"Hurmatli ota-onalar va qaramog'dagilar," bu so'zlar o'rta maktabning raqamlashtirish mavzusida
ota-onalar uchun yozilgan namunaviy xatni boshlaydi:
"... taxminan 130 ta pilot maktabdan biri sifatida biz raqamli darsliklar bilan tajriba orttirdik.
Bir tomondan, o'quvchilar moslashuvchan ishlashga va raqamli ko'nikmalarni egallashga muvaffaq bo'ldilar.
Boshqa tomondan, raqamli media rivoji – masalan, ChatGPT kabi sun'iy intellektdan tobora ko'proq foydalanish yoki
uy vazifalarini AirDrop yoki elektron pochta orqali oson tarqatish – yangi muammolarni keltirib chiqardi.
... Xususan, biz tobora ko'proq his qilyapmizki, o'quvchilarning natijalarini adolatli baholash, mustaqil ish, diqqatni jamlab
o'qish va chalg'itish hamda bezovta qilishlardan holi o'quv muhitida bilim va ko'nikmalarni egallash endi kafolatlanmaydi.
Shu sababli, zudlik bilan chora ko'rilishi zarur...
Maktab darslarida planshetlar va smartfonlardan foydalanish bo'yicha fikrlashda o'zgarish kuzatilayotgandek.
Sinfda raqamli mediadan foydalanish bo'yicha tajriba butun dunyo bo'ylab aniqki muvaffaqiyatsiz bo'ldi.
Maktablarda raqamlashtirishning xavfli kamchiliklari
2025-yil boshida "Insonparvar Ta'lim Ittifoqi" matbuot xabariga ko'ra, 75 nafar mutaxassis federal hukumatga murojaat
qilib, vaziyatga oid xotirjam qiladigan bahoni taqdim etdi.
Ular ta'lim tizimida raqamlashtirishga e'tiborni davom ettirmaslik bo'yicha qat'iy ogohlantirish berishadi!
Maktablarning o'qish, yozish va arifmetika bo'yicha asosiy kompetentsiyalardagi ko'rsatkichlari keskin
pasaymoqda va minimal ta'lim standartlari endi bajarilmayapti.
Ijtimoiy tarmoqlar ta'siri ostida muloqot va ijtimoiy xulq-atvor o'zgarib bormoqda – bu ilmiy jihatdan isbotlangan.
Shu bilan birga, bolalar va yoshlar tobora ko'proq diqqatni jamlash muammolari, bezovtalik, depressiya va
yolg'izlik kabi psixologik stresslardan aziyat chekmoqda.
Ba'zi hollarda besh yoshli o'g'il bolalar zo'ravon pornografiyaga qaram bo'lib qoladi va yetti yoshli
qizlar allaqachon anoreksiyadan aziyat chekmoqda.
Qaramlik allaqachon shunchalik katta bo'ldiki, bolalar jismoniy tarbiya darslarida mobil
telefonlarsiz o'zlarini yalang'och his qilishadi.
Ogohlantiruvchi kuzatuv: bu oxir-oqibat ijtimoiy hayotni boshqa har qanday giyohvand moddalar kabi
vayronaga aylantiradigan "media-giyohvand modda".
Germaniyada xalqaro IGLU tadqiqotining natijalariga ko'ra, to'rtinchi sinfdagi har
to'rt boladan biri to'g'ri o'qiy va yozolmaydi.
Texnik jihatdan oldinda bo'lgan Avstraliya, Janubiy Koreya va Tailand kabi raqamli
rivojlangan mamlakatlar ham mag'lubiyatga uchradi.
Neyrobiolog Teuchert-Noodtga ko'ra, maktablardagi texnik jihozlar yana utilizatsiya qilinishi kerak.
Ammo ularning raqamlashtirilgan o'quvchilari – Janubiy Koreyada ularning 90 foizi – umr bo'yi ko'zoynak taquvchilar,
giyohvandlar va psixosotsial nogironlar deb belgilab qo'yiladi.
