Öldüriji epidemiýalaryň howpundan dörän gorkuň bütin adamzadyň aňyna nähili ornaşyp, olara
hakykatdanam siňdirilenligini bilýärsiňizmi?
40 ýyldan gowrak wagtlap alnyp barlan beýni ýuwmak işiň koronawirus pandemiýasy döwründe saglyk diktaturasynyň adyndan
mejbury çäreleri girizmäge mümkinçilik döredeni aýdylýar.
Ýoutube-de "AIDS – ähli epidemiýalaryň ejesi" atly düşünjeli mahabatynda žurnalist, ýazyjy we kinofilm döredijisi Maýkel
Leitner halkara ähmiýetli ilkinji pandemiýanyň hekaýasynyň niçik maksatlaýyn gorkuzmak arkaly
işlenip düzülen we ýaýradylanlygyny görkezdi.
Michael Leitneriň hoşniýetli rugsady bilen, Kla.TV aşakda onuň derňew barlaglarynyň käbir netijelerini paýlaşmak isleýär.
Mýyp ýuwmagyň 40 ýyly
Beýn ýuwmagyň kesgitleýji bölegi filmlerde, esasan ylmy fantastika filmlerinde wiruslaryň yzygiderli
üýtgemegi we şonuň netijesinde adamlary örän gysga wagtyň içinde düýbünden üýtgedip bilmegidi.
Bu adamlaryň akyllarynda howply wiruslar barada gorky döretdi.
Başga tarapdan, jan howp salýan epidemiýalardan gorkmak her birnäçe ýylda bir gezek güýçlendirilýärdi.
2014-nji ýylda Afrikada Ebola epidemiýasy boldy, ol ahyrynda Ebola keseline berlen kesgitlemäniň üýtgedilenligine esaslandy.
Meselem, agyr gastrointestinal keselleriň döredýän içki gan akmagy hem Ebola hadysasy hökmünde hasaplandy.
2009-njy ýylda doňuz grippi boldy; 1997-nji ýyldan bäri guş grippi ýygy-ýygydan ýüze çykýar;
2002/2003-nji ýyllarda SARS epidemiýasy boldy.
Emma çap edilen sanlar we faktlar esasynda ölüm derejesiniň hakykatdanam ýokarlanandygyny barladyňyzmy?
Görýäňizmi, kolera, weba, tif — olar hakyky epidemiýalardy!
14-nji asyrda diňe Ýewropada veba 25 million adamyň janini aldy.
AIDS – ähli epidemiýalaryň ejesi
Indi bolsa AIDS-e – ähli epidemiýalaryň enesine, 1981-nji ýylda dünýäniň dürli künjeklerinde ölümli
wiruslar we keseller barada pandemiýa gorkusyny döredene.
"Uly epidemiýalar" şol döwürde Der Spiegel žurnalynyň öňki sahypasynyň başlygy boldy.
Ölüm skripkada "Ölüm aýdymy"ny çalýar, oňa uly epidemiýalar – AIDS, sifilis, weba, kolera we çeçen ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk
ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk
ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk ýokuşlyk
Siziň arasynda ýaşlar 1980-nji ýyllarda HIV/AIDS barada döredilen panika döredijiligiň nähili
bolandygyny gaty az göz öňüne getirip bilerler.
Başlyklar koronawirus pandemiýasy döwründäki ýaly doly boldy. Adamlar hakykatdanam gorkdylar.
Robert Koch Instituty täze HIV ýokançlyklarynyň sanyny ekstrapolýasiýa edip, soňky nemesiň 1996-njy ýylda AIDS
aljakdygyny we gysga wagt soňra ölejekdigini netije çykardy.
Şonuň üçin adamlar hakykatdan hem ynandy: ýedi ýyldan soň hemmämiz öljek.
AIDS töwekgelçiligini klassifikasiýa etmek üçin ölümler boýunça deňeşdirme sanlary
Aşakdaky sanlaryň deňeşdirilmegi AIDS sebäpli bolan ölümleri ýeňilleşdirmek niýetinde däldigini anyklaşdyralyň.
