WEBVTT

00:00.479 --> 00:08.937
Uyazi ukuthi ukwesaba ingozi yezifo ezibulalayo kwagcwala
kanjani ezingqondweni zabantu bonke, cishe kwafakwa kubo?

00:08.937 --> 00:15.334
Kuthiwa iminyaka engaphezu kwengu-40 yokuwasha ubuchopho yenze
kwaba nokwenzeka ukuphoqelela izinyathelo zokuphoqa egameni

00:15.334 --> 00:19.228
lobushiqela bezempilo ngesikhathi sobhubhane we-coronavirus.

00:19.228 --> 00:26.868
Esifundweni sakhe esinobuhlakani ku-YouTube esinesihloko esithi
"AIDS – unina wazo zonke izifo ezibhubhanayo", intatheli, umbhali

00:26.868 --> 00:33.206
nomqambi wefilimu uMichael Leitner wakhombisa ukuthi
indaba yobhubhane wokuqala obalulekile emhlabeni wonke

00:33.206 --> 00:37.254
yakhiwa futhi yasakazwa ngokuhlosiwe kokudala ukwesaba.

00:37.254 --> 00:47.163
Ngenhlanhla enkulu kaMichael Leitner, i-Kla.TV ifisa ukwabelana
nawe ngezinto atholile ocwaningweni lwakhe lokuphenya ngezansi.

00:47.163 --> 00:50.436
Iminyaka engu-40 yokuwasha ubuchopho

00:50.436 --> 00:55.554
Ingxenye ebalulekile yokuwasha ubuchopho kwakuwukuthi,
ezifilimini, ikakhulukazi ezifilimini zesayensi eqanjiwe,

00:55.554 --> 00:59.209
amagciwane ayehlala aguquka njalo futhi
ngaleyo ndlela ayekwazi ukuguqula abantu

00:59.209 --> 01:02.283
ngokuphelele kungakapheli isikhathi esifushane kakhulu.

01:02.283 --> 01:06.614
Lokhu kwavusa ukwesaba
kwamagciwane ayingozi ezingqondweni zabantu.

01:06.614 --> 01:11.590
Ngakolunye uhlangothi, ukwesaba izifo ezibhubhanayo ezisongela
ukuphila kwabantu kwakuvuswa njalo eminyakeni embalwa.

01:11.590 --> 01:21.049
Ngo-2014 kwaba nokuqhuma kwe-Ebola e-Afrika, okwagcina
sekususelwa eqinisweni lokuthi incazelo ye-Ebola yayishintshiwe.

01:21.049 --> 01:28.353
Isibonelo, ukopha ngaphakathi okubangelwa izifo ezinzima
zesisu nokugaya ukudla nakho kwakubalwa njengamacala e-Ebola.

01:28.353 --> 01:33.999
Ngo-2009 kwaba nokutheleleka kwe-swine flu;
kusukela ngo-1997 kube nokuvela kaningi

01:33.999 --> 01:38.431
kwe-bird flu; ngo-2002/2003 kwaba nobhubhane we-SARS.

01:38.431 --> 01:46.192
Kodwa ingabe uke wacwaninga ukuthi ngempela sekukhuphuke izinga
lokufa ngokususelwa ezibalo nasemininingwaneni eshicilelwe?

01:46.192 --> 01:50.418
Uyabona, ikholera, iplagi,
ithayifoyidi—lezo zazizifo ezibhubhane zangempela!

01:50.418 --> 01:57.600
Ibhubhane labulala abantu abayizigidi
ezingama-25 eYurophu kuphela ngekhulu le-14.

01:57.600 --> 02:00.891
AIDS – umama wazo zonke izifo ezisabalalayo

02:00.891 --> 02:07.136
Futhi manje ku-AIDS – unina wazo zonke izifo
ezibhubhanayo, eyasungula ukwesatshiswa

02:07.136 --> 02:11.619
komhlaba wonke ngemivirusi ebulalayo nezifo ngo-1981.

02:11.619 --> 02:16.928
"Izifo Ezinkulu" kwakuyisihloko esikhulu ekhasini
lokuqala lomagazini i-Der Spiegel ngaleso sikhathi.