DLF Kontrovers hisobotida , Ruhr mintaqasidan bir pediatriya shifokori smartfonlardan ortiqcha foydalanadigan
bolalarda autistik xususiyatlar mavjudligini ham ta'kidladi.
Xo'sh, raqamli kengayishni talab qilib kelgan ta'lim siyosatchilari, maktab direktorlari va
o'qituvchilar endi achchiq tabletkani yutishga majbur bo'ladimi?
Hatto yangilangan UNESCO ta'lim hisobotiga ko'ra, Shvetsiya, Ispaniya, Finlyandiya, Latviya, Daniya kabi
mamlakatlar va AQShning 20 shtati ham kiradigan 79 ta ta'lim tizimi hozirda orqaga qaytmoqda.
Faqatgina 2024 yilda Yevropa va Shimoliy Amerikadagi 24 ta mamlakat smartfonlardan foydalanishni taqiqladi!
Fransiyada maktablarda mobil telefonlar 2010 yildan beri, Italiyada 2007 yildan beri va
ta'lim maqsadlarida 2024 yildan beri taqiqlanadi.
Ba'zi boshqa mamlakatlarda aniq taqiq yo'q, lekin smartfonlar va boshqa qurilmalardan
foydalanishni cheklash bo'yicha qat'iy tavsiyalar mavjud.
Daniya vaziri Tesfaye bolalar endi raqamli tajribada tajriba sichqonchalari bo'lib qolmasligi kerak, deb ta'kidladi.
Endi jiddiy qayta o'ylash ehtimoli bormi?
Bu nuqtada maktablardagi raqamli ilovalar bo'yicha global burilishga o'xshash bir
narsa yaqinlashayotgandek tuyulishi mumkin.
Biroq mobil telefonlarni taqiqlash orqali allaqachon yetkazilgan zararni bartaraf etish
deyarli imkonsiz, deydi professor Teuchert-Noodt.
Bizning mamlakatimizda oltidan o'nga yoshgacha bo'lgan bolalar allaqachon mobil telefonlar va planshetlarga ega bo'lsa-da,
xavotir, depressiya, ijtimoiy izolyatsiya va o'qish qobiliyatining buzilishlari keng
tarqalgan pandemiyasini oldini olish deyarli imkonsiz.
Bu sigaretalar, giyohvand moddalar yoki kuchli alkogolga o'xshaydi – ularni javonlardan olib tashlash
o'rniga, qadoqlarga ogohlantirish yorliqlari bosiladi yoki qaramlik bo'yicha yordam liniyalari tashkil etiladi.
Ammo allaqachon giyohvand bo'lib qolganlar bu ogohlantirishlarga e'tibor ham bermaydi – to'g'ridan-to'g'ri
aytganda – ular shunchaki o'z dozasini olishni xohlashadi.
Kichik yoshdagilar o'zlarining raqamli qurilmalari tortib olingani uchun ota-onalarini o'z joniga qasd
qilish yoki qotillik bilan tahdid qilganda, raqamli dorilarga ham xuddi shunday qoida tatbiq etiladi!
Endi ikki-uch avlod allaqachon so'zma-so'z ahmoqlashtirilib, intellektual qobiliyatlari va erkinliklaridan
mahrum etilgan ekan, katta burilishni boshlash vaqti keldimi?
Aniq qaysi omillar mamlakatlarni maktablarda raqamli media iste'molni cheklashga undadi?
Mutaxassislarning ogohlantirishlari va Kla.TV bir necha yildan beri ko'plab dasturlarida ogohlantirib
kelayotgan xavflar nihoyat jiddiy qabul qilinadimi?
Ta'lim vazirliklari oʻzlariga keldimi?
Aldanmang!
