Urush iqtisodiyoti bilan nimani nazarda tutiladi?
Urush iqtisodiyoti – bu urush vaqtida hamma narsa urush sa'y-harakatlariga bo'ysunadi va shuning
uchun iqtisodiyotga boshqa tuzilmalar beriladi, deydi nemis iqtisodchisi Tilman Brück.
Brück Berlin shahridagi Humbolt universitetidagi Xalqaro Xavfsizlik va Rivojlanish Markazining asoschisi va direktoridir.
Qisqasi: davlat nazoratni qo'lga oladi va iqtisodiyot uning maqsadlariga bo'ysunadi.
So'nggi kundalik matbuot xabarlariga ko'ra, Yevropa Ittifoqi hozirda sanoatni urush
iqtisodiyotiga aylantirishga tayyorlanmoqda.
Qurol sanoati uchun dastlabki 800 milliard yevro miqdorida kredit olish to'g'risidagi qaror
2025 yil mart oyining oxirida qabul qilindi.
Bundan tashqari, 2025 yil iyun oyining boshida Yevropa Komissiyasi qurollarni moliyalashtirish
uchun koronavirus yordam jamg'armasidan taxminan 335 milliard yevro ajratishga majbur bo'ldi.
Shveytsariya ham ushbu rivojlanishdan ta'sirlanadi.
Parlament yaqinda 2028 yilga qadar harbiy byudjetni 30 milliard Shveytsariya frankiga oshirishni ma'qulladi.
Biroq, hatto bu ham ba'zi vakillar, ham Yevropa Ittifoqida, ham Shveytsariyada, uchun yetarli emasdek ko'rinadi.
Nega bularning barchasi?
Rossiyaning agressiv urushi tahdidi haqiqatan ham shunchalik realmi – yoki boshqa biror narsa o'rtada turibdimi?
Urush iqtisodiyoti qanday rivojlanmasin, soliq to'lovchilar va kelajak avlodlar yuqori
xarajatlarni o'z zimmalariga olishga majbur bo'ladi.
Bu qanday ta'sir ko'rsatadi?
Katta qayta qurollanish uchun bir necha yuz milliard yevro miqdoridagi yuqori moliyaviy
talablar xususiy sektor o'sishini susaytirmoqda:
Infratuzilma, ta'lim, atrof-muhitni muhofaza qilish, sogʻliqni saqlash va boshqalarga
sarflanadigan xarajatlar jiddiy e'tibordan chetda qolmoqda.
Bu mamlakatdagi ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy muammolarni yanada kuchaytiradi.
Siyosat va iqtisodiyotdagi qarama-qarshiliklar va inqirozlar tufayli jamiyatda ishonchsizlik tez sur'at bilan ortib bormoqda.
Davlat propagandasi va iqtisodiy jihatdan bog'liq ommaviy axborot vositalari orqali aholini ruhiy jihatdan
manipulyatsiya qilib, urush holatida ushlab turishga qaratilgan siyosiy urinishlar tobora grotesk tus olyapti.
Oldin aytib o'tilganidek, hozirda barcha G'arbiy mamlakatlarda harbiy xarajatlar sezilarli darajada oshirilmoqda.
Yevropa Ittifoqida yangi rejalashtirilgan 800 milliard yevrodan ortiq mudofaa xarajatlari bilan birga, NATO a'zo
davlatlari yaqinda o'z harbiy xarajatlarini yalpi ichki mahsulotning 5 foiziga oshirishga qaror qildilar.
Faqat Ispaniya, Vengriya va Slovakiya 5% maqsadiga nisbatan kuchli shubhalar bildirdi.
Ko'pchilik NATO mamlakatlarining mudofaa xarajatlari hozirgacha yalpi ichki mahsulotning taxminan 2 foizini tashkil etgan.
Germaniya Federal Respublikasini misol qilib olayotganda, bu harbiy xarajatlarni hozirgi yillik 90 milliard
yevrodan 160 milliard yevrogacha oshirishni anglatadi.
1990-yillarning o'rtalarida xarajatlar "faqat" 45 milliard yevroni tashkil etdi.