02:16.928 --> 02:21.841
Ukufa kudlala ingoma ethi "Ingoma Yokufa"
kuvayolini, kuhambisana nezifo ezinkulu: i-AIDS,

02:21.841 --> 02:24.942
isifilisi, iplagi, ikholera kanye nesichotho.

02:24.942 --> 02:31.825
Abancane kini abakwazi ngisho nokucabanga ngokwesabisa
okwakukhona ngeminyaka yama-1980 mayelana ne-HIV/AIDS.

02:31.825 --> 02:39.937
Izihloko bezigcwele ngokufanayo, njengase ngesikhathi
sobhubhane we-coronavirus. Abantu babesaba kakhulu.

02:39.937 --> 02:48.193
I-Robert Koch Institute yalinganisa inani lokutheleleka
okusha kwe-HIV futhi yagcina ukuthi umJalimane wokugcina

02:48.193 --> 02:53.268
uzothola i-AIDS ngo-1996 futhi afe maduzane ngemva kwalokho.

02:53.268 --> 02:59.012
Ngakho-ke abantu babekholelwa ngempela ukuthi:
eminyakeni eyisikhombisa sonke sizobe sesifile.

02:59.012 --> 03:04.900
Izibalo zokuqhathanisa zokufa zokuhlela ubungozi be-AIDS

03:04.900 --> 03:12.160
Makucace ukuthi ukulinganisa okulandelayo kwezinombolo
akuhlosi ukwenza kube lula ukufa okubangelwa yi-AIDS.

03:12.160 --> 03:20.693
Uma kuqhathaniswa izinombolo zangempela zalelo xesha, kulula
ukubona ukuthi, isibonelo, ukufa kwezingane ezisanda kuzalwa

03:20.693 --> 03:27.323
eJalimane phakathi kuka-1984 no-1993 ezinsukwini
eziyisikhombisa zokuqala zokuphila kwakuhlale

03:27.323 --> 03:30.959
kuphezulu kunenani lokufa ngonyaka ngenxa ye-AIDS.

03:30.959 --> 03:38.445
Phakathi kuka-1981 no-1998, kwaba nokufa
kwabantu abayizi-10 000 ngenxa ye-AIDS eJalimane.

03:38.445 --> 03:46.205
Ngo-1996, isilinganiso sokufa
kwe-AIDS eJalimane sasingu-0.22 ngamakhulu.

03:46.205 --> 03:53.283
Ngeminyaka yama-1990, abantu abayizi-1.5
babulala ngokuzibulala ngehora ngalinye eJalimane.

03:53.283 --> 04:02.113
Lokho kungama-13,140 ngonyaka, noma izikhathi
eziyisikhombisa kunalabo abashona nge-AIDS ngo-1996.

04:02.113 --> 04:09.749
Ngo-1996, ingozi yokufa engozini yayingaba izikhathi
ezingama-18 ngaphezulu kunengozi yokufa ngenxa ye-AIDS.

04:09.749 --> 04:21.428
Njengesikhumbuzo, i-plague yabulala abantu
abayizigidi ezingama-25 eYurophu phakathi kuka-1347 no-1352.

04:21.428 --> 04:27.298
I-AIDS: Isu Lokugoba, Lokuphatha Ngokungafanele Nokukhohlisa

04:27.298 --> 04:30.120
Imikhankaso yokuvimbela

04:30.120 --> 04:36.215
Lapho kwabonakala ukuthi iJalimane ayisongelwa ukushabalala
yi-AIDS, kwathiwa imikhankaso yokuziphatha

04:36.215 --> 04:42.265
ngokocansi ngokuphephile nokusebenzisa
amakondomu kuvimbe ukusabalala kobhubhane we-AIDS.

04:42.265 --> 04:51.228
I-grafu kwesobunxele ikhombisa inani lamakondomu
athengisiwe eJalimane phakathi kuka-1978 no-1994.

