I te 29 o Poutū-te-rangi 2025, i whakahaerehia e Kulturhaus Dornbirn te hui "Te Rangatiratanga me te Whakahaere
Motuhake – Te Tāngata Haepapa", me ngā whakaaturanga whakamīharo mō te mana ture, te rangatiratanga me te moni.
I whakaritea te hui e te Akademi mō te Whanaketanga Whaiaro i Dornbirn.
Kua hopukina, kua whakatikahia e HOCH2.TV ngā pūrongo katoa mā koutou, e ngā kaimātakitaki.
I tēnei rā, e whakaatu ana a Kla.TV i tētahi uiui ki a Dr Sharon Tagwerker:
Haepapa whaiaro – te ture o te rā!
Āe, pērā ki a Erwin, e hiahia ana hoki au ki te tīmata mā te whakamōhio i a Tākuta Tagwerker.
Ehara i te mea nā te mea ko ngā wāhine tuatahi anake, engari nā te mea hoki kei a koe te painga
kāinga i konei, kia pērā ai te kī, nō Bludenz koe.
Kua tata kē tō whakaritea mō tēnei.
Kia ora Ms Tagwerker, tēnā koa tango i te mīkrofōni.
E tino hiahia ana mātou ki te matapaki tuatahi i tēnei ki a koe.
I waenga i ngā kaiwhakauru katoa o te poari e whai wāhi ana i tēnei rā, ko koe anake te tangata whai wheako ngaio – hei
hua tika nō ngā mea i tupu tata tonu ki te rima tau ki muri.
Ā, kei te tūtaki tonu koe ki ngā pānga o te mate urutā – otirā ki ngā mema taitamariki rawa o te hapori – i tō mahi ngaio.
Me kī, ko rātou i tino ngoikore rawa ki te tiaki i a rātou anō.
Ā, nā tērā ka ara ake te pātai: He aha āu e taea ai te kōrero mai ki a mātou mō tēnei?
Āe rā, kua tino pāngia ngā tamariki me ngā rangatahi e te mate urutā me ngā tikanga i mahia.
Ko ngā hua hinengaro me ngā mate hinengaro i puta ake pea te mea tino mārama.
Ko te mea pono, ahakoa he pouri, kua piki nui ngā whakamātau whakamomori me ngā whakamomori anō tae noa ki te tau 2023.
Ko ēnei ngā tatauranga kāore i te kitea tonu, engari i kohia e ngā tākuta hinengaro – i whakarewa i tētahi
karanga āwhina i te tau 2023 – ā, i whakaputaina ki te marea.
Nō reira, kua piki nui ngā mate pōuritanga, tae atu ki te rima ki te tekau ngā wā.
I pāngia te 62 ōrau o ngā kōtiro, i whakatairite ki te 38 ōrau o ngā tama. I puta tēnei i tētahi rangahau i whakahaerehia
e Te Whare Wānanga o Danube Krems i ngā akomanga kura.
Ā, ko te tau 2021 te taumata tino teitei rawa, me te kotahi miriona tamariki i pāngia e te mate ā-hinengaro.
Hei whakatairite, i heke iho te 70,000 o ngā wāhi rongoā.
I kite mātou i tēnei i roto i te mahi, āe mārika.
I tū mātou ki te āhuatanga me tiaki i ngā tamariki i whai raruraru ā-hinengaro, ā-hinengaro hauora rānei, ā, me tatari
mātou mō ngā marama kia whai wāhi ai ki te rongoā ā-hinengaro.
Nō reira, he tino āwangawanga te āhuatanga mō ngā mātua, ngā tamariki, me te tākuta hoki.
Ā, inā koa mēnā kāore koe i te mōhio ki te tuku rongoā hinengaro, ā, kāore koe e whakapono ana he mātau koe ki te mahi pēnei.
Engari ka whakamahi koe i tō auahatanga, ka whakamātau koe i tētahi mea rerekē.
Nō reira, i whakaatu mai ki ahau he rongoā rerekē.
Nō reira, kua hōhonu ake au ki te wāhanga tautoko o ngā tikanga rongoā kē – ā, titiro, he āwhina anō hoki.
Ehara tēnei i te mea mō te hunga tino māuiui, āe rānei, kei reira ka koa tātou ina taea e te tākuta hinengaro te whakauru atu.
Āe, koia tērā.
Āe, he tino whakamataku tērā aromatawai.
He aha ka whakamīharo i ahau i konei, ā, ka whakamīharo hoki i te hunga whakarongo.
He maha ngā wā e kīia ana kāore he hononga o tēnei ki te huaketo koronavīra.
E ai ki ētahi tāngata, nā ngā pānga o te werohanga tēnei, ahakoa kāore pea tēnei he raru nui ki ngā tamariki ināianei.
E ai ki ētahi atu: Āe, ko ēnei ngā pānga ā-roa o te mate huaketo anō.
He aha te taumata ka taea e tātou te wehewehe i tēnei ki ngā ine?
E hia te nui ka taea te whakapae i tēnei ki tērā?
He pātai tino uaua tērā, āe rā.
I te ariā, he tino maha ngā take e whakatau ana i tēnei.
Nō reira, kāore he pātai he tino mate te pūmua pīka, ā, i runga ake i ngā mea katoa, ka whakaputa i te nui o te kino ki te roro.
Ko te pikinga o te kano ārai mate me te Covid-19, arā, te huaketo anō.
Engari, kāore e kore, ko ngā tikanga wehewehe te take matua o ngā raruraru hinengaro.
He tikanga whakamātautau e mōhiotia ana, kāore koe e whakaaetia kia kite i ō koroua me ō kuia, kāore hoki koe
e whakaaetia kia toro ki ō whanaunga kei te hōhipera.
