"Hormatly ene-atalar we goragçylar," diýen bu sözler sanlaşdyryş mowzugy boýunça orta
mekdepden ene-atalara iberilen nusga hatyň başlanýar:
"... takmynan 130 sany pilot mekdepleriniň biri hökmünde sanly ders kitaplary bilen tejribe topladyk.
Bir tarapdan, okuwçylar çeýe işläp, sanly başarnyklary eýe boldular.
Başga tarapdan, sanly mediýanyň ösüşi – mysal üçin ChatGPT ýaly süni aňyň ulanylyşynyň artmagy ýa-da öý
işleriniň AirDrop ýa-da e-poçta arkaly aňsatlyk bilen paýlanylmagy – täze kynçylyklar döretdi.
Hususan-da, biz barha köpräk ynanýarys, okuwçylaryň netijelerini adalatly bahalandyrmak, garaşsyz iş, ünsli öwreniş we
päsgelçilikden hem-de üns sowýan zatlardan arassa öwreniş gurşawy arkaly bilim we başarnyklary
özleşdirmek mundan beýläk kepillendirilip bilinmeýär.
Şu sebäpli çalt çäre görmeli...
Mekdep sapaklarynda planşetleriň we akylly telefonlaryň ulanylmagy baradaky pikirlerde üýtgeşiklik bolup görünýär.
Sinf otagynda sanly mediýany ulanmak boýunça geçirilen tejribe dünýäde açyk-aydyn şowsuz boldy.
Borjy sanlaşdyrmagyň howply kemçilikleri
2025-nji ýylyň başynda "Adamperwer Bilim Alyansy" tarapyndan çykarylan metbugat beýanatyna görä, 75 hünärmen federal hökümete
ýüzlenip, ýagdaýyň aladalandyryjy seljermesini hödürledi.
Olar bilim ulgamynda sanlaşdyryşa ünsi dowam etdirmäge berk duýduryş berýärler!
Okamak, ýazmak we hasaplamak ýaly esasy ukyplarda mekdep üstünlikleri düýpgöter pese gaçýar we iň
pes bilim standartlary hem ýerine ýetirilmeýär.
Ylmy taýdan subut edilşi ýaly, sosial mediýanyň täsiri astynda aragatnaşyk we sosial häsiýetler üýtgeýär.
Şol bir wagtyň özünde çagalar we ýaşlar üns jemlemek kynçylyklary, aladalanma, depressiýa we ýalňyzlyk
ýaly psihologik streslerden barha köpräk ejir çekýärler.
Bäze ýagdaýlarda bäş ýaşly oglanlar zorlukly pornografiýa bagly bolýar, ýedi ýaşly gyzlar bolsa eýýäm anoreksiýadan ejir çekýär.
Garaşlylyk eýýäm şonça uly boldy, çagalar beden terbiýesi sapaklarynda mobil
telefonsyz özlerini açykda galýan ýaly duýýarlar.
Akyl salýan syn: bu, beýleki dermanlar ýaly, ahyrynda jemgyýetçilik durmuşynyň ýok
edilmegine getirýän "mediýa dermanydyr".
Germaniýada halkara IGLU barlagynyň netijelerine görä, dördünji synp okuwçylarynyň dörtden biri dogry okap-ýazyp bilmeýär.
Tehniki taýdan öňdebaryjy, sanly taýdan ösen ýurtlar, mysal üçin Awstraliýa, Günorta
Koreýa we Taýland hem ýeňlişlere sezewar boldular.
Nörobiolog Teuchert-Noodt-a görä, mekdeplerdäki tehniki enjamlar ýene-de zyňylmalydyr.
Emma olaryň sanlaşdyrylan okuwçylary ömürleri boýy gözlükli – Günorta Koreýada 90 göterim – aludaly
we psihososiýal taýdan maýyp diýip belliklenýärler.
DLF Kontrovers programmasynda , Ruhr sebitinden bir pediatr şaýatlyk bilen aýtdy, akylly telefonlary aşa
köp ulanýan çagalarda autistik häsiýetleriň bardygyny.
Şonuň ýaly-da, sanly giňeltmäni talap edip gelýän bilim syýasatçylary, mekdep
müdürleri we mugallymlar indi acy hapany yutmalymy?
Hatda täzelenen UNESCO-nyň bilim hasabatyna görä-de, Şwesiýa, Ispaniýa, Finlýandiýa, Latwiýa, Daniýa ýaly ýurtlary we ABŞ-nyň
20 ştatyny öz içine alýan 79 bilim ulgamy häzir yzlaşýar.
Diňe 2024-nji ýylda Ýewropa we Demirgazyk Amerikadaky 24 ýurt akylly telefonlary gadagan etdi!
Fransiyada mekdeplerde mobil telefonlar 2010-njy ýyldan bäri gadagan, Italiýada 2007-nji ýyldan bäri,
hem-de 2024-nji ýyldan bäri bilim maksatly hem gadagan.
Käbir beýleki ýurtlarda açyk gadaganlyk ýok, ýöne akylly telefonlaryň we beýleki enjamlaryň
ulanylyşyny çäklendirmek üçin berk maslahatlar berilýär.
Daniýaly ministr Tesfaye çagalaryň indi sanly tejribede synag guşlary bolmaly däldigini öňe sürdi.
Häzir uly gaýtadan oýlanmak mümkinçiligi baramy?
Bu pursatda mekdeplerde sanly programmalar boýunça global öwrülişik ýaly bir zat gelip ýetýär diýip pikir edip bolar.
