WEBVTT

00:00.479 --> 00:05.466
Uyasazi na ukuba uloyiko lwengozi yezifo
ezosulelayo ezibulalayo lwaba njani yinxalenye enkulu

00:05.466 --> 00:08.937
yengqondo yoluntu lonke, phantse lufakwe kubo?

00:08.937 --> 00:14.202
Kuthiwa iminyaka engaphezu kwama-40 yokuhlantswa iingqondo yenze
kwaba nokwenzeka ukunyanzelisa amanyathelo

00:14.202 --> 00:19.228
okunyanzisa egameni lolawulo olungqongqo
kwezempilo ngexesha lobhubhane we-coronavirus.

00:19.228 --> 00:26.995
Kwintetho yakhe enengqiqo kwiYouTube enesihloko esithi "AIDS –
umama wazo zonke iintlobo zezifo ezosulelayo", intatheli, umbhali

00:26.995 --> 00:33.305
nomqambi weefilimu uMichael Leitner ubonise indlela
ibali lobhubhane wokuqala obaluleke kumazwe ngamazwe

00:33.305 --> 00:37.254
elaphuhliswa nelisasazwa ngokusasaza uloyiko ngabom.

00:37.254 --> 00:43.226
Ngenkxaso-musa kaMichael Leitner, i-Kla.TV
ingathanda ukwabelana nani ngezinto azifumene

00:43.226 --> 00:47.163
kuphando lwakhe olucokisekileyo apha ngezantsi.

00:47.163 --> 00:50.436
Iminyaka engama-40 yokuhlamba ubuchopho

00:50.436 --> 00:56.407
Icandelo eliyintloko lokuhlamba ubuchopho yayikukuba, kwiifilimu,
ingakumbi kwiifilimu zenzululwazi eziqambeyo, iintsholongwane

00:56.407 --> 01:02.283
zazisoloko ziguquka kwaye ngaloo ndlela zazikwazi
ukutshintsha abantu ngokupheleleyo ngexesha elifutshane kakhulu.

01:02.283 --> 01:06.614
Oku kuvuse uloyiko
lweentsholongwane eziyingozi ezingqondweni zabantu.

01:06.614 --> 01:11.590
Kwelinye icala, uloyiko lweentlanga ezisongela
ubomi lwaluvuswa rhoqo emva kweminyaka embalwa.

01:11.590 --> 01:17.047
Ngo-2014, yayikukunwenwa kwe-Ebola e-Afrika,
nto leyo eyathi ekugqibeleni yasekwa

01:17.047 --> 01:21.049
kwinto yokuba inkcazelo ye-Ebola yayitshintshiwe.

01:21.049 --> 01:28.353
Umzekelo, ukopha kwangaphakathi okubangelwe ziifo ezimandundu
zesisu nemathumbu nako kwakubalwa njengekhefu le-Ebola.

01:28.353 --> 01:34.178
Ngo-2009, kwabakho iflu yehagu; ukusukela
ngo-1997, kuye kwabakho ukuqhambuka rhoqo kweflu

01:34.178 --> 01:38.431
yezinyoni; ngo-2002/2003, kwabakho ubhubhane we-SARS.

01:38.431 --> 01:42.836
Kodwa ingaba ukhe waphanda ukuba ngaba kunyuke
ngokwenene isibalo sabantu abaswelekayo,

01:42.836 --> 01:46.192
ngokusekelwe kumanani kunye neenyaniso ezipapashiweyo?

01:46.192 --> 01:50.418
Uyabona, ikholera, iplagi, itayifoyidi—zozo
zaziziifo ezosulelayo ezinkulu ngokwenene!

01:50.418 --> 01:57.600
Intsholongwane yabulala abantu abazizigidi
ezingama-25 eYurophu kuphela ngekhulu le-14.

01:57.600 --> 02:00.891
I-AIDS – umama wazo zonke iintlobo zezifo ezosulelayo

02:00.891 --> 02:06.402
Kwaye ngoku masithetha nge-AIDS – unina wazo zonke iintlobo
zezifo ezosulelayo, eyayiqalisa ukusabisa

02:06.402 --> 02:11.619
ngobhubhane malunga neentsholongwane
ezibulalayo nezifo kwihlabathi jikelele ngo-1981.

