E ngā mātua me ngā kaitiaki, ko ēnei kupu te tīmatanga o tētahi reta tauira a tētahi kura tuarua
ki ngā mātua mō te kaupapa o te huringa matihiko:
"... hei tētahi o ngā kura whakamātautau tata ki te 130, kua whiwhi mātou i te wheako ki ngā pukapuka ako matihiko."
I tētahi taha, i taea e ngā ākonga te mahi ngāwari, ā, i whiwhi pūkenga matihiko.
Heoi anō, nā te whanaketanga o ngā pāpāho matihiko – hei tauira, te pikinga ake o te whakamahinga o te mātauranga atamai
hangarua pērā i a ChatGPT, me te tohatoha māmā o ngā mahi kāinga mā AirDrop, mā īmēra rānei – kua ara ake ngā wero hou.
… Ina koa, e kaha ake ana tā mātou whakaaro kāore e whakaritea anō te aromatawai tika i ngā mahi a ngā ākonga, te whiwhinga
mōhiotanga me ngā pūkenga mā te mahi motuhake, te ako hōhonu, me tētahi taiao ako kāore he whakararuraru, he whakawāwā rānei.
Nō tēnei take, me tere te mahi.
Kei te kitea he panoni i ngā whakaaro mō te whakamahi i ngā papa rorohiko me ngā waea atamai i ngā akoranga kura.
Kua tino rahua puta noa i te ao te whakamātautau o te whakamahi pāpāho matihiko i roto i te akomanga.
Ngā ngoikoretanga mōrearea o te whakawhanake matihiko i te nama
E ai ki tētahi pānui pāpāho nā te Kotahitanga mō te Mātauranga Atawhai i te tīmatanga o te tau 2025, kua tukuna e ngā
tohunga e 75 he karanga ki te kāwanatanga ā-motu, ā, kua whakaatu he aromatawai whakatūpato mō te āhuatanga.
E tino whakatūpato ana rātou kia kaua e haere tonu te aro ki te huringa matihiko i roto i te pūnaha mātauranga!
Kei te heke nui haere te mahi a ngā kura i ngā pūkenga matua o te pānui, te tuhi me te pāngarau, ā,
kāore e tutuki ana ngā paerewa mātauranga iti rawa.
I raro i te pānga o ngā pāpāho pāpori, kei te huri haere te whakawhitiwhiti kōrero me ngā
whanonga pāpori – kua whakamanaia e te pūtaiao.
I taua wā anō, kei te piki haere te pā o ngā tamariki me ngā rangatahi i ngā taumahatanga hinengaro, pērā i ngā
raruraru arotahi, te āmaimai, te pōuritanga me te mokemoke.
He wā ka piri rawa ngā tama rima tau ki ngā pōnōpārata whakamataku, ā, kua pā kē te anorexia ki ngā kōtiro whitu tau.
Kua tino nui kē te whakawhirinaki, ā, ka rongo ngā tamariki he kore kākahu rātou mēnā kāore
ā rātou waea pūkoro i ngā akoranga hākinakina.
He kitenga whakatūpato: he tarukino pāpāho tēnei e ārahi ana i te mutunga ki te whakangaromanga
o te oranga ā-hapori, pērā i ētahi atu tarukino.
I Tiamana, kotahi i ia whā tamariki o te karaehe tuawhā kāore e taea te pānui me te tuhi
tika, e ai ki ngā hua o te rangahau ā-ao IGLU.
I hinga hoki ētahi whenua kua tino whanake ā-ipurangi, ā, he tino matatau ā rātou hangarau,
pērā i Ahitereiria, Korea ki te Tonga me Tāiland.
Me whakakore anō ngā taputapu hangarau i ngā kura, e ai ki te kairangahau pūnaha whatukura, a Teuchert-Noodt.
Engari ka tapaina ā rātou tamariki kura kua huringia ki te matihiko hei hunga mau karu – 90 ōrau i Korea ki
te Tonga – hei hunga pākiki, hei hunga hauora hinengaro-ā-hapori hauā mō te toenga o ā rātou oranga.