Īpa rawa atu ki te hunga i tino māuiui tonu, kāore koe i whakaaetia kia tuku tiaki mutunga o te ora.
He tino mate nui tērā, kāore e taea e tētahi te tiri i ēnei wā ki ōna whanaunga.
Rānei, mēnā kāore koe i whai wāhi ki ngā tau tuatahi me ō kuia me ō koroua, rānei mēnā ko tērā atu te āhuatanga.
I whai ahau i ngā whānau me ā rātou tamariki i whakamā ki ngā tāngata kē.
Nō reira, ka pā ki ia tangata te wā e whakamā ana ki ngā tāngata kē, ā, he tino whakamā rātou ki ā rātou ake koroua me kuia.
Kāore rātou i tuku kia tata atu ā rātou koroua me kuia ki a rātou anō.
He mea ohorere tēnei, mō ngā mātua me ngā kuia me ngā koroua.
Ā, ka piri tonu tērā ki tō hinengaro.
Ā, i muri mai, i taua wā, i mau ngā kanohi ki ngā hūpē: he mea noa, i ngaro te whakawhanaungatanga ā-pāpori mō ngā tamariki.
Ā, arā, he maha atu ngā take o ngā mate hinengaro. [Daniel
Matissek] Nō reira, mō ngā whakahaere o te kura, i kati hoki ētahi kura i Ōtiria.
Tērā pea i waiho e tērā he pānga whara hinengaro mō ngā whakatupuranga katoa o ngā ākonga kura.
Kua roa ahau e pātai ana mō tēnei – kua whakaputa hoki koe i ngā tuhinga mō tēnei kaupapa:
He aha te taumata i whakakaha ake ai e ngā raruraru hanganga o te pūnaha kura i Ōtiria tēnei whanaketanga kino?
Āe, i tētahi taha, he pūnaha kura kua tino tawhito, kāore rawa i whakahouhia i roto i ngā tekau tau kua pahure.
Kāore e hāngai ana ki ngā kitenga hou rawa o te rangahau roro.
Ā, i te wā o te mate urutā, nā te huringa ki te ako ā-ipurangi i taka noa ai ngā akoranga maha ki te taha.
Nā reira kāore rātou i taea te whai tonu i te papanga.
Nā tēnei i ngaro ai te ara kura o te tokomaha o ngā ākonga.
Aroha mai, kua kite au i tēnei ākuanei i ngā wā maha, tae atu ki ngā mahi whakaharatau, ā, he tino pōuri rawa.
Āe, he tino ngoikore tēnei i ngā kura.
Nō reira, kua whakakotahitia ngā ākonga katoa.
Ko te ākonga toharite tērā te tino rangatira, nē rā?
Ā, ko te mea ka puta he 29 ōrau o te kore pānui whaihua, he tino raru kino tēnei mō tō tātou pūnaha kura.
Nō reira, kāore e taea e te 30 ōrau o te hunga kua oti i a rātou te pūnaha kura o tō mātou whenua te pānui whānuitia.
Ā, he tino pōrangi tērā.
Ina rongo koe mō ēnei mea katoa – tae atu ki ērā atu hua kino, te kino ā-hinengaro – me kī koe i pā katoa ēnei
ki ēnei tāngata, ahakoa kāore rātou i āhei ki te tiaki i a rātou anō, ahakoa iti rawa.
Inā rā, ehara i ngā tika o ngā tamariki anake i whakaitia whānuitia i taua wā, engari ko ngā tika o ngā mātua hoki.
Kāore he tangata i taea te tiaki i a rātou anō i ēnei whanaketanga whakamataku.
Kua taka tūturu tēnei ki runga i te iwi.
Ā, i te mea e kōrero ana mātou mō ngā tāngata whenua haepapa, he whakakore pōti katoa tērā.
Ka taea pea e koe te whakapūmau i tērā. [Tākuta
Kaiohaoha rā] Āe, tino.
Nā reira, kāore koe i te whakahaere i tō ake tinana.
Nō reira me whiwhi koe i tēnei werohanga, me mau koe i tētahi kapi-waha.
Kei reira ināianei kua mōhio tātou kua pā kino ēnei, ahakoa ki ngā tamariki.
Nō reira, he iti ake ngā tohu IQ o ngā tamariki i tika kia mau i ngā kapi-waha i ngā wā
katoa i te kura, i ērā kāore i tika kia mau.
Me whakamātauria koe, ā, me whakamātauria hoki tō tamaiti.
Nō reira, he tino uaua tērā.
Ahakoa ngā tamariki hauā, i whakamātauria hoki.
I reira hoki ētahi āhua o te tūkino kāore e taea te whakaaro.
Nō reira, he tino whakamāharahara tēnei ki ngā tamariki me ngā mātua.
Ā, kāore e kore, i whakaaetia ngā tamariki e 14 tau te pakeke, me runga ake rānei – koia tonu te
pakeke teitei rawa – kia ārai mate rātou mā rātou anō.
Nā reira, i puta ētahi āhuatanga i hoki mai ai te tamaiti ki te kāinga:
I tae mai te pahi werohanga ki konei i tēnei rā, ā, kua werohia au ināianei.
Ehara i te mea e whakapono ana.
Nō reira, he tekau mā whā ōna tau, kua pakeke ā-ture mō ētahi wāhanga, engari kāore ia e mōhio ana ki ngā pānga o ēnei
whakataunga, ā, kāore hoki ia e taea te matapae i aua pānga.