02:11.619 --> 02:14.723
"Izifo Ezikhulu Zokutshabalalisa"
yayisisihloko esiphambili kwiphepha elingaphambili

02:14.723 --> 02:16.928
lempepha-ncwadi iDer Spiegel ngelo xesha.

02:16.928 --> 02:21.541
Ukufa kudlala ingoma ethi "Ingoma Yokufa"
kwivayolini, kukhatshwa ziintlekele ezinkulu,

02:21.541 --> 02:24.942
i-AIDS, isifilisi, iplagi, ikholera kunye nesigwebu.

02:24.942 --> 02:31.825
Abaselula kuni abanakukwazi nokucinga ngokuphithizelisa
okwakukho ngeminyaka yoo-1980 malunga ne-HIV/AIDS.

02:31.825 --> 02:39.937
Izihloko zeendaba bezizele ngokunjalo, kanye njengaxa
bubhubhane we-coronavirus. Abantu babesoyika ngokwenene.

02:39.937 --> 02:48.318
I-Robert Koch Institute yayiqikelele inani losulelo
olutsha lwe-HIV yaza yagqiba kwelokuba umJamani wokugqibela uza

02:48.318 --> 02:53.268
kuba nesifo se-AIDS ngo-1996 aze afe kungekudala emva koko.

02:53.268 --> 02:59.012
Ngoko ke abantu bakholiswa ngokwenene:
kwiminyaka esixhenxe, sonke siza kube siswelekile.

02:59.012 --> 03:04.900
Amanani athelekisayo okusweleka ukukalela umngcipheko we-AIDS

03:04.900 --> 03:12.160
Makucace ukuba olu thelekiso lweenkcukacha olulandelayo
alujolisanga ekwenzeni kube lula ukufa okubangelwe yi-AIDS.

03:12.160 --> 03:21.535
Xa kuthelekiswa amanani okwenene aloo maxesha, kulula ukubona
ukuba, umzekelo, ukusweleka kweentsana eJamani phakathi

03:21.535 --> 03:30.959
kuka-1984 no-1993 kwiintsuku zokuqala ezisixhenxe zobomi
kwakusoloko kuphezulu kunenani lokusweleka kwe-AIDS lonyaka.

03:30.959 --> 03:38.445
Phakathi kuka-1981 no-1998, kwabakho ukusweleka
kwabantu abali-10,000 ngenxa kaGawulayo eJamani.

03:38.445 --> 03:46.205
Ngo-1996, ipesenti yokufa ngenxa kaGawulayo
eJamani ibiyi-0.22 kwizigidi ezizizigidi ezilikhulu.

03:46.205 --> 03:53.283
Kwiminyaka yoo-1990, kwakusweleka abantu
abayi-1.5 ngokuzibulala kwiyure nganye eJamani.

03:53.283 --> 04:02.113
Oko kuthetha i-13,140 ngonyaka, okanye izihlandlo
ezisixhenxe kunabo bafa ngenxa kaGawulayo ngo-1996.

04:02.113 --> 04:09.749
Ngo-1996, umngcipheko wokufa kwingozi wawumaxesha amalishumi
elinesibhozo ngaphezulu kunomngcipheko wokufa ngenxa kaGawulayo.

04:09.749 --> 04:21.428
Njengesikhumbuzo, iNtsholongwane yabulala abantu
abazizigidi ezingama-25 eYurophu phakathi kowe-1347 nowe-1352.

04:21.428 --> 04:27.298
I-AIDS: Iqhinga lokugqwetha, lokuqhatha nelobuqhophololo

04:27.298 --> 04:30.120
Amaphulo othintelo

04:30.120 --> 04:38.037
Xa kwacaca ukuba iJamani ayisoyiswa yi-AIDS, kwathiwa
amaphulo okwenza isondo ngokukhuselekileyo kunye nokusetyenziswa

04:38.037 --> 04:42.265
kweekhondom zithintele ukunwenwa kobhubhane we-AIDS.

04:42.265 --> 04:51.228
Iigrafu esekhohlo ibonisa inani leekhondom
ezathengiswayo eJamani phakathi kuka-1978 no-1994.