I roto i tētahi pūrongo a DLF Kontrovers , i kōrero tētahi tākuta tamariki nō te rohe o Ruhr mō ngā āhuatanga āutisiti i roto
i ngā tamariki e whakamahi ana i ngā waea atamai i te nui rawa.
Nō reira, me ngā kaihanga kaupapa here mātauranga, ngā tumuaki me ngā kaiako, kua karanga mō te whakawhānuitanga
matihiko, me ngāue rānei ināianei i te pirikara kawa?
Ahakoa i runga i te pūrongo mātauranga hou a UNESCO, kei te huri whakamuri ināianei ngā pūnaha mātauranga e 79, tae atu
ki ngā whenua pērā i a Huitene, Paniora, Pīhinia, Latvia, Rānana me ngā kawanatanga e rua tekau o Amerika.
I te tau 2024 anake, kua aukatia ngā waea atamai e 24 whenua i Uropi me Amerika ki te Raki!
Kua aukatia ngā waea pūkoro i ngā kura i Parani mai i te tau 2010, i Itari mai i te tau 2007, ā,
mai i te tau 2024 hoki mō ngā kaupapa mātauranga.
I ētahi atu whenua, kāore he aukati mārama, engari he tūtohutanga kaha hei aukati i te
whakamahinga o ngā waea atamai me ētahi atu pūrere.
I kī a Tesfaye, te Minita o Danemāka, kāore e tika kia noho ngā tamariki hei poaka
whakamātautau i roto i tētahi whakamātautau matihiko.
Kei te āhua pea he whakaaro anō nui ināianei?
I tēnei wā, tērā pea ka whakaaro tētahi he huringa ā-ao pērā mō ngā taupānga matihiko i ngā kura e tata mai ana.
Heoi, e ai ki a Professor Teuchert-Noodt, kāore e taea e te aukati waea pūkoro te whakakapi i ngā kino kua pā kē.
Ahakoa kua whai waea pūkoro me ngā papa rorohiko ngā tamariki e ono ki te tekau tau i tō tātou whenua, he tata kore e
taea te aukati i tētahi mate urutā whānui o te āmaimai, te pōuritanga, te wehewehe ā-pāpori me ngā hauā ako.
He rite ki ngā hikareti, ngā tarukino, me te waipiro kaha – kāore e aukatia i runga i ngā tūrua, engari ka tāia
ngā tapanga whakatūpato ki ngā mōkī, ā, ka whakatūria ngā rārangi āwhina mō te whakawhirinaki.
Engari, ki te kī pono, kāore ēnei whakatūpato e pā ana ki te hunga kua piri kē; e hiahia noa ana rātou ki tā rātou rongoā.
Ka pērā anō ki ngā rongoā matihiko ina whakatumatuma ngā tamariki nohinohi i ō rātou mātua kia whakamomori, kia
patu rānei, nā te mea kua tangohia ō rātou pūrere matihiko.
Ināianei kua whakaitia, kua tangohia hoki ngā pūkenga hinengaro me ngā herekore o ngā whakatupuranga e rua, e toru
rānei; kua tae rānei te wā kia tīmata i tētahi hurihanga nui?
He aha rawa i akiaki ai i ngā whenua kia here i te kai pāpāho matihiko i ngā kura?
Ka whakaarohia pono rānei ā te mutunga ngā whakatūpato a ngā mātanga me ngā mōrearea kua
whakatūpatohia e Kla.TV i roto i ōna hōtaka maha mō ngā tau?
Kua mārama anō ngā tari mātauranga?
Kaua e pōrearea!
I te mutunga o te tau 2024, i whakarite te kāwanatanga ā-motu o Tiamana i te huarahi mō ngā kura mā te Digital Pact 2.0:
A te tau 2030, me nui ake tonu ngā hononga ipurangi whānui, ngā papa rorohiko me ngā waea atamai puta noa –
ahakoa ngā kitenga pūtaiao e whakaatu ana i ngā pānga tino kino o ngā pūrere matihiko.