Va bu, chet el missiyalarida ishtirok etmasdan, chaqiriq davriga nisbatan deyarli ikki baravar ko'p xodim va uskuna bilan.
Harbiy texnologiyalarga tobora ko'proq pul sarmoya qilinmoqda va sarf-xarajatlarni oqlash uchun taxmin
qilingan dushmandan qo'rqish doimiy ravishda qo'zg'atilmoqda.
Xuddi shu manzara jahon urushlari arafasida ham ko'rilgan edi.
Buni qanday payqaymiz?
Internet portali "produktion.de"da "Focus" va "Arms Industry" bo'limlarida ko'rinib turibdiki, tobora ko'proq
an'anaviy mexanik muhandislik kompaniyalari xavfsizlik nuqtai nazaridan muhim bo'lgan qiymat zanjiriga kirib kelmoqda.
Geosiyosiy muammolarga qo'shimcha ravishda, eng avvalo texnologik paradigma o'zgarishi yangi sur'at bermoqda.
Quyidagi misollar keltirilgan: maqsadni aniqlash uchun sun'iy intellekt, lazer yoki mikroto'lqinli texnologiyaga ega dronlardan
mudofaa tizimlari, sensorlarni birlashtirish jang maydonida real vaqtda baholash uchun,
Simulyatsiya ssenariylari uchun raqamli egizaklar .
Ko'rinib turibdiki, mudofaa sanoati moliyaviy dunyoga keng ko'lamli foydali loyihalarni taklif etadi.
Mavjud ishlab chiqarish liniyalari yopilmoqda va qurol-yarog' ishlab chiqarishga moslashtirilmoqda.
Ko'plab misollardan faqat ikkitasini aytadigan bo'lsak, sharqiy Germaniyadagi
Görlitzdagi Alstom poyezd ishlab chiqaruvchi zavodi.
Kelajakda yer urushi tizimlarining yangi egasi va yetkazib beruvchisi KNDSga tegishli zirhli
transport vositalari u yerda ishlab chiqariladi.
MV Werften guruhi, 2022 yilda bankrot bo'lgan va ilgari kruiz kemalari qurgan, endi Wismar, Rostock-Warnemünde va Stralsunddagi
obyektlarida urush kemalari va aksessuarlar ishlab chiqaradi.
Rostock-Warnemünde maydoni 87 million yevroga Germaniya Qurolli Kuchlariga topshiriladi.
Yevropa Komissiyasi 2024 yilda Yevropa Mudofaa Sanoati Strategiyasi (EDIS) va unga mos
investitsiya dasturi (EDIP)ni taqdim etdi.
Asosan Yevropa Ittifoqida kuchli, mustaqil va raqobatbardosh mudofaa sanoatini barpo etish maqsadida.
Ko'plab joylarda ko'rinib turibdiki, bu qurollar ishlab chiqarilishini rag'batlantiradi.
Bu yo'nalishda qo'shimcha qadamlar kutilmoqda.
Fuqarolik korxonalari qurol-yarog' ishlab chiqarishga o'tkazilgach, ularni avvalgi faoliyatlariga qaytarish oson emas.
Hozirda turli zavodlar va ishlab chiqarish obyektlarini qayta jihozlash uchun ajratilayotgan ulkan
mablag'lar, albatta, demontaj uchun mavjud emas.
Chunki bu endi taxmin qilingan "umumiy jamoatchilikni himoya qilish" nomli jamoat manfaatiga to'g'ri kelmaydi .
Shunday qilib, soliq to'lovchilarning pullaridan fuqarolik jamiyati va savdo uchun mo'ljallangan uzoq muddatli
ishlab chiqarish inshootlarini yo'q qilishda foydalanilmoqda.
Buning o'rniga faqat o'ldirish va vayron qilish uchun yaroqli, ammo keng jamoatchilik uchun hech qanday
samarali foydasi bo'lmagan narsalar ishlab chiqariladi.
Masalan, tank oddiy aholiga kundalik hayotda hech qanday foyda keltirmaydi. U shunchaki kazarmada turib qoladi.