Şol döwürdäki hakyky sanlary deňeşdireniňde, mysal üçin, Germaniýada 1984–1993-nji ýyllar aralygynda dogulandan soňky
ilkinji ýedi gün içinde çagalaryň ölüm derejesiniň her ýyl AIDSden ölýänleriň sanyndan
hemişe ýokary bolandygy aňsatlyk bilen görünýär.
1981 we 1998 ýyllar arasynda Germaniýada AIDS sebäpli 10 000 ölüm boldy.
1996-njy ýylda Germaniýada AIDS sebäpli ölümleriň paýy müňe 0,22 boldy.
1990-njy ýyllarda Germaniýada her sagatda 1,5 adam özüni öldürmek netijesinde aradan çykdy.
Bu ýyllyk 13 140 adama barabar bolup, 1996-njy ýylda AIDS-den ölen adamlaryň sanyndan ýedi esse köp.
1996-njy ýylda heläkçilikde ölmek howpy AIDS-den ölmek howpundan takmynan 18 esse ýokarydy.
Ýatlatmak üçin, 1347–1352-nji ýyllar aralygynda Ýewropada veba 25 million adamyň janyny aldy.
AIDS: Bükeltme, Manipulýasiýa we Aldaw Strategiýasy
Öňüni alyş kampaniýalary
Germaniýanyň AIDS bilen ýok edilmek howpy astynda däldigi belli bolansoň, howpsuz jynsy gatnaşyk
kampaniýalarynyň we kondomlaryň ulanylmagynyň AIDS epidemiýasynyň ýaýramagynyň öňüni alandygy aýdylýardy.
Çepde görkezilen grafik 1978–1994 ýyllar aralygynda Germaniýada satylan kondomlaryň sanyny görkezýär.
Iň pes görkezijiler 1984/1985-nji ýyllarda hasaba alyndy. 1990-njy ýyllaryň başlarynda, gorkunç AIDS
epidemiýasy başlamazdan öňki 1979-njy ýyla garanyňda, adam başyna ýyllyk takmynan 0,2 kondom köp satyldy.
Şonuň üçin howpsuz jynsy kampaniýanyň anyk täsiri bolmady.
Oň tarapdaky grafikiň üstünde retroaktiv usulda hasaplanan HIV ýokançlyklary görkezilýär; ýagny wirus ýüküniň
möçberi, AIDS üçin täzeden pozitiw netije alan adamyň takmynan haçan ýokuşandygyny kesgitlemekde ulanyldy.
Haç öňüni alyş kampaniýalarynyň başlanýandygyny belleýär.
Görşüňiz ýaly, öňüni alyş kampaniýalarynyň başlanylmagy täze HIV ýokançlyklaryna hiç hili täsir etmedi.
AIDS hadysalarynyň neşir edilmegi
Gostanlanan grafige görä, Germaniýada AIDS hadysalarynyň sany 1986 we 1996 ýyllar aralygynda yzygiderli nädip ýokarlandy?
AIDS hadysalary jemleýin hasaba alyndy. Mysal üçin, 1992-nji ýyldaky AIDS hadysalary
1993-nji ýyldaky AIDS hadysalaryna goşuldy.
Her bir AIDS hassasy her ýyl täze AIDS hadysasy hökmünde hasaba alyndy. Olaryň şondan
soň ölmegi ýa-da bejerilmegi ähmiýetli däldi.
Ýokarlanýan sanlar maksatlaýynlykda döredilipdi mi, sebäbi ýokarlanýan sanlar gorkynyň artmagyna getirýär?
Bu grafigiň aşaky ýagtylyk sütunlary her ýyl täze AIDS hadysalarynyň hakyky sanyny görkezýär.
Emma diňe jemleýji sanama jemgyýetçilige mälim edildi.
AIDS-iň kesgitlemesi we diagnostikasy
AIDS gaýtalanyp-gaýtalanyp täzeden kesgitlenildi.