Ko te mea i tino whakamīharo i ahau i taku whakarite, ko te maha o ngā tangata i
whakamomori, tae atu ki ngā tamariki me ngā rangatahi.
Āe, i Tiamana ka taea e mātou te whakatau i tēnei mā te wheako me te arotakenga anake, mā te māramatanga ā-roto rānei.
Inā hoki, ki tēnei rā, kāore anō he tatauranga ā-ture, kua whakamana mō ngā reiti whakamomori i Tiamana.
Ahakoa te Tari Tatauranga ā-Motu – i raro i te pēhanga tōrangapū, arā – kāore e hiahia ki te hono i tēnei ki te huaketo korona.
Ahakoa kua pātai mātou hei kaituhi pāpāho i tēnei pātai i ngā wā kāore e taea te tatau.
E ai ki tāku mōhio, kei reira ētahi rangahau mō tēnei i Ōtiria, nē rā?
Āe, kei reira ngā rangahau.
Nā reira, mā Statistics Austria, ka taea e koe te tiro tika i ngā tatauranga mō ngā pakeke.
Heoi, me tūpato hoki ki tēnei, nā te mea ka puta ngā aitua, ngā paitini, me ērā atu mea i roto i ngā tatauranga rerekē.
Ā, kāore koe e kite i tērā i ngā tamariki me ngā rangatahi.
Nō reira, ka taea noa e koe te kite i a ia i te huarahi huna mā te titiro ki ngā tatauranga mate i konei.
Ko ngā tatauranga kua whakahuatia e au ināianei i tangohia mai i te pūrongo i whakahuatia e au i mua e Te
Rōpū Ōtiria mō te Hinengaro Tamariki me te Rangatahi.
I whakaputaina e rātou i te tau 2023 nā te mea i tino ohorere rātou i te pikinga o ēnei tatauranga.
Ā, he pānga tino nui anō, mō te āhuatanga ōhanga hoki, ko te pikinga nui rawa o ngā rā whakatā mā te
māuiui, i piki nui rawa atu, otirā i te tau 2023 – pērā i tāu e kite nei i konei i te ripanga.
Nō reira, ka taea e koe te kī, i te ariā, i whakaritea kia māuiui te katoa o te hapori.
Anō anō, ka ara ake te pātai, nā te mea he maha ngā wā ka pātaihia:
E hia te taumata ka aro koe ki te wāhanga o ngā kino ā-tārai, tērā pea anō ki tērā e kīia nuitia ana ko te Covid roa?
Āe mārika, he uaua ki te wehewehe.
He uaua ki te wehewehe.
He tūpono kino, he kino hoki a Spike.
Nō reira, ka mea ahau he wāhanga nui rawa atu tō te werohanga i roto i tēnei.
Ehara i te mea e pā ana ki ngā tamariki, nā te mea, ki te mea pai, kāore i te nui ngā tamariki kua werohia.
Engari ka kitea e koe i ngā pakeke he tino mārama.
I ngā rā o mua, i rōpū ahau ki te kite i tētahi tamaiti e takoto ana me tētahi mema o te
whānau, tērā pea e pangia ana e tētahi mate pāwera.
Ināianei, he maha ngā wā ka mau tonu te māuiui ki te whānau katoa.
Nō reira, e noho māuiui tonu ana te katoa, ahakoa te mate pūniona, kāore e pā ana ki
tētahi tangata anake, engari ki te whānau katoa.
Kāore au i wheako i tētahi mea pēnei i mua i te mate urutā.
Ā, arā, i tētahi taha, kei reira tonu te pēhanga e pā ana ki ngā tāngata – ā, kua piki rawa atu.
He ngoikoretanga matū kai anō, me ētahi atu take maha, pērā i te microbiome , e kino haere ana ināianei.
Engari, mēnā ka kōrero koe ki ētahi tāngata, ka mea rātou anō: "Mai i taku werohanga, kua puta tēnei, kua puta tērā."
Arā, kāore au anō kia kitea he tatauranga tika, he mea whakapono rānei mō tēnei kaupapa.
Nō reira, ka taea e koe te kī he whakaeke tūturu tēnei ki te pūmau o te hauora o te koiora i ngā āhuatanga maha.
Tuatahi, nā ngā tikanga, nā tēnei werohanga, ā, otirā, nā te pēhanga ā-hapori whānui, kua ngoikore pea te pūnaha ārai mate.
He maha ngā take, pēnei i tāu i kī ai, engari ka puta ia i roto i ngā āhua rerekē.
Ā, kei te uaua tonu mātou ki tēnei i tēnei rā, i te mātāpono.
I tēnei rā, ehara tēnei i te raru mō te hunga i nohinohi i taua wā anake – kua rima tau kua
pakeke ake rātou – engari, arā, mō te hapori whānui.
Ā, ināianei ko te pātai noa iho, i te mea kei te haere tonu ngā mahere mō ēnei werohanga, tae atu ki ngā
werohanga mRNA pea e pā ana ki te mate pukupuku me ērā atu:
Kei te kite koe i tētahi āputa ako i te rōpū mana?
Rānei, i tēnei wā, ehara koe i te mea e whakahāngai noa ana i ngā mea katoa, engari tērā pea kei te
whakapai ake koe i a rātou kia taea ai te haere tonu?
Tūturu.
Nō reira, kei te tīmata ō hoa mahi ki te whakapae, whakawhetai ki te Atua, engari kāore rawa te rāngai tūmatanui e pērā.
Nō reira, kei te whakamua nui tēnei.
I kitea hoki tēnei i te whakaurunga o te tiwhikete ā-ipurangi mō te werohanga i muri i ngā pōtitanga o te Kaunihera ā-Motu.