04:51.228 --> 04:59.719
Ezona nani zisezantsi zirekhodwa ngo-1984/1985. Kwaye ekuqaleni
kweminyaka yoo-1990, kwakuthengiswa malunga neekhondom

04:59.719 --> 05:08.433
ezingaphezulu nge-0.2 ngomntu ngamnye ngonyaka
kunango-1979, phambi kokuba kuqale ubhubhane olubi lwe-AIDS.

05:08.433 --> 05:13.253
Ngoko ke iphulo lokwabelana ngesondo
ngokukhuselekileyo alizange libe nampembelelo ibonakalayo.

05:13.253 --> 05:22.084
Iigrafu esekunene ibonisa usulelo lwe-HIV olubalwe ngokubhekisela
emva, oko kukuthi, isixa se-viral load sisetyenziselwe ukufumanisa

05:22.084 --> 05:26.787
ukuba umntu osandul' ukufunyaniswa ene-AIDS usulelwe nini na.

05:26.787 --> 05:30.928
Isiphambano siphawula ukuqala kwamaphulo okuthintela.

05:30.928 --> 05:38.727
Njengoko ubona, ukuphehlelelwa kwamaphulo okuthintela
akubanga nampembelelo kwaphela kumanosulelo amatsha e-HIV.

05:38.727 --> 05:42.799
Ukupapashwa kwamatyala soGonyamelo

05:42.799 --> 05:49.288
Kwenzeka njani ukuba, ngokwigrafu
ebonisiweyo, inani leziganeko ze-AIDS eJamani lonyuka

05:49.288 --> 05:53.385
ngokuthe ngcembe phakathi kuka-1986 no-1996?

05:53.385 --> 06:00.209
Iimeko ze-AIDS eziyi- zibale ngokudityaniswa.
Oku kuthetha ukuthi, umzekelo, iimeko ze-AIDS

06:00.209 --> 06:04.555
zowama-1992 zafakwa kwiimeko ze-AIDS zowama-1993.

06:04.555 --> 06:10.255
Isigulana ngasinye se-AIDS besibaliswa
njengemeko entsha ye-AIDS nyaka ngamnye. Bekungakhathaliseki

06:10.255 --> 06:13.826
nokuba besele beswelekile okanye baphilisiwe.

06:13.826 --> 06:20.665
Ingaba amanani anyukayo enziwe ngabom, kuba
amanani anyukayo abangela uloyiko olunyukayo?

06:20.665 --> 06:26.836
Iikholamu ezingezantsi kulo mgrafu zibonisa inani
lokwenene lamatyala amatsha sikaGawulayo ngonyaka.

06:26.836 --> 06:31.183
Nangona kunjalo, yaba yintsalela kuphela eyapapashwayo.

06:31.183 --> 06:35.486
Inkcazelo nokuxilongwa kwe-AIDS

06:35.486 --> 06:38.588
I-AIDS iye yachazwa ngokutsha ngokuphindaphindiweyo.

06:38.588 --> 06:46.181
Umzobo ubonisa ukuba ngo-1993, i-United
States yaba nokunyuka okukhulu kakhulu kwezifo

06:46.181 --> 06:51.011
ezitsha ze-AIDS xa ithelekiswa namanye amazwe.

06:51.011 --> 06:57.305
Noko ke, oku kwakungenxa yokuba ngo-1993,
i-USA yayiyilizwe kuphela elalichaza i-AIDS

06:57.305 --> 07:01.787
njengokuba nenani eliphantsi le-T4 lymphocytes.

07:01.787 --> 07:07.954
E-Afrika, i-HIV yayifunyaniswa kakhulu ngokwemiqathango yonyango,
okuthetha ukuba kwakufuneka kuhlangatyezwane nemiqathango

07:07.954 --> 07:11.393
emibini ephambili kunye nomqathango omnye osecaleni.

07:11.393 --> 07:17.603
Kwaye ke, ngaphandle kwezinye iimvavanyo zaselebhu,
umntu othile wafunyaniswa enesifo sokutshona kwemipu.

07:17.603 --> 07:25.161
E-Afrika, izifo eziqhelekileyo
zobuhlwempu zitshintshwe nje inkcazelo yazo.

