolo ho bona
hore, mohlala, mafu a masea Jeremane lipakeng tsa 1984 le

03:21.695 --> 03:30.959
1993 matsatsing a supileng a pele a bophelo a ne a lula a
le holimo ho feta palo ea mafu a selemo le selemo a AIDS.

03:30.959 --> 03:38.445
Pakeng tsa 1981 le 1998, ho bile
le mafu a 10,000 a AIDS Jeremane.

03:38.445 --> 03:46.205
Ka 1996, karolo ea mafu a AIDS naheng
ea Jeremane e ne e le 0.22 ka sekete.

03:46.205 --> 03:53.283
Lilemong tsa bo-1990, batho ba 1.5 ba ne ba
ipolaea ka hora e 'ngoe le e 'ngoe Jeremane.

03:53.283 --> 04:02.113
Hoo ke 13,140 ka selemo, kapa makhetlo a supileng
ho feta ba hlokahetseng ka lebaka la AIDS ka 1996.

04:02.113 --> 04:09.749
Ka 1996, kotsi ea ho hlokahala kotsing e ne e le kholo hoo e
ka bang makhetlo a 18 ho feta kotsi ea ho hlokahala ka AIDS.

04:09.749 --> 04:21.428
E le kgopotso, sewa sa hlobaela maphelo a batho ba
dimilione tse 25 Europe pakeng tsa 1347 le 1352.

04:21.428 --> 04:27.298
AIDS: Leano la ho Sotha, ho Laola le ho Qhekella

04:27.298 --> 04:30.120
Lets'olo la thibelo

04:30.120 --> 04:37.989
Ha ho se ho hlakile hore Jeremane e ne e sa tšosoa ke ho felisoa
ke AIDS, ho ile ha boleloa hore matšolo a thobalano e bolokehileng

04:37.989 --> 04:42.265
le tšebeliso ea likhaba li thibetse ho ata ha seoa sa AIDS.

04:42.265 --> 04:51.228
Gerafo e ka letsohong le letshehadi e bontsha palo ya
dikhondomo tse rekisitsweng Jeremane pakeng tsa 1978 le 1994.

04:51.228 --> 04:59.159
Lipalo tse tlase ka ho fetisisa li ile tsa tlalehoa ka 1984/1985.
Mme mathoasong a lilemo tsa bo-1990, ho ne ho rekisoa

04:59.159 --> 05:08.433
likhondomo tse ka bang 0.2 tse eketsehileng ka motho ka mong ka
selemo ho feta ka 1979, pele seoa se seholo sa AIDS se qala.

05:08.433 --> 05:13.253
Ka hona, letsholo la thobalano e
bolokehileng ha le a ka la ba le phello e bonahalang.

05:13.253 --> 05:20.150
Gerafo e ka ho le letona e bontša mafu a HIV a baliloeng morao,
ke hore, ho ipapisitsoe le palo ea vaerase, ho

05:20.150 --> 05:26.787
ile ha fumanoa hore motho ea sa tsoa fumanoa a
na le AIDS o tlameha hore ebe o tšoaelitsoe neng.

05:26.787 --> 05:30.928
Sefapano se tshwaya qaleho ya matsholo a thibelo.

05:30.928 --> 05:38.727
Jwalokaha le bona, ho qala matsholo a thibelo ha ho so be
le kgahlamelo ho hang hodima ditshwaetso tse ntjha tsa HIV.

05:38.727 --> 05:42.799
Phatlalatso ea linyeoe tsa AIDS

05:42.799 --> 05:49.339
Ho etsahetse jwang hore, ho ya ka grafu e
bontshitsweng, palo ya batho ba nang le AIDS Jeremane

05:49.339 --> 05:53.385
e nyolohe ka ho tsitsa pakeng tsa 1986 le 1996?

05:53.385 --> 06:00.367
Linyeoe tsa AIDS li ile tsa baloa ka kakaretso. Sena
se bolela hore, mohlala, linyeoe tsa AIDS tsa 1992

06:00.367 --> 06:04.555
li ile tsa kenyelletsoa linyeoeng tsa AIDS tsa 1993.

06:04.555 --> 06:10.006
Mokudi e mong le e mong wa AIDS o ne a balwa e le
ketsahalo e ntjha ya AIDS selemo se seng le se seng. Ho ne ho

06:10.006 --> 06:13.826
sa tsotellehe hore na o se a hlokahetse kapa o fodisitswe.

06:13.826 --> 06:20.665
Na lipalo tse ntseng li nyoloha li hlahisitsoe ka boomo, hobane
lipalo tse ntseng li nyoloha li baka tšabo e ntseng e hola?

06:20.665 --> 06:26.836
Dikholoana tse tlase tsa lesedi kgrafeng ena di bontsha
palo ya nnete ya diketsahalo tse ntjha tsa AIDS ka selemo.

06:26.836 --> 06:31.183
Leha ho le jwalo, ke palo e
kopantsweng feela e ileng ya phatlalatswa.

06:31.183 --> 06:35.486
Tlhaloso le tlhahlobo ea AIDS

06:35.486 --> 06:38.588
AIDS e hlalositsoe bocha khafetsa.

06:38.588 --> 06:46.389
Setšoantšo se bontša hore ka 1993, United
States e bile le keketseho e kholo haholo ea mafu a

06:46.389 --> 06:51.011
macha a AIDS ha ho bapisoa le linaha tse ling.