2024 yil oxirida Germaniya federal hukumati Maktablar uchun Raqamli Bitim 2.0 bilan yo'nalishni belgiladi:
2030-yilga kelib, keng polosali internet, planshetlar va smartfonlar hamma joyda yanada ko'proq
bo'lishi kerak – raqamli qurilmalarning juda salbiy ta'sirlari haqidagi ilmiy tadqiqotlarga qaramay.
Mana psixolog Albert Biderman tomonidan 1956 yilda qilingan qiziqarli kuzatuv.
Uning "majburlash diagrammasi" deb ataladigan asarida u muvaffaqiyatli ongni nazorat qilish usullarini sanab
o'tgan, ularni istagi bo'lmagan urush mahbuslarini itoatkor hamkorlarga qayta dasturlash uchun ishlatish mumkin edi.
Insoniy bo'lmagan chora-tadbirlar qo'llandi, keyin esa odamlarni tinchlantirish maqsadida ularga
takror-takror yumshoq munosabatda bo'lib, yolg'iz qoldirildi.
Global ta'lim tizimida hozir ham xuddi shu narsa sodir bo'layotgani yo'qmi?
Sun'iy intellektning ta'siri tobora yoshroq yosh guruhlarida kuchayib borishi kutilmoqda.
Va garchi hammaga ma'lumki, sun'iy intellekt xatoga yo'l qo'yishi mumkin va keng tarqalgan da'volarga ko'ra u qadar aqlli
emas, talabalarga tobora ko'proq sun'iy intellekt tomonidan yaratilgan javoblarni qabul qilish o'rgatilmoqda.
Sun'iy intellekt ta'limga tobora ko'proq singdirilgani sayin, kelajak avlodlar chuqur intellektual mashqlarda ishtirok etish
qobiliyatidan mahrum bo'lib qolishi, o'zining tahliliy ko'nikmalari o'rniga algoritmlarga
tayanishi mumkinligi haqida xavotirlar mavjud.
Axir, ular sun'iy intellekt javobining asosiy jarayonlari yoki tushunchalarini tushunishni o'rganmaydilar.
Neyrobiolog Teuchert-Noodt bu borada aniq kuzatuv qiladi:
"Bugungi kunda yoshlarning 90 foizi kuniga oltidan ortiq soatni smartfonlarida o'tkazadi."
Agar tez orada atrofda faqat psixopatlardagina yuradigan bo'lsa, bu demokratiyaning bekor qilinishiga olib keladi.
Sezilar-sezilmas ahmoqlik va hokimiyatga itoat qo'lma-qo'l yuradi.
Odamlar raqamli mediaga o'zlarini bag'ishlaganlarida, o'zlarini yo'qotish xavfi bor.
Agar u allaqachon bolasini ommaviy axborot vositalariga duchor qilsa, bu bola yo'qoladi.
Shunday qilib, biz yosh avlodlar uchun bu nihoyatda jiddiy xavflarni qanday bartaraf etishimiz mumkin?
Federal hukumat va ta'lim vazirliklari nimani qaror qilsa, shunchaki tasdiqlab boraverib, oxir-oqibat uyda ishlatish uchun
ham smartfonlar va planshetlar sotib olishga to'g'ri keladimi?
Yoki texnologiya elitasining misoliga ergashib, o'z farzandlarini raqamli mediadan uzoqda ushlab turishimiz kerakmi?
Kaliforniyaning Silikon vodiysida, milliardlab dollarlik texnologiya sanoati va Apple, Google, Amazon, Facebook kabi
ko'plab yirik kompaniyalarga mezbonlik qiluvchi hududda, yoshlarni qasddan doska, ruchka va qog'ozdan
foydalanadigan, planshetlar va ChatGPT o'rniga shu usullar qo'llaniladigan maktablarga yuborishadi.
"iPad'dagi ilova bolalarimga o'qishni yoki arifmetikani yaxshiroq o'rgatishi mumkin, degan g'oya ahmoqona," deydi Google'ning
sobiq kommunikatsiyalar bo'yicha menejeri Alan Eagle.