07:25.161 --> 07:31.724
Ingcaciso yaseCaracas ye-AIDS yaseMzantsi Melika yathi, icaphulo:

07:31.724 --> 07:38.455
"Nangona izigulana ze-AIDS eBrazil zihlala zifumana umkhuhlane,
isifo sohudo kunye nokuncipha kobunzima okudlula

07:38.455 --> 07:45.094
ixabiso elithile, ezi zinto azibonwanga rhoqo
ngokwaneleyo ukuhlangabezana nemigqaliselo ye-WHO."

07:45.094 --> 07:52.095
Ukuphepha ubunzima bokumisela ubunzima obuqhelekileyo okanye
ukulinganisa izigulana ezininzi, inkcazelo yaseCaracas ivumela

07:52.095 --> 07:59.305
ukuba ukungabi nabunzima obaneleyo kufunyaniswe ngokwezonyango
ngaphandle kokuba kudingeke ukulinganiswa kwesigulana.

07:59.305 --> 08:06.016
Kubonakala ngathi abantu baseMzantsi Melika babengondlanga
ngokwaneleyo ukuba bangathathwa njengeziganeko zeAIDS.

08:06.016 --> 08:11.179
Le nkcazelo yenze kwaba nokwenzeka ukuba
inani leemeko ze-AIDS lihlale liphezulu.

08:11.179 --> 08:13.983
Inani leemeko

08:13.983 --> 08:17.382
Amanani amatyala oGawulayo abalwe njani?

08:17.382 --> 08:24.000
Yonke imeko yoGawulayo ekhe yanikwa ingxelo ngayo
iphindaphindwe kwimimandla ngezinto ezahlukeneyo.

08:24.000 --> 08:35.250
E-Asiya yi-84.55, e-Afrika yi-6.65,
okanye eMelika – ngaphandle kwe-USA – yi-3.98.

08:35.250 --> 08:38.399
Uvavanyo lwe-HIV

08:38.399 --> 08:46.614
Ezinye iimvavanyo zeHIV kamva zarhoxiswa
kwimarike kuba bezinika iziphumo ezingathembekanga,

08:46.614 --> 08:52.302
ngokwolu luhlu olupapashwe yiPaul Ehrlich Institute.

08:52.302 --> 09:00.022
Ukongeza, zininzi izinto ezaziwayo ukuba
zibangela iziphumo ezingeyonyani zovavanyo lwe-HIV.

09:00.022 --> 09:06.460
Iimeko ezichongwe ngamanqaku ezazinzulu awaziwayo nathembekileyo.

09:06.460 --> 09:14.126
Ukongeza, iimvavanyo bezingafani
kwilizwe nelizwe okanye kummandla nommandla.

09:14.126 --> 09:20.535
Ezi yayizimvo ezithile ezivela kwintetho kaMichael Leitner
ezibonisa indlela i-AIDS eyaphathwa ngayo

09:20.535 --> 09:27.379
ngabom yaza yandiswa ngokugqithisileyo yaba
sisifo esoyikekayo esihlasele ihlabathi jikelele.

09:27.379 --> 09:32.942
Ungalufumana ikhonkco lentetho
iphela kwicandelo lezalathiso ekupheleni.

09:32.942 --> 09:37.460
Isiphelo sikaMichael Leitner simi ngolu hlobo:

09:37.460 --> 09:49.413
"Ngaphandle kweli xesha leminyaka engama-40 yamaphephandaba,
umabonakude, neefilimu ezizele zizintsholongwane ezikhohlakeleyo

09:49.413 --> 09:59.931
ezisoloko zizama ukusitshabalalisa, esi siphithiphithi
sebhubhane malunga nomkhuhlane otshintshe igama wabizwa

09:59.931 --> 10:06.080
ngokuba yiCorona ngokuqinisekileyo besingenakwenzeka."

10:06.080 --> 10:12.514
Sigqibezela ngesicatshulwa esivela kophumelele iMbasa yeNobel
yeKhemistri, uKary Mullis, esisikhuthaza

10:12.514 --> 10:19.515
ukuba sizibuze ngokucokisekileyo kwaye
siqinisekise izinto ezibekwa phambi kwethu.

10:19.515 --> 10:28.250
"Xa i-99 pesenti yazo zonke izazinzulu ivumelana
ngento ethile, kunokwenzeka ukuba ayiyonyani."

10:28.250 --> 10:33.109
Kungoko, bukela i-Kla.TV kwaye wabelane
nabanye ngeenkqubo zethu eziphucudwe kakuhle.