Nō reira, kāore e taea e koe te whakakore i tēnei; he kāri kano ā ia tangata, ahakoa he
wātea, he mea kei roto rānei, kāore he take ki tērā.
E toru ngā werohanga e hiahiatia ana kia tuhia e ngā tākuta i tēnei wā.
Ā, mēnā ka tirohia e koe tērā, ā, ko te whakahou ki te Ture Rongoā, Wāhanga 80 – i tika kia
whakahoutia i te tau 2022/23 – kei reira e kī ana te taitara:
Kei te whakaitia te Ture Whānui mō te Tiaki Raraunga i tēnei horopaki.
Ko te tikanga, kāore ngā raraunga whaiaro – hei tauira, ngā pārongo kei roto i ngā rēkōrda ārai mate – e tohaina noa ki ngā
whakahaere hauora, engari ka tohaina hoki ki te Rōpū Hauora, kāore he take kia mōhio ki ēnei pārongo, ki te
Rōpū Mātanga Kararehe, ki te Rōpū Rongoā, tae atu ki ngā mātanga kararehe me ngā kaihanga rongoā.
Ka tukuna ki ngā mana whakahaere, ahakoa ehara tēnei i te take nō rātou, ki ngā mana whakahaere o ētahi atu
whenua mema o te Uniana o Europi, ā, tae atu ki te WHO.
Ā, mēnā ka tirohia e koe ngā Ture Hauora ā-Ao (IHR), ka whakamārama ā muri ake nei, me ngā panonitanga, ka taea e koe te
whakaaro ka rere pai ngā mea i te mate urutā e whai ake nei.
Nā reira ka taea e koe te whakamahi hei waihanga whakahoki kaha he nui rawa atu i ngā
mea kua pā mai ki a mātou i ngā rā tata nei.
Tika rawa, koirā tonu taku pātai whai ake.
He tiwhikete ā-ipurangi mō te werohanga, pērā i kīia, he mea here mai i ngā pōtitanga whakamutunga o
te Kaunihera ā-Motu i Ōtiria i te 30 o Mahuru 2024.
Kāore hoki e taea e koe te whakakore i tō ohaurunga.
Kei te kite koe i tēnei hei whakarite tika mō ngā mate urutā ā muri ake rānei, mō ngā raru hauora ā-ao ā muri ake rānei?
Ka taea e koe te whakarōpū i tēnei i roto i tētahi horopaki rautaki pēnei?
Ki taku mātakitaki i ngā tau ruarua kua pahure, kua mārama ki ahau.
Kāore au e taea te whakaaro he aha anō ka taea te whakamahi mō tēnei.
Arā, e kī ana koe he mea mō ngā take tatauranga.
Engari, ki taku whakaaro, i taea te kohi i ngā tatauranga i mua.
Kāore he take mō tētahi tiwhikete ā-ipurangi mō te werohanga e herea ana, he tino kore-pāremata.
Ā, koia tērā – kia hoki anō ki te kaupapa o tō tātou hui – he momo kē o te whakakore i te mana pōti.
Nō reira, i te horopaki o te ture tiaki raraunga, kua kōrero noa koe, i te mātāpono, mō te tūroro mārama.
Ā, anō hoki, kāore he huarahi tūturu hei puta i ngā pū o tēnei pūnaha, kia pērā ai te kī.
Nō reira, mēnā ā tērā tau, ā tērā wā rānei, ka herea kia whiwhi i tētahi werohanga mRNA mō te mate pukupuku,
mō tētahi atu ārai rānei, ka tīmata anō pea taua kēmu.
Ko tērā tā tātou me mataku ai, nē rā?
Tūturu. Nō reira, ka puta katoa ēnei mea ki te mana, me tū koe, me whawhai kia kore ai e pā ki a koe.
Nō reira, ka tino uaua ake i tērā i ngā tau rima ki muri.
I roto i tēnei horopaki, e hiahia ana ahau ki te pātai i tētahi atu pātai whaiaro, kia noho muna i konei.
Me pēhea tērā i pā ai ki a koe ake hei tākuta?
Arā, i uru koe ki te umanga i taua wā, ā, kāore e kore, me kī, pērā i ngā tākuta katoa, he wawata tūmanako āu.
Kua ngaro tō tūmanako i tēnei wā, rānei kua whai pānga hinengaro nui ki a koe ngā wheako i pā ki a koe i reira?
Āe, me whakaae au, i roa tētahi tau kia tino mārama ai au ki ngā mea i tupu.
He tino moemoeā ahau, ā, i whakapono au ki ngā rōpū ngaio.
I whakapono ahau ki te wairua whai moemoeā o aku hoa mahi, ā, i whakapau ahau i tētahi tau e noho ana ki te tēpu ia ahiahi,
e pānui ana i te TKB, ā, kātahi ka pānui i ngā rangahau mōna.
Ā, i whakaaro au ki a au anō, kāore e taea kia pono tērā; he tino rerekē kē tērā i ngā
mea e kōrero mai ana ngā rōpū ngaio ki ahau.
I muri i te kotahi tau, kua rite ahau, ā, me whakaae au ki a au anō: kua pākia e koe te rākau hē tae noa ki tēnei wā.
Ā, ko tēnei kare ā-roto o te kore mana – i pā hoki ki ngā tākuta, kāore rātou i taea te whawhai ki ēnei mīhini hau – he mea
e kōrero mai ana ki a mātou e ngā rōpū ngaio maha i tēnei wā.
Heoi, i mutu ake ko te nuinga o rātou i haere noa ki te rere o te wai.