Diagramma görkezýär, 1993-nji ýylda ABŞ-da beýleki ýurtlara garanyňda täze AIDS ýokançlyklarynyň sany ep-esli artdy.
Emma munuň sebäbi 1993-nji ýylda ABŞ-nyň AIDS-i T4 limfositleriniň az sany bolmak
hökmünde kesgitleýän ýeke-täk ýurt bolmagy eken.
Afrikada HIV esasan kliniki usulda kesgitlenýärdi, bu iki esasy kriteriýa we bir ikinji
derejeli kriteriýanyň berjaý edilmelidigini aňladýar.
Soňra, goşmaça laboratoriýa barlaglary geçirilmänkä, birine AIDS diagnozy goýuldy.
Afrikada garyplygyň klassiki keselleri ýönekeýçe täzeden kesgitlenildi.
Günorta Amerika üçin Karakas AIDS keseli kesgitlemesi şeýle diýdi:
"Braziliýadaky AIDS hassalarynda gyzmyň, ishalyň we agramyň islendik bir derejesinden ýokary bolan ýitginiň
örän köplenç duş gelýändigi WHO kriteriýalaryna laýyk gelmek üçin ýeterlik derejede ýüze çykmady."
Adaty agramy kesgitlemegiň ýa-da köp sanly hassalary agramlamak kynçylygyny aradan aýyrmak üçin, Caracas
kesgitlemegi hassany agramlamagy talap etmän, az agramlylygy kliniki taýdan kesgitlemäge mümkinçilik berýär.
Görnüşine görä, Günorta Amerikadaky adamlar AIDS hadysalary hökmünde hasaplanmak üçin
ýeterlik derejede ýetmezçilik çekmediler.
Bu kesgitleme AIDS hadysalarynyň sanyny ýokary saklamagy mümkin etdi.
Hadysalaryň sany
AIDS keselleriniň sany nähili hasaplandy?
Hasaba alnan her bir AIDS hadysasy sebitlerde dürli amiller bilen köpeldildi.
Aziýada 84,55 bilen, Afrikada 6,65 bilen ýa-da Amerikada – ABŞ-y hasaba almaň – 3,98 bilen.
HIV synagy
Paul Ehrlich Institutynyň çap eden sanawyna görä, käbir HIV testleri soňra bazar
ýörelgesinden çekildi, sebäbi olar ynamsyz netijeler berdi.
Mundan başga-da, HIV synagynyň ýalňyş oňyn netijelerini döredýän köp sanly faktorlar bar.
Ykrar edilen we abraýly ylmy makalalarda anyklanan faktorlar.
Mundan başga-da, synaglar ýurtdan ýurda we sebitden sebite deň däldi.
Bu Michael Leitner-iň mahabatyndan alnan käbir ugurlary görkezýär, olar AIDS-iň maksatlaýynlykda manipýasiýa edilip, howply
global epidemiýa öwürilip artyk görkezilendigini görkezýär.
Ahyrdaky çeşmeler bölüminde tutuş lektsiýanyň baglanyşygyny tapyp bilersiňiz.
Michael Leitneriň netijesi şularydyr:
"Eger 40 ýyllyk gazetleriň, telewideniýäniň we filmleriň bizi ýok etmek üçin yzygiderli synanyşýan ýaman wiruslar bilen
doly bolmadyk döwri bolmasady, Corona diýlip atlandyrylan grippiň bu pandemiýa galkanyşy elbetde mümkin bolmazdy."
Biz bu çykyşymyzy himiýa boýunça Nobel baýragynyň eýesi Kary Mullisiň biziň öňümize goýlan zatlary tankytçylyk bilen soramaga
we barlamaga höweslendirýän sitatasy bilen tamamlaýarys.
"Ähli alymlaryň 99 göterimi bir zat barada ylalaşanda, ol köplenç ýalňyş bolýar."
Şonuň üçin Kla.TV-i tomaşa ediň we gowy barlanan programmalarymyzy başgalar bilen paýlaşyň.