U bemorlarni tashish yoki kundalik hayotda taksi sifatida ishlatilishi mumkin emas.
U hech qanday maqsadga xizmat qilmaydi, lekin uni ishlab chiqarish va saqlash juda ko'p pul talab qiladi.
Ushbu maqsad uchun sarflangan resurslar boshqa hududlardagi aholi uchun yetishmay qoladi.
Iqtisodiy jihatdan muhim bo'lgan narsa aslida investitsiyalar qanday amalga oshirilishidir.
Harbiy mahsulotlarga sarmoya kiritish oxir-oqibat pulni behuda sarflashdir.
Tadqiqotlarga sarmoya kiritish esa, masalan, yaxshiroq sog'liqqa olib kelishi mumkin.
Yaxshi infratuzilmaga sarmoya kiritish mintaqaga iqtisodiy o'sish olib kelishi mumkin, va hokazo.
Shuning uchun biz urush iqtisodiyotida aholi xususiy sektordan hech qanday qo'shimcha foyda ololmasdan
ko'proq to'lashga majbur bo'lishi kerak, deb hisoblaymiz.
Urush iqtisodiyotining boshida ishsizlik ko'rsatkichlari keskin pasayishi mumkin bo'lsa-da,
tarixiy tajriba farovonlik oshmasligini ko'rsatadi.
Aksincha, u harbiy xarajatlarni moliyalashtirish uchun talab etiladigan yuqori soliq yukidan tushib bormoqda.
Chunki "yaqinlashib kelayotgan harbiy mojarolar" davrida mablag'lar deyarli xususiy sektorga emas, balki asosan harbiy
iqtisodiyotga yo'naltiriladi, shuning uchun bu resurslar aholining kundalik hayotida muqarrar ravishda yetishmay qoladi.
Hatto eng yaxshi aql egalari, masalan olimlar, mutaxassislar va hokazo, qurol sanoatida ishga olinadi, natijada
boshqa fuqarolik sohalarida bo'shliqlar paydo bo'ladi.
Urush yuz berganda, aholi ham o'z hayotlari va oila a'zolarining hayoti bilan to'laydi.
Ba'zi shubhali odamlar tinchlik iqtisodiyotining vayron qilinishi va ishsizlikning ortishi keyinchalik urush
iqtisodiyotiga ko'proq qo'llab-quvvatlashni ta'minlash maqsadida ataylab amalga oshirilayotgan deb gumon qilishlari mumkin.
Birinchidan, tinch muqobil yo'l yo'q qilinadi, keyin esa iqtisodiy muammodan qutqarish va najot topish
uchun faqat qurol sanoati yagona variant sifatida qoladi.
Oddiy ishchilar qurol ishlab chiqarishdagi ish o'rinlariga iqtisodiy jihatdan bog'lanib qolgach, ular
mavjud siyosatni muqarrar ravishda qo'llab-quvvatlaydilar.
Agar tarixga nazar solsangiz, bu rivojlanishlar aniq uzoq vaqt oldin rejalashtirilgan kun tartibining
eskalatsiyasining rivojlangan bosqichi ekanini ko'rasiz.
Urushga tayyorgarlik jarayonida yuzaga keladigan naqshlar har doim bir xil bo'ladi.
1. Strategiyalar shunday deyiladigan "fikr tanklari" tomonidan ishlab chiqiladi, ular urush maqsadlarini belgilaydi va xavflar
hamda muvaffaqiyat imkoniyatlarini diqqat bilan tahlil qiladi.
2. Potentsial hamkorlar bilan alohida muzokaralar o'tkaziladi, shaxsiy hamkorlarning manfaatlarini muvofiqlashtirish maqsadida.
"Kutilayotgan o'lja" taqsimlanadi yoki va'da qilinadi – xuddi "Risk" stol o'yinidagi
kabi, faqat endi bu "geosiyosat" deb ataladi.
3. Mamlakat bosh shtabiga zarur tayyorgarlik ko'rish va ofitserlar korpusini dushmanga ruhiy
jihatdan tayyorlash bo'yicha ko'rsatma berildi.