Ināianei ko te pātai: Me pēhea te urupare a ō hoa mahi i te ao ngaio ki tō ū ki te tū hei tangata
māia, hei tangata whakahē rānei i ngā whakaaro ā-tari?
He aha ngā wheako kua whai koe i tēnei horopaki, ā-tangata ake, ā-ngaio hoki?
Kua tino rerekē taku porowhita hoa.
Āe rā, kāore au i pāngia e tētahi whakaparahako, kāore rawa, ina kite koutou i a koutou anō.
Kei te mema tonu ahau o te rōpū ngaio.
Ka haere hoki au ki ngā hui i ētahi wā.
Nō reira, ka kōrero mai rātou ki ahau me te tino atawhai.
Ka whiwhi hoki au i te whakatenatena pai, ahakoa nō ērā i whai mai.
Nō reira, he tino taurite, ā, he tino pai rānei.
Engari, me pēhea taku kī, he raruraru whaiaro tēnei ki ahau, kāore au e manawanui ki tētahi e whakawhāngai ana i ngā rau mano
tāngata ki te kano ārai mate, ahakoa kāore rātou i te hiahia.
Nō reira i whakatau ahau i āku ake whakaaro, ā, i wehe au i ētahi o aku hoa o mua, me ngā kare ā-roto rerekē.
Nō te kanohi katakata, nā te mea i tūtaki au ki ētahi tāngata hou whakamīharo.
Āe mārika, he mea whai tikanga ngā hononga tawhito, ā, he pouri kua tae ki tēnei āhua.
Nō reira, e Ms Tagwerker, ngā mihi nui mō ēnei tirohanga whaiaro, tino whakamīharo hoki.
Ā, i te wāhanga tuarua, ka tino rongo tātou i ngā rongoā. Ngā mihi nui, āe.
Ā, ka tīmata anō tātou me Mrs Tagwerker.
Ka taea e au te tono anō i a rātou kia haere mai.
Nā, pēnei i taku kī, ka ruku tātou ki te pokapū o ngā mahi.
Mai i ōu whakamārama o mua – ngā raruraru hinengaro me ngā raruraru hauora i hua ake i te
huaketo koronavīrusi me ngā kino i mahia e ia.
Me pēhea, mēnā ka taea, ka whakaora ai rātou, otirā mō te whakatipuranga rangatahi?
He tino pātai whakamīharo tēnā.
E ai ki te hohonutanga o tērā, arā.
E tino whakapono ana ahau ka taea te whakatika i te nuinga o ngā hē o te tangata, mēnā kāore he whara ā-tinana i mahue.
Nō te mea he tino ngawari ngā tāngata; me kore, kāore mātou e ora ana, kāore hoki mātou e kitea puta noa i te ao.
Nō reira, he tino pai taku ki tērā.
Ko te raru e kitea ana e au, me āta wehe haere tātou i ēnei mea katoa kia tīmata ai tātou ki te whakaora.
Ā, me kawenga ināianei.
Nō reira, ko ia o tātou, ahakoa he tangata rongonui i ngā pāpāho, he kai-tōrangapū, he tākuta rānei, me tango ia i te kawenga
mōna ake, mō tōna ake oranga, me te oranga o āna tamariki.
Kua rō a mātou ki tērā ... I tipu ake mātou i roto i tētahi kāwanatanga āwhina, ā,
kua huri ināianei hei kāwanatanga kaitiaki.
Ā, kua tūturu ināianei tēnei kāwanatanga tiaki tamariki hei kāwanatanga mana whakahaere.
Āianei kei a tātou te kawenga kia whakamutu i tēnei.
Ā, e tino whakapono ana au, mēnā ka taea e tātou tērā, ka taea te whakatika anō i ngā mea maha.
Ā, ehara i te mea mā te taha tōrangapū anake, mā te taha tōrangapū ā-hapori rānei, mā te taha pāpori
rānei anake e tika ana kia kawe tātou i te kawenga.
Me tango hoki e tātou te kawenga mō tō tātou ake hauora – arā, he tākuta ahau, ā, ka kōrero anō au mō te hauora.
Ā, he kaiwhakamahi hoki ahau, nō reira e koa ana ahau ki te tuku he tauira whaihua.
He rangahau mō ngā tūroro mate pukupuku 1,800 i te wāhanga whakamutunga.
Ā, i whakawāteatia rātou i ngā rongoā tuku iho, arā, kua pau i a rātou ngā kōwhiringa rongoā katoa –
engari i muri iho ka toa rātou ki te mate, ā, ka ora.
Ā muri iho, ka haere atu tētahi tākuta, ka tirotiro i ngā 1,800, ka uiui ki a rātou, ā, ka ngana ki te
rapu i ngā āhuatanga e ōrite ana ki a rātou katoa.
Ā, he mea whakamīharo, e rua noa ngā āhuatanga ā-tinana i whakarerekē tahi e te katoa.
Ko te toenga he hinengaro .
Ā, ko te hinengaro tino hira, kua whai kawenga rātou mō rātou anō.
Ā, i muri iho, i taea hoki e rātou te wikitoria i te mate pukupuku.
Ehara i te mea ka taea e te katoa te mahi.
Āe mārika, me whakatau e ia tangata mōna ake te huarahi hei whai me ngā mahi hei mahi ā muri ake nei.
Engari koirā te kaupapa matua.
Nō reira, koia te mea katoa, te mutunga rānei.
Nō reira, kia māia ki te whakaora i a koe anō, āwhina kia āwhina i a koe anō, ka taea e koe te kī.
Āe, tino tika.
Mai i te tirohanga hauora, he huarahi rongoā tērā, ā, he tūtohu whai tikanga hoki i te
tirohanga hinengaro me te wairua, kia pērā ai.