Anei tētahi kitenga whakamīharo i mahia e te kairangahau hinengaro a Albert Biderman i te tau 1956.
I roto i tana tātaitanga e kīia nei ko te "Tātaitanga o te Whakamanamana," i rārangi ia i ngā tikanga whakahaere
hinengaro kua angitu hei whakamahinga anō i ngā mauhere pakanga kāore i te hiahia, kia huri hei hoa mahi ū ki ngā whakahau.
I mahia ngā tikanga kāore i te āta tangata, ā, hei whakamarie i te āhuatanga, i whakamariehia ngā
tāngata anō, ā, ka waiho rātou kia noho takitahi.
Ehara rānei i te mea kotahi tonu kei te tupu ināianei i roto i te pūnaha mātauranga ā-ao?
E tūmanakohia ana ka tīmata te pānga o te AI ki ngā rōpū tau e nohinohi haere ana.
Ahakoa e mōhio ana te katoa kāore te AI i te tino pono, ā, kāore hoki i te mātau pēnei i te whakataua
whānuitia, kei te piki haere te whakaako i ngā ākonga kia whakaae ki ngā whakautu i hangaia e te AI.
Ka piki haere te whakaurunga o te AI ki roto i te mātauranga, ā, e āwangawanga ana ka kore pea e whai pūkenga ngā whakatupuranga ā
muri ake nei ki te whai wāhi ki ngā mahi hinengaro hōhonu, ā, ka whakawhirinaki rātou ki ngā
algoritima, kaua ki ā rātou ake pūkenga tātari.
Heoi anō, kāore rātou e ako kia mārama ki ngā tukanga taketake, ki ngā ariā rānei o te whakautu a te AI.
Ka tuku a Teuchert-Noodt, he kairangahau neorōpūtaiao, i tētahi kitenga mārama mō tēnei take:
"I ēnei rā, e 90 ōrau o ngā rangatahi e whakapau ana i te neke atu i te ono haora ia rā ki ā rātou waea atamai."
Mēnā ā tōna wā ka toe noa ngā tangata mate hinengaro e hīkoi ana, ka whakakorehia te manapori.
Ka haere tahi te pōrangi e piki haere ana me te whakarongo ki te mana whakahaere.
Ina whakapau kaha ngā tāngata ki ngā pāpāho matihiko, ka tūpono ka ngaro rātou i a rātou anō.
Mēnā kua whakaatu kē ia i tōna tamaiti ki ngā pāpāho, kua ngaro taua tamaiti.
Nō reira, me pēhea e taea ai e tātou te whakatika i ēnei mōrearea tino kino mō ngā whakatupuranga e whai ake nei?
Ka haere tonu koe ki te whakaae noa ki ngā whakataunga a te kāwanatanga ā-motu me ngā tari mātauranga, ā, ka mutu ka hoko waea
atamai me ngā papa rorohiko mō te whakamahi i te kāinga hoki?
Rānei me whai tātou i te tauira o ngā rangatira hangarau, e pupuri ana i ā rātou tamariki kia kore e tata ki ngā pāpāho matihiko?
I te Silicon Valley o California, te kāinga o te ahumahi hangarau e neke atu ana i ngā piriona tāra, me ngā kaitākaro matua pērā i
a Apple, Google, Amazon, Facebook me ētahi atu, ka tukuna ngā rangatahi ki ngā kura e whakamahia ana ngā papa pango,
ngā pene me te pepa, kaua ko ngā papa rorohiko me ChatGPT.
"He whakakatakata te whakaaro ka taea e tētahi taupānga i runga i te iPad te whakaako i āku tamariki ki te pānui, ki te
pāngarau rānei kia pai ake," e kī ana a Alan Eagle, te kaiwhakahaere whakawhitiwhiti kōrero o mua i Google.