4. Kelajakdagi raqiblar orasidagi muxolif guruhlarni nodavlat notijorat tashkilotlari va o'z razvedka faoliyati orqali
qo'llab-quvvatlash orqali "zarur aralashuv" uchun "sabab va omillar" yaratiladi, shunda o'z aholisi
oldida "axloqiy asos"ni qo'lga kiritish mumkin bo'ladi.
5. "Sherik davlatlardagi" matbuotga potentsial dushmanni salbiy tusda tasvirlash bo'yicha ko'rsatma berilgan.
Odatiy holda insoniyat va gumanizmga qarshi jinoyatlar tilga olinadi yoki mamlakat aholisiga yaqinlashib
kelayotgan xavf e'lon qilinadi, ammo haqiqiy fon yoritilmaydi.
Provokatsion tasvirlar va hissiy nutqlar ommaning hissiyotlarini qo'zg'atadi va shu tariqa ularni boshqaradi.
6. Qurollanishni moliyalashtirish ta'minlanadi va zarur tijorat korxonalarining ishtirok etishi uchun
rag'batlantirish davlat tomonidan subsidiyalanadi.
7. Maktablarda, universitetlarda va kundalik hayotda umumiy manfaat uchun vatanparvarlik ruhida
qo'llab-quvvatlash so'raladi, bu esa yosh avlodni qurolli kuchlarda xizmat qilishga ilhomlantirishga qaratilgan.
8. Harbiy kuch tayyor bo'lgach, aholi mojaroga tayyor bo'ladi va iqtisodiyot mustahkamlanadi,
zarba berish uchun faqat munosib sabab kifoya.
4–8-bandlarning tartibi o'zgarishi mumkin.
Tayyorgarlik odatda rejalashtirilgan harbiy harakatning hajmiga qarab ko'p yillarni oladi.
Nega ko'pchilik odamlar urush iqtisodiyotini norozilik bildirmay qabul qiladi
Ommaviy axborot vositalarining ta'siri aholini nazorat qilishda hal qiluvchi omillardan biridir.
Talqin qilish vakolatiga ega bo'lgan kishi nima haqiqat, nima yolg'onligini belgilaydi.
Gustave Le Bon – ommaviy psixologiya asoschilaridan biri – odamlarning ko'pchiligi asosan
his-tuyg'ular, istaklar va umid bilan boshqarilishini, aql va mantiq bilan emasligini tushuntirdi.
U eng ahmoqona da'voni ham omma ongiga inkor etib bo'lmaydigan haqiqat sifatida singdirish mumkinligini isbotlaydi.
Bu quyidagi uchta yondashuv orqali amalga oshiriladi: birinchidan, doimiy takrorlash orqali;
ikkinchidan, hissiy rag'batlantirish orqali; uchinchidan, guruh ichida eshitilganlarni uzatish orqali.
Mana shunday qilib yolg'on ko'plab odamlar uchun ko'rinishda haqiqatga aylanadi.
Ko'pchilik odamlar urush iqtisodiyotiga o'tish aholining ijtimoiy farovonligini qanchalik kamaytirishini ham bilishmaydi.
Agar ular buning xabardor bo'lganida, qarshilik ancha kuchli bo'lardi.
Hozirgi kunda boshdan kechirayotgan geosiyosiy rivojlanishlar o'tgan asr o'rtalarida keng doirada rejalashtirilgan edi.
Sovet Ittifoqi qulaganidan so'ng, amerikalik global strateglar endi mavjud bo'lmagan Sharqiy Blok davlatlariga
o'z ta'sir doirasini kengaytirish imkoniyatini ko'rishdi.
Bu globalistlar va moliyaviy oligarxlarning uzoq vaqtdan beri orzu qilib kelgan maqsadini – Amerika rahbarligidagi jahon hukumatini
barpo etishni – ro'yobga chiqarish uchun mo'ljallangan.
Zbigniev Brzezinski 1960 yildan beri Jon F. Kennediga maslahatchi sifatida ishlab kelgan.