Tērā pea e pā ana tēnei ki te hunga katoa e tino māuiui ana, arā, ko tō āhua hinengaro o roto te mea nui rawa atu.
Engari, arā, he mea hoki mō te anga tōrangapū.
Ka hiahiatia e tērā he nui rawa o ngā panonitanga tōrangapū.
Tuatahi rawa, me whai arotake tika, me mōhio tika hoki ki te raru.
Ā, ko reira taku kite – pēhea rānei koe e kite ana – ko reira ngā ārai nunui.
Rānei he whakapohehe tērā whakaaro?
Kāo, he tino nui ngā ārai, engari he wāhi tō te kaupapa o mua ki konei.
Me tū ake ia tangata katoa, ā, me kī: Ehara tēnei i te mea e whakaaetia ana.
Ā, kāore e mahi i tētahi atu huarahi.
He pouri, he maha ngā wā ka rongo au i ngā tāngata e kī ana i te mahi kāore he mea e taea te whakarerekē.
Āe, ka taea e koe te hanga i tētahi rerekētanga!
Me titiro noa koe huri noa kia kite ai koe i ngā mahi a ngā tāngata e noho ana i konei.
kua huri kē
Rānei, e hia ngā tāngata e noho ana i konei i te hunga whakarongo ināianei?
Ehara i te mea i taea tērā i ngā tau kua pahure ake nei.
Ā, ahakoa i taua wā, i te mate urutā o te korona, i haere ētahi tāngata ki ngā tumuaki o ngā kura, ā, i mea:
Kei te haere mai te pahi werohanga, engari kāore e taea e taku tamaiti te tae atu ki reira.
Rānei kāore taku tamaiti e mau ana i te kapi-waha.
Ā, mēnā ka pērā haere tonu ngā tāngata, ka taea e koe te whakarerekē.
Mēnā kei te whai koe i tēnei hei mātanga hauora.
Kua kite koe tūturu i ngā mea kua puta ki te mārama nā ngā kawa RKI, me pēhea, mai i taua wā, i pakaru ētahi
kōrero , ā, kua whakaū he pono ngā ariā whakararu e kīia nei.
Tūturu, ahakoa ko rātou i whai wāhi i taua wā – i kī koe i te tumuaki, engari, kāore e kore, he tokomaha hoki ō hoa tākuta –
me whakarerekē tō rātou ngākau, ā, me whai whakamā hohonu hoki.
Hei iti rawa, he mea pēnei i te arotake ā-tangata, ā, ka mea koe: "Āe, i hē tātou i reira; kāore rawa e taea kia puta anō tērā!"
Kāore au e taea te kōrero mō Ōtiria, engari i Tiamana ka rongo au kei tawhiti rawa tātou i tērā.
Ā, ko tērā anō te tino whakaritenga kia puta ai ēnei pānga i kōrero ake nei koe?
He pono katoa ēnā, me whai wāhi hoki ngā tāngata takitahi.
Engari, i te mutunga iho, kāore e whai hua mēnā ka whakararu, ka whakangaromia hoki e ngā
pāpāho me ngā kai-tōrangapū te ao tūmatanui.
He aha ka taea hei pakaru i tēnei huringa?
Āe, he pātai maha i roto i tētahi, kia pēnei ai.
Nō reira, ki ōku hoa mahi, āe, he uaua.
Kei roto rātou, arā, i tētahi tūnga tino, tino uaua.
I tētahi taha, i whai wāhi rātou, tērā pea i whakawhāngai rātou i a rātou anō, i ō rātou whānau, me ētahi atu
tini tūroro, ā, nō reira kei raro rātou i te pēhanga hinengaro tino nui, tino taumaha.
Te whakaae ki tēnei ki a koe anō, ā, ka anga whakamua koe, ka kī ā-waha ki te marea:
Nō reira, he mea pōrangi ngā mea i mahia e au, me ngā mea i puta puta noa i ngā wāhi katoa.
He nui rawa tēnei kia tonoa.
E mahia ana e ētahi tāngata, ā, ki taku whakaaro he tino māia rātou.
He tokomaha kua roa e whakahe ana, engari kāore rātou i māia ki te mahi he aha mō tērā.
Āe, ko tērā tā rātou e kī mai ana ki ahau, he wāhanga i raro i te whakawhirinaki.
Ā, kāore e kore, he take tino rerekē te whakaari i mua i te marea.
Engari kei te whakaaro au kāore e tino hiahiatia he nui ake.
Ki taku whakaaro noa iho, ko wai te tere ake i tēnei wā?
He tere ake rānei mātou ki ā mātou uiuitanga, he tere ake rānei ērā atu ki ā rātou utu?
Ā, ko te nui ake o tātou, ko te nui ake pea ka mahia e aku hoa mahi te hikoinga tika, ā, tērā pea ka
whai i taua tauira te pūnaha ture me ētahi atu pāpāho.
Nō reira, i roto i ngā pāpāho, ka puta ake tonu tētahi mea, katahi ka whakamutu anō –
ahakoa e piki haere ana te hunga e kōrero ana mōna.
Engari, pēnei i taku kī, he mea nui ia tangata o tātou katoa.
Ko te tirohanga, mēnā e hiahia ana tātou ki te titiro whakamua, he pēhea te āhua o te hapori, tae atu ki te pūnaha tiaki
hauora i tēnei horopaki – kāore e taea te wehe i ēnei e rua.
He aha tāu e whakaaro ai ka pēhea te āhua o te āhuatanga i roto i ngā rima tau e heke mai ana mō te mana motuhake?