Emma mobil telefonlary gadagan etmek bilen eýýäm ýetirilýän zyýany aradan aýyrmak örän kyn
bolar, diýip professor Teuchert-Noodt garşy çykýar.
Öz ýurdumyzda altydan on ýaş aralygyndaky çagalar eýýäm mobil telefonlar we planşetler bilen üpjün edilse-de,
aladalylyk, depressiýa, sosial izolýasiýa we öwreniş bozuklyklarynyň giň ýaýran pandemiýasynyň öňüni almak örän kyn.
Ol sigaretta, derman ýa-da güýçli alkogol ýaly – olary dükan raflaryndan aýyrmak ýerine, gaplamalara duýduryş bellikleri
çap edilýär ýa-da baglanma boýunça kömek liniýalary döredilýär.
Emma eýýäm garaşly bolan adamlar bu duýduryşlardan indi alada etmeýärler – açyk
aýtsak – olar diňe öz dozasyny almak isleýärler.
Şol bir zat sanly enjamlary alynan çagalar ene-atalaryny intihar ýa-da öldürmek bilen gorkuzanda sanly enjamlara hem degişlidir!
Iki ýa-da üç nesil hakykatdan hem akyl taýdan peseldilip, intellektual ukyplaryndan we azatlyklaryndan
mahrum edildi, indi uly öwrülişik başlamak wagty gelmedimi?
Näme sebäpli ýurtlar mekdeplerde sanly media ulanylyşyny çäklendirmäge mejbur boldular?
Bilermenleriň duýduryşlary we Kla.TV-niň birnäçe ýyl bäri köp programmalarynda duýdurýan
howplary ahyrynda çynlakaý kabul ediljekmi?
Bilim ministrlikleri akyllaryna geldimi?
Aldanma!
2024-nji ýylyň ahyrynda Germaniýanyň federal hökümeti Mekdepler üçin Sanly Ylalaşyk 2.0 bilen ugur kesgitledi:
2030-njy ýyla çenli giňzolak internet, planşetler we akylly telefonlar has-da köp bolmaly – sanly enjamlaryň örän ýaramaz
täsirleri baradaky ylmy barlaglaryň netijelerine garamazdan.
Ine, psiholog Albert Bidermanyň 1956-njy ýyldan gyzykly bir synlamasy.
Özüniň "basyş diagrammasy" diýip atlandyrýan eserinde ol atly üstünlikli akyl dolandyryş usullaryny sanap geçdi; bu
usullar islemeýän uruş esirlerini boýun egýän hyzmatdaşlara täzeden programmirlemek üçin ulanylyp bilnerdi.
Adamçylyga garşy çäreler görüldi, soňra adamlary rahatlatmak üçin olar gaýtalanyp hoşallyk
bilen garşylanýardy we olara erkinlik berildi.
Häzirki global bilim ulgamynda hem şol bir zat bolmaýarmy?
AI-niň täsiriniň has-da ýaş toparlarda güýje başlamagy garaşylýar.
Her kim bilýärkä, sun'iy aň ýalňyşmaz däldir we giňden öwgülen derejede akylly däldir, emma okuwçylara sun'iy aň tarapyndan
döredilen jogaplary kabul etmegi has-da köp öwredilýär.
Sun'iy aň bilim ulgamyna barha köp ornaşdyrylanda, geljekki nesiller çuňňur aň-düşünje işlerine gatnaşmak
ukybyndan mahrum bolup, öz analitik başarnyklarynyň ýerine algoritmlere daýanar diýlip aladalanýar.
Ahyrynda olar sun'iy aň jogabynyň astyndaky prosesleri ýa-da düşünjeleri düşünmegi öwrenmeýärler.
Neýrobiolog Teuchert-Noodt bu babatda nyşanly bir bellik edýär:
"Häzirki wagtda ýaşlaryň 90 göterimi gündelik smartfonlarynda alty sagatdan gowrak wagt geçirýär."
Eger ýakynda diňe psihopatlar gezip başlasa, bu demokratiýanyň ýatyrylmagyna getirer.
Gije-gije ýaýran akylsyzlyk we häkimýete boýun egmek el-ele berip gelýär.
Adamlar sanly mediýa bilen meşgullananda, özüni ýitirme howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Eger ol öňünden çagasyny metbugata görkezse, şol çaga ýitiriler.
Şonuň üçin biz bu örän agyr howplary ýaş nesiller üçin nähili çözüp bileris?
Federal hökümet we bilim ministrlikleri näme karara gelse, ony awtomatik tassyklap, ahyrynda öýde ulanyş üçin hem
smartfonlar we planşetler satyn almak bilen gutararsyňyzmy?
Ýa-da tehnologiýa elitasynyň mysalyny eýerip, öz çagalaryny sanly mediýadan daşda saklasakmy?
Kaliforniýanyň Silikon derýasynda, Apple, Google, Amazon, Facebook we beýleki uly oýunçylaryň ýerleşýän, milliardlarça
dollarlyk tehnologiýa senagatynyň mekanynda, ýaşlary maksatlaýyn ýagdaýda planşetler we ChatGPT ýerine kara
tahta, galam we kagyz ulanylýan mekdeplere ugradýarlar.
"iPad-däki bir programman çagalaryma okamakda ýa-da arifmetika boýunça has gowy öwredip biljekdigi baradaky pikir gülkünçdir,"
diýip Google-nyň öňki aragatnaşyk müdiri Alan Eagle aýtdy.