04:51.228 --> 04:59.250
Amanani aphansi kakhulu aqoshwe ngo-1984/1985. Futhi ekuqaleni
kweminyaka yama-1990, cishe amakondomu angu-0.2

04:59.250 --> 05:08.433
engeziwe ayethengiswa ngomuntu ngamunye ngonyaka
kunango-1979, ngaphambi kokuba kuqale ubhubhane olubi lwe-AIDS.

05:08.433 --> 05:13.253
Ngakho-ke umkhankaso wokuziphatha ngokocansi
ngokuphephile awuzange ube nomthelela obonakalayo.

05:13.253 --> 05:19.906
Igrafu ekunene ikhombisa izifo ze-HIV ezibaliwe emuva, okusho
ukuthi umthwalo wegciwane wasetshenziswa

05:19.906 --> 05:26.787
ukunquma cishe ukuthi umuntu osanda kutholakala
ene-AIDS kumele ukuthi wathola kanini lesi sifo.

05:26.787 --> 05:30.928
Umshwalense uphawula ukuqala kwemikhankaso yokuvimbela.

05:30.928 --> 05:38.727
Njengoba ubona, ukwethulwa kwemikhankaso yokuvimbela
akuzange kube nomthelela nhlobo ekuthelelweni okusha kwe-HIV.

05:38.727 --> 05:42.799
Ukushicilelwa kwamacala e-AIDS

05:42.799 --> 05:48.824
Kwenzeke kanjani ukuthi, ngokweshadi
eliboniswayo, inani lamacala e-AIDS eJalimane

05:48.824 --> 05:53.385
lakhuphuka ngokuzinzile phakathi kuka-1986 no-1996?

05:53.385 --> 06:00.055
amacala e-AIDS abalwe ngokuhlangene. Lokhu
kusho ukuthi, isibonelo, amacala e-AIDS

06:00.055 --> 06:04.555
avela ngo-1992 afakwe emacaleni e-AIDS ka-1993.

06:04.555 --> 06:10.058
Wonke isiguli se-AIDS babalwa njengamacala
amasha e-AIDS unyaka ngamunye. Akubalulekile

06:10.058 --> 06:13.826
ukuthi babesevele bafa noma sebelulungisiwe.

06:13.826 --> 06:20.665
Ingabe izinombolo ezikhuphukayo zakhiwa ngenhloso, ngoba
izinombolo ezikhuphukayo ziholela ekwesabeni okwengeziwe?

06:20.665 --> 06:26.836
Izinsika zokukhanya eziphansi kulesi sigrafu
zikhombisa inani langempela lamacala amasha e-AIDS ngonyaka.

06:26.836 --> 06:31.183
Nokho, kwenziwa umphakathi ukubalwa okuhlanganisiwe kuphela.

06:31.183 --> 06:35.486
Incazelo nokuxilongwa kwe-AIDS

06:35.486 --> 06:38.588
I-AIDS isichazwe kabusha kaningi.

06:38.588 --> 06:45.884
Isithombe-sibonakaliso sikhombisa ukuthi ngo-1993,
e-United States kwaba nokunyuka okukhulu okubonakalayo

06:45.884 --> 06:51.011
kokutheleleka kwe-AIDS okusha uma kuqhathaniswa namanye amazwe.

06:51.011 --> 06:57.361
Nokho, lokhu kwakungenxa yokuthi ngo-1993
i-USA yayingeyodwa kuphela izwe elachaza i-AIDS

06:57.361 --> 07:01.787
njengokuba nenani eliphansi lama-T4 lymphocytes.

07:01.787 --> 07:07.572
E-Afrika, i-HIV yayixilongwa kakhulu
ngokwezokwelapha, okusho ukuthi kwakudingeka kuhlangatshezwane

07:07.572 --> 07:11.393
nezimfuneko ezimbili eziyinhloko nesinye esesibili.

07:11.393 --> 07:17.603
Kwathi-ke, ngaphandle kokuhlolwa okwengeziwe
e-labhorethri, umuntu watholakala ene-AIDS.

07:17.603 --> 07:25.161
E-Afrika, izifo ezijwayelekile zobubha sezichazwe kabusha nje.