Kei te whakaaro koe ka kaha ake tētahi whakapono ki a koe anō tino rerekē i taua wā?
E whakapono ana koe he painga tēnei whanaketanga, me pēhea rānei? He tūmanakore rānei koe mō tēnei?
Āe, he tino tūmanako ahau.
He nui rawa te whakatairanga, ā, he tino pai te wairua.
E tino whakapono ana ahau, i roto i ngā tau e rima e heke mai nei, ka noho tātou i tētahi tūnga tino rerekē, ā – me pēhea
taku kī – e whakapono ana hoki ahau ka pai ake tātou i mua atu.
Nō te mea e mōhio ana mātou ki ngā mea katoa kua tino tupu, tae atu ki ngā mea pea i tupu i
roto i ngā tekau tau me ngā rau tau kua pahure.
Nō reira, e whakapono ana ahau, mēnā ka toa tātou, ka whai tātou i te rangatiratanga nui ake i ngā wā katoa i mua ake nei.
Ko tērā taku whakapono.
He mea hoki mō te herekore i te mataku.
Ka aro hoki koe ki te take o te tōrangapū mataku, ā, me whakamutua.
Ko tērā tonu te mea i kōrerohia e ngā kaikōrero o mua.
Ka mea ahau me pakaru pea tēnei kaupapa here ohorere, kia taea ai e tētahi māramatanga rerekē mō te mana
motuhake te whai pūāhua anō i konei – ko tāku whakaaro tērā.
Kei reira tonu ētahi āhuatanga ka tutaki koe ki a rātou i tō mahi.
Kāore mātou i kōrero mō tērā i tēnei rā.
Kei te hiahia ahau ki te kōrero poto mō tēnei.
I kōrero hoki koe mō te microbiome i mua.
Tērā pea he wāhanga anō tēnei e pā ana ki te kai hauora, ki te ahuwhenua taiao, ki ngā mea katoa.
He mea anō āu e hiahia ana ki te kī mō tēnei?
Ki taku whakaaro, he maha hoki o te hunga whakarongo e hiahia ana ki tēnei.
Āe, tērā noa atu, kei roto hoki tēnei i te horopaki o ngā rongoā kē i akiakihia ahau kia rapu mā aku tamariki – koia i
puta mai ai tēnei – e pā ana ki tō rātou māmā ki ngā mate urutā, me ngā wehi tino nui i whanakehia e rātou.
Ā muri iho ka tīmata ahau ki te rapu. He aha anō ngā mea e whai wāhi ana?
Ā, nō muri mai, kāore e kore, i pā mai ki ahau ngā ngoikoretanga nui rawa o te kai.
Ka pā hoki tēnei ki ngā tamariki kua tino whāngai pai, ā, e kai ana i ngā kai māori.
Ā muri iho, ka tīmata ahau ki te tātaritanga o ngā pūtau ora iti.
I mōhio au, tae noa ki te whā marama o te pakeke, he tūraru o ngā āhuatanga kino o te microbiome.
Nō reira, e whakararuraru ana hoki mātou i tēnei taumata, ka mea au.
Nō reira, he tino hira kia haere ki tētahi atu huarahi.
Ā, kei te haere kē tērā i te ara.
Nō reira, kei reira ētahi hapori ōhanga e hāngai ana ki te kotahitanga, ā, kei te mahi kē rātou i ngā mahi
tino pai, tino hauora hoki mō tātou i roto i te ahuwhenua.
Me tautoko rātou i ngā huarahi katoa e taea ana.
Me tango e tātou ngā poke i te taiao, arā ko te CO2 – e mōhio ana tātou katoa he tino whakatairanga tēnei kāore he hiranga.
Engari me aro atu ki ngā take nui:
Glyphosate, te take raruraru
Kīngi me te glūtini kua tino whakapaingia, e whakangaro ana i tō tātou microbiome.
Ētahi atu poke, arseniki me ērā atu, me ērā atu anō.
Nō reira, me aro atu ki ēnei take kia kore ai e taumaha ki a tātou me ā tātou tamariki.
Ināianei ka kite au i ēnei pēhanga i ngā tamariki nohinohi.
He matū e whakatairangahia ana i te horopaki o te werohanga, ā, i roto i tētahi wāhanga rerekē.
Te tango i ngā pūmua spike i te tinana – i waenga i ētahi atu mea, ko te pātai ināianei mēnā he pono tēnei.
He aha tō whakaaro whaiaro mō tēnei?
Hei tauira, he mea pērā i te nattokinase , me ērā atu mea pēnei.
He taputapu whaihua ēnei.
Ko te raru, ka taea te whakauru i te RNA karere kua whakarerekētia ki roto i te ira, ā, me pēhea koe e tango ai i reira?
E whakapono ana au, āe, ka puta anō ngā whakaaro i ngā wā katoa.
Engari, kei te tatari tonu kia kite mēnā ka taea e te katoa te utu anō.
I te mātāpono, ka taea te whakawhē i ngā pīkae anō.
E tino whakapono ana ahau ka taea te whakapai ake i ngā āhuatanga.
Mā te manawanui nui, ka taea te ārahi i ngā tāngata kia tae ki tētahi wāhanga ka taea e rātou te whakaora anō i a rātou anō.
Ko te raru, heoi, ā, koinei tonu te raru e whai ake nei, ko te mea kua tino pā kino ki a rātou nā ngā werohanga, nā te Covid-19,
nā te Covid roa rānei, ahakoa he aha, kua pau ā rātou moni.
Pērā i te tokomaha, kei te pau ā rātou moni.
Ā, ka kite au i tēnei i ngā wā maha.