U shuningdek, dunyo miqyosidagi yetakchi strateg va Qo'shma Shtatlar hamda xalqaro kompaniyalarga
uzoq yillik xavfsizlik bo'yicha maslahatchi bo'lgan.
Brzeziński 1997 yilda nashr etilgan "Buyuk shaxmat taxtasi: Amerika ustunligi va uning geostrategik zaruriyatlari"
kitobida buning uchun zarur bo'lgan qadamlarni bayon qilgan.
1990-yillarning boshidan boshlab milliy va xalqaro G'arb siyosatida qabul qilingan ko'plab
chora-tadbirlarni Brzezinski kitobidan olish mumkin.
2015 yilda xususiy AQSh Stratfor tahlil markazi asoschisi va sobiq bosh direktori Jorj Friedman 100 yildan ortiq vaqt davomida
AQSh siyosati Germaniya va Rossiya o'rtasidagi ittifoqni oldini olishga qaratilganini, chunki bu AQSh
ustunligiga eng katta tahdid solishini e'lon qildi.
Boshqa narsalar qatorida u Germaniyaning ushbu maqsadlarni amalda ro'yobga chiqarishda tutgan hal qiluvchi rolini ta'kidladi.
"Germaniya nima qiladi?" – Jahon hukmronligi o'yinidagi zaif nuqta.
Ko'plab narsalar hozirda ko'rsatayotganidek, urush iqtisodiyotini bosib olishdan tashqari,
Germaniyaning "zaif nuqtasi" tartibga solindi.
Dunyoning yetakchi moliyaviy oligarxlari ommaviy axborot vositalari va siyosatga bo'lgan ta'siridan foydalanib,
hokimiyatlarini kengaytiradi va davlatlarni itoatkor qiladi.
Shuning uchun jamiyatlar va millatlar qanday ta'sirlanishi bexosiyat emas.
Bu hokimiyatdagi kichik, ta'sirli ozchilikning manfaatlari tufayli sodir bo'ladi.
Urush iqtisodiyotiga ommaviy o'tishdan qanday xulosalar chiqarish mumkin?
Yevropaning ko'plab mamlakatlarida va butun dunyo bo'ylab "urush iqtisodiyotiga" aniq va ulkan darajada
o'tish urush tayyorlanayotganini yoki olib borilayotganini kuchli darajada ko'rsatadi.
Biroq, bu urush yaqinlashib qolganini anglatmaydi.
Ammo bu iqtisodiy tuzilishda tub o'zgarishni anglatadi – tinchlik davri tartibidan harbiy ustuvorliklarga o'tishni.
Resurslar va moliyaviy mablag'larning qayta taqsimlanishi ko'pgina fuqarolik sohalarida tanqislik
sifatida seziladi va katta yo'qotishlarga olib keladi.
Yevropada haqiqatan ham urush bo'ladimi yoki barcha urush ritorikasi va qurollanish diqqatni chalg'itish uchun
qulay taktika bo'lib xizmat qiladimi, bu hali ko'rinadi.
NATO haqidagi hujjatli filmimizda (www.kla.tv/29106) ko'rsatilganidek, jahon ustunligiga intilayotganlar bir vaqtning
o'zida bir nechta yo'nalishlar bo'yicha harakat qilmoqda.
Jismoniy urushlar orqali bo'lsin yoki chalg'itishlar orqali bo'lsin, maqsad bir xil: markaziy jahon hukumatining
poydevorini barpo etish – to'liq nazorat va mutlaq kuzatuv.
Xavfsizlik siyosati bo'yicha munozaralarda 2027 yil Evropada urush boshlanishi kutilayotgan yil sifatida tez-tez tilga olinadi.
Bir nechta NATO davlatlari – masalan, Germaniya, Polsha va Shvetsiya – agar to'xtatish choralari ishlamasa, 2030 yilga qadar
mudofaa tayyorligini ta'minlash zarurligini muhokama qilmoqda.