07:25.161 --> 07:31.724
Incazelo yaseCaracas ye-AIDS yaseNingizimu Melika yathi, quote:

07:31.724 --> 07:38.647
"Nakuba iziguli ze-AIDS eBrazil zivame kakhulu ukuba nomkhuhlane,
isifo sohudo nokwehla kwesisindo okudlula inani

07:38.647 --> 07:45.094
elibekiwe, lokhu akuzange kubonakale kaningi
ngokwanele ukuhlangabezana nezimfuneko ze-WHO."

07:45.094 --> 07:51.998
Ukuze kugwenywe ubunzima bokunquma isisindo esijwayelekile noma
ukukala iziguli eziningi, incazelo yaseCaracas

07:51.998 --> 07:59.305
ivumela ukungabi nesisindo esanele ukuthi kuxilongwe
ngokwezokwelapha ngaphandle kokukala isisindo sesiguli.

07:59.305 --> 08:06.016
Kubonakala sengathi abantu baseNingizimu Melika
babengadli kahle ngokwanele ukuze babhekwe njengezimo ze-AIDS.

08:06.016 --> 08:11.179
Lokhu kuchazwa kwenze kwaba nokwenzeka
ukugcina inani lamacala e-AIDS liphezulu.

08:11.179 --> 08:13.983
Inani lamacala

08:13.983 --> 08:17.382
Izibalo zamacala e-AIDS zibaliwe kanjani?

08:17.382 --> 08:24.000
Yonke icala le-AIDS elibikiwe liye
lanyuka ezindaweni ngenxa yezici ezahlukene.

08:24.000 --> 08:35.250
E-Asia ngo-84.55, e-Afrika ngo-6.65, noma
eMelika – ngaphandle kwe-USA – ngo-3.98.

08:35.250 --> 08:38.399
Ukuhlolwa kwe-HIV

08:38.399 --> 08:46.788
Ezinye izivivinyo ze-HIV kamuva zakhishwa
emakethe ngoba zinikeze imiphumela engathembekile,

08:46.788 --> 08:52.302
ngokwehlu elishicilelwe yiPaul Ehrlich Institute.

08:52.302 --> 09:00.022
Ngaphezu kwalokho, kunezici eziningi ezaziwayo
ezibangela imiphumela yokuhlolwa kwe-HIV engamanga.

09:00.022 --> 09:06.460
Izici ezibonwe emibhalweni yesayensi eyaziwayo nenembile.

09:06.460 --> 09:14.126
Ngaphezu kwalokho, izivivinyo
bezingalingani ezweni nelinye noma esifundeni nesinye.

09:14.126 --> 09:22.247
Lezi kwakuyizici ezithile ezivela enkulumweni kaMichael
Leitner ezibonisa ukuthi i-AIDS yalawulwa ngenhloso futhi

09:22.247 --> 09:27.379
yandiswa ngokweqile yaba yisifo esiyingozi emhlabeni wonke.

09:27.379 --> 09:32.942
Ungathola isixhumanisi senkulumo
yonke esigabeni sezinkomba ekugcineni.

09:32.942 --> 09:37.460
Isiphetho sikaMichael Leitner sithi kanje:

09:37.460 --> 09:51.920
"Ngaphandle kwalesi sikhathi seminyaka engu-40 samaphephandaba,
ithelevishini namafilimu agcwele amagciwane amabi azama

09:51.920 --> 10:06.080
njalo ukusibhubhisa, le mpungushe mayelana nomkhuhlane
owabizwa kabusha ngokuthi iCorona bekungeke kwenzeke."

10:06.080 --> 10:13.453
Siphothula ngesisho sikaKary Mullis, owine umklomelo
weNobel kwezokhemistri, esisikhuthaza ukuthi sibuze

10:13.453 --> 10:19.515
ngokucophelela futhi siqinisekise izinto ezethulwa kithi.

10:19.515 --> 10:28.250
"Uma amaphesenti angu-99 abacwaningi bonke
bevumelana ngento ethile, cishe ayiphutha."

10:28.250 --> 10:33.109
Ngakho-ke, bukela i-Kla.TV futhi wabelane
nabanye izinhlelo zethu ezicwaningwe kahle.