Āe, i ētahi wā ka puta mai ētahi āhuatanga motuhake i roto i taku mahi, ā, kāore e taea e ētahi tāngata te utu i ngā rongoā.
Ā muri ake, ka tūtaki rātou ki ngā kaiarotake e tuku ana ki a rātou i ngā aromatawai teka.
He pērā tonu!
Nō reira, kāore rātou i whakatauria kia whiwhi penihana, kāore hoki i whakatauria he hauā, ahakoa kei te tino pōuri rātou.
Kāore rātou e whakaae ki ngā kitenga kua kohia, nā te mea e kī ana rātou: "Ehara tēnei
i te mea e whakaae ana te rongoā tuku iho."
Nō reira, kāore rātou e mōhio ka taea te kitea te pūmua tūpuka.
Kāore rātou e mōhio kei a ia he ngoikore ārai mate (he hapa o te pūnaha ārai mate o te
tinana), arā, ko te HIV/AIDS, te mate pērā rānei.
Nō reira, he aitua ngā mea e tupu ana i tēnei wā.
Engari āe, me ū tonu tātou ki tēnei mahi, ā, ka ū tonu tātou katoa.
Ka taea te kī, i te ariā – nā te mea i whakahuatia e koe tēnei i mua – e noho ana ngā hanganga ōrite i roto i te umanga
kai, arā, i roto i te whakaputa kai ahumahi, ā, kei reira hoki ngā mahi pāpāho ōrite pērā i te umanga rongoā?
He mea tūturu kāore e taea te wehe i ēnei e rua i ēnei rā?
Āe rawa, kei te kite au i tēnei āhua, tino katoa.
Ā, ko te tikanga, mēnā ka titiro tātou ki te whakaahua whānui ake – kupu matua: Te Moemoeā 2030 – ko te pakaru i ēnei
hanganga me te whawhai ki ngā mahi pāpāho e pā ana ki a rātou, tērā pea he mea hira kia ora ai te hapori, nē rā?
Tūturu.
Ka whakaae koe ki tērā, āe?
Āe, he tika.
Ki taku whakaaro, koinei tonu te kaupapa e aro ana koe.
Ā, ki taku whakaaro, e tino whai pānga ana hoki tēnei ki te tokomaha o ngā mātakitaki, i runga i ngā kōrero kua rongo au i
mua. Ko te pōuri e rongo ana te tokomaha o te tangata nā tō rātou māharahara kāore rātou e whai mana ki te aro ki ēnei rōpū whai
pānga, ki tēnei ahumahi hoki, e kaha haere ana i ngā wāhi katoa.
Nō reira, i tētahi wā, tērā pea ka tukuna ngā werohanga mā te kai, kāore rawa te tangata e whakaae, kāore hoki e mōhio.
Ehara i te mea me pā ki ngā pepeke rere, ki ētahi atu rānei.
Engari, ko te mea i te ariā kāore e tika kia whakaurua ki tō tinana, ka whakamanatia kia uru atu ki reira mā tō kai.
Koia te take e ōrite ana ki ngā werohanga ā-ture me ērā atu.
Ā, nā tērā, he takahi anō i tēnei mātāpono o te whakahaere motuhake.
Koia tērā, arā, tērā pea koinei te tino whakaritenga matua rawa atu, kia nui ake te mārama ā muri
ake nei, ā, kia whakakorengia hoki ēnei whakahaere.
Āe rawa atu.
Nō reira, kua tae kē tātou ki reira, nē rā?
Nō reira, kua oti kē tō tātou microbiome.
… Nō reira, i te nuinga, kua tae tātou ki te wā e ora hauora ai anake mā te tango matū kai me te whai rongoā puku tino kaha.
Me tino mutu tātou i tērā.
Nō reira, me whai anō tātou i ngā kai hauora, kī ana i ngā matū whāngai.
Me whakakore e tātou ēnei poke.
Nā reira, ko ngā poke tika e pā ana ki a tātou me ā tātou tamariki.
Me mōhio ngā tāngata ki tērā.
Nō reira, ka kōrero atu au ki ia tangata e haere mai ana ki ahau me tōna tamaiti mō tōna
mate urutā kotahi rau, arā ēnei kōrero tonu.
Rānei, me kōrero hoki au ki a koe mō ngā chemtrails?
Nō te mea e hiahia ana ahau kia mōhio ngā tāngata ki tēnei.
Ā, ko te nui ake o te hunga, ko te nui ake hoki o tātou.
Nā reira, ko te nui ake o te hunga e mōhio ana ki tēnei, ko te pai ake. Ā, he iti noa ngā toenga, arā ko ngā rangatira.
Me mōhio hoki tātou ki tēnei.
Āe, pai. Ki taku whakaaro, kua tino rongo mātou i tētahi tūmanako āta whakatūpato i roto i te whakamārama,
arā, ka huri ētahi mea, ā, ko te tūmanako ka pai ake –
– mēnā ka ū tonu tātou ki tēnei mahi, ka whakaohooho i te mōhiotanga, ā, mēnā ka mahi ia tangata i tōna wāhanga.
Ahakoa pēhea, e tino mihi ana ahau ki a koe mō ō aromatawai.
Ā, kia kite anō tātou i muri i te wānanga poari, āe.
E ngā kaimātakitaki, kei te wātea kē ētahi atu pūrongo mō tēnei kaupapa i Dornbirn i runga i HOCH2.TV.
Ka kitea e koe ngā hononga i raro i tēnei hōtaka.
E hiahia ana mātou ki te whakamahi i tēnei whai wāhi hei mihi ki a HOCH2.TV mō tō rātou mahi ngātahi whakamīharo.