2024-yil o'rtalarida Germaniyaning mudofaa vaziri Pistorius shunday dedi: "Biz
2029-yilga kelib urushga tayyor bo'lishimiz kerak."
Urush iqtisodiyotiga tezda o'tish va boshqa kuchayib borayotgan urushparastliklar qorong'u kelajakni ko'rsatayotgandek.
Biroq, bu kelajak toshga o'yilgan emas.
Nima haqiqatan sodir bo'lishini hal qilish mamlakatlarning o'ziga bog'liq.
Shunday ekan, har bir kishi nima qila oladi? Siz "yo'q" deb ayta olasiz.
Siz qurol kompaniyalari uchun ishlashingiz shart emas, o'zingizni qo'zg'atishlariga yo'l qo'yishingiz shart
emas, uniformadagi fuqaro bo'lib qolishingiz shart emas.
Ovozingizni ko'tarib, urush iqtisodiyotiga qarshi chiqishingiz mumkin.
Siz boshqa odamlarni bu bog'liqliklar haqida o'qitishingiz mumkin.
Har kim ishtirok etish yoki etmaslikni tanlash huquqiga ega.
Men Kla.TVda ko'ngilli bo'lib ishlayman, chunki dunyo qarama-qarshi fikrga haqli.
Jamoamizga qo'shiling va ishimizni qo'llab-quvvatlang.
Ro'yxatdan o'ting: www.kla.tv/mitwirken
Sizda ham, menda ham bir xil qon oqadi
O'g'illar va otalar sifatida biz bu yerda turibmiz
Tinchlik va erkinlik eng buyuk yaxshilik, ha, aynan shu uchun yashaymiz.
na kelib chiqish, na irq, na din, – bu yuraklarimizni ajratadigan narsa.
Erkinlik va tinchlik – bu ko'rish, yashashga arzigulik dunyo uchun.
Endi siz bizni bu yerga majburlab, bir-birimizni shafqatsiz o'ldirishimizni
xohlaysiz, holbuki aslida biz hammamiz aka-ukamiz.
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Biz urushingizga qo'shilmaymiz
Biz qurol ko'tarmaymiz, chunki ular hech qachon g'alabaga olib kelmaydi.
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Biz urushingizga qo'shilmaymiz
Biz qurol ko'tarmaymiz, chunki ular hech qachon g'alabaga olib kelmaydi.
Bu qancha davom etadi?
Urushni qo'zg'ash, hokimiyat va ochko'zlik?
Siz jabrlanganlarning osmonga qichqirayotganini eshitasizmi?
Agar biz bo'lmasak, bu jinniylikni kim to'xtatadi?
Insonlarda qo'rquv, nafrat va g'azabni qo'zg'aydigan har kim urush chiqaruvchi va insoniyat dushmani.
U hamma narsani vayronaga yetaklaydi va butun insoniyatni inkor etadi.
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Biz urushingizga qo'shilmaymiz
Biz qurol ko'tarmaymiz, chunki ular hech qachon g'alabaga olib kelmaydi.
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Biz urushingizga qo'shilmaymiz
Biz qurol ko'tarmaymiz, chunki ular hech qachon g'alabaga olib kelmaydi.
Siz bolalardan otalarini tortib olyapsiz! Sizga uyat, siz xoinlardirsiz, begunoh odamlarni qirg'in
bo'yiga yetaklab, buni axloqan to'g'ri deb da'vo qilasiz.
Sizning xalqlaringiz ga qo'shiladi, hech kim sizga hokimiyat bermaydi, qo'llaringizga
yopishib qolgan qon umr bo'yi sizni ta'qib qiladi!
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Biz urushingizga qo'shilmaymiz
Biz qurol ko'tarmaymiz, chunki ular hech qachon g'alabaga olib kelmaydi.
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Bizni g'azabingiz uchun ishlatmang, yongan nafrat urug'dek, biz shaytonning zotimiz!
Biz aytamiz: "Bizning nomimizdan emas!"
Bizni ochko'zligingiz uchun ekspluatatsiya qilmang, oqibatlarini o'zingiz tortasiz, chunki tez orada nishonga olinasiz!