06:51.011 --> 06:57.532
Leha ho le jwalo, sena e ne e le hobane ka 1993, USA e
ne e le naha e le nngwe feela e neng e hlalosa AIDS e

06:57.532 --> 07:01.787
le ho ba le palo e tlase ya disele tsa T4 lymphocytes.

07:01.787 --> 07:07.686
Afrika, HIV e ne e atisa ho fumanoa ka tlhahlobo ea bongaka,
ho bolelang hore ho ne ho hlokahala hore litekanyetso tse peli

07:07.686 --> 07:11.393
tsa mantlha le tekanyetso e le 'ngoe ea bobeli li fihlellwe.

07:11.393 --> 07:17.603
Mme yaba, ntle le diteko tse ding tsa
laboratori, motho o ile a fumanwa a ena le AIDS.

07:17.603 --> 07:25.161
Afrika, mafu a tloaelehileng a bofuma a hlalositsoe bocha feela.

07:25.161 --> 07:31.724
Tlhaloso ea Caracas ea AIDS bakeng
sa Amerika Boroa e boletse, qotso:

07:31.724 --> 07:38.334
"Leha bakuli ba AIDS naheng ea Brazil hangata ba ba le feberu,
letšollo le ho theoha ha boima ba 'mele ho feta

07:38.334 --> 07:45.094
tekanyo e behiloeng, tsena ha lia ka tsa bonoa
khafetsa ho lekana ho fihlela litekanyetso tsa WHO."

07:45.094 --> 07:52.384
Ho qoba bothata ba ho lekanyetsa boima bo tloaelehileng kapa ho
jara bakuli ba bangata, tlhaloso ea Caracas e

07:52.384 --> 07:59.305
lumella hore boima bo ka tlase ho bo
tloaelehileng bo fumanoe ke ngaka ntle le ho jara mokuli.

07:59.305 --> 08:06.016
Ho bonahala eka batho ba Amerika Boroa ba ne ba se na
phepo e fokolang ho lekana hore ba ka nkoa e le mafu a AIDS.

08:06.016 --> 08:11.179
Tlhaloso ena e ile ea etsa hore palo
ea linyeoe tsa AIDS e lule e le holimo.

08:11.179 --> 08:13.983
Palo ea liketsahalo

08:13.983 --> 08:17.382
Dipalo tsa dinyeoe tsa AIDS di ile tsa balwa jwang?

08:17.382 --> 08:24.000
Nyeoe e 'ngoe le e 'ngoe ea AIDS e tlalehiloeng
e atisitsoe libakeng ka lintlha tse fapaneng.

08:24.000 --> 08:35.250
Asia ka 84.55, Afrika ka 6.65,
kapa Amerika – ntle le USA – ka 3.98.

08:35.250 --> 08:38.399
Tlhahlobo ea HIV

08:38.399 --> 08:46.982
Diteko tse ding tsa HIV di ile tsa ntshwa mmarakeng
hamorao hobane di ne di fana ka diphetho tse sa tshepahaleng, ho

08:46.982 --> 08:52.302
ya ka lenane le phatlaladitsweng ke Setsi sa Paul Ehrlich.

08:52.302 --> 09:00.022
Ho feta moo, ho na le mabaka a mangata a tsejoang
a bakang diphetho tsa teko ya HIV tse fosahetseng.

09:00.022 --> 09:06.460
Mabaka a supilweng ke dingolwa tsa
saense tse tsebahalang le tse tshepahalang.

09:06.460 --> 09:14.126
Ho feta moo, liteko li ne li sa tšoane ho tloha
naheng ho ea naheng kapa ho tloha sebakeng ho ea sebakeng.

09:14.126 --> 09:22.438
Tsena e ne e le dintlha tse ding ho tswa puong ya Michael
Leitner tse bontshang kamoo AIDS e ileng ya laolwa ka boomo

09:22.438 --> 09:27.379
le ho hodiswa ho ba sewa se kotsi sa lefatshe ka bophara.

09:27.379 --> 09:32.942
O ka fumana sehokelo sa puo eohle
karolong ya ditshupiso qetellong.

09:32.942 --> 09:37.460
Qetello ea Michael Leitner e tjena:

09:37.460 --> 09:51.431
"Ntle le mehla ena ea lilemo tse 40 ea likoranta, thelevishene,
le lifilimi tse tletseng livaerase tse mpe tse lulang li

09:51.431 --> 10:06.080
leka ho re felisa, pherekano ena ea seoa ka lebaka la
moferefere o rehelletsoeng Corona e ka 'na ea se ke ea khoneha."

10:06.080 --> 10:13.729
Re qetella ka qotso e tsoang ho mohlodi wa Moputso wa Nobel
wa Khemistri, Kary Mullis, e re kgothalletsang ho botsisisa

10:13.729 --> 10:19.515
ka teboho le ho netefatsa dintho tseo re di hlahisetswang.

10:19.515 --> 10:28.250
"Ha diperesente tse 99 tsa borasaense bohle di dumellana
ka ntho e itseng, ho ka etsahala haholo hore e fosahetse."

10:28.250 --> 10:33.109
Ka hona, shebella Kla.TV mme o arolelane
mananeo a rona a batlisisitsweng hantle le ba bang.
