WEBVTT 00:00.525 --> 00:04.601 Халык иртәгә нәрсә ашавын әле дә белергә тиешме? 00:04.601 --> 00:10.542 Элек эшкәртелгән ризыклар үз ингредиентларын күрсәтергә тиеш иде, ә генетик яктан үзгәртелгән 00:10.542 --> 00:13.848 ризыклар тиешле тамга белән билгеләнергә тиеш иде. 00:13.848 --> 00:18.598 Бу корпорацияләр һәм сәясәтчеләрнең теләкләренә ярашлы үзгәртеләчәк! 00:18.598 --> 00:21.379 Швейцариядәге хәл 00:21.379 --> 00:28.035 Швейцариядә Федераль шура генетик инженериягә мораторийны 2030 елга кадәр озайтты, иске генетик инженерия 00:28.035 --> 00:32.291 ысуллары белән ачык кырда үткәрелгән сынаулар әле дә тыелган. 00:32.291 --> 00:38.082 Шул ук вакытта ул яңа генетик инженерия өчен дәүләт регламентларын һәм стандартларын бетерергә тели, шул рәвешле 00:38.082 --> 00:41.820 мондый продуктларны базарда тизрәк сатарга мөмкин булсын өчен. 00:41.820 --> 00:49.803 «Иске» генетик инженериядә, мәсәлән, чит генетик материал бактерияләр ярдәмендә үсемлек күзәнәкләренә кертелә. 00:49.803 --> 00:57.160 Кертем теләгән үзгәрешне китергән берничә үсемлекне җентекләп сайларга туры килде. 00:57.160 --> 01:04.151 «Яңа» генетик инженерия ярдәмендә CRISPR/Cas кебек махсус процедуралар үсемлектә кирәкле урынга 01:04.151 --> 01:08.197 чит генетик материал кертү өчен кулланыла ала. 01:08.197 --> 01:15.389 Бу иске генетик инженерия ысуллары белән мөмкин булмаган генетик материалга үзгәрешләр кертү мөмкинлеген бирә. Ләкин бу шулай ук 01:15.389 --> 01:19.763 күбрәк куркынычлар һәм мөмкин булган ян тәэсирләр белән бәйле. 01:19.763 --> 01:26.873 Яңа үрчетү технологияләре үсемлекләре турында Швейцария федераль законы проекты хәзерге вакытта киңәшләшү процессы 01:26.873 --> 01:33.415 аша уза, анда кантоннардан, сәясәтчеләрдән һәм кызыксынган яклардан үз фикерләрен белдерү сорала. 01:33.415 --> 01:42.774 Законның исеме үк яхшыга өмет бирми. Яңа генетик инженерия монда «яңа үрчетү технологияләре» термины белән оста яшерелгән. 01:42.774 --> 01:50.300 Канунның эчтәлеге: Яңа үрчетү технологияләре әле дә гамәлдә булган генетик инженерия кануннарыннан азат ителергә тиеш. 01:50.300 --> 01:55.984 Бу генетик яктан үзгәртелгән үсемлекләр өчен катлаулы раслау процедураларын һәм 01:55.984 --> 01:59.620 куркынычларны бәяләүне бетерергә мөмкинлек бирер иде. 01:59.620 --> 02:06.303 Бу базарда тизрәк раслануга китерәчәк һәм шуңа күрә тикшеренүләр өчен чыгымнар ягыннан отышлырак булыр. 02:06.303 --> 02:12.072 Ләкин бу алдаучы төрү хәбәрдар кулланучыларга генетик яктан үзгәртелгән ризыкны һәм 02:12.072 --> 02:16.958 үсемлекләрне шундый итеп тану мөмкинлеген бирмәс иде. 02:16.958 --> 02:23.605 Беренчедән: 60 оешма көчләрен берләштереп «SAG» (Швейцарияне ГМОдан азат итү өчен Швейцария Альянсы) бу яңа 02:23.605 --> 02:27.280 закон тәкъдименә каршы кампания алып бару өчен оешты. 02:27.280 --> 02:32.215 Алар таләп итәләр: әгәр ул генетик инженерияне үз эченә алса, этикеткада шулай дип язылырга тиеш! 02:32.215 --> 02:40.215 Шул ук вакытта «ГМОсыз азык-төлек өчен» ассоциациясе 2026 елның марты башына кадәр популяр инициатива алып бара, ул яңа 02:40.215 --> 02:49.310 генетик инженерияне регуляциядән азат итүне булдырмауга гына түгел, ә Швейцариядә ГМОсыз җитештерүне тәэмин итүгә дә юнәлгән. 02:49.310 --> 02:56.895 Әгәр тәкъдим ителгән закон проекты консультация барышында Швейцария кантоннары, сәяси партияләр һәм кызыксынган яклар 02:56.895 --> 03:02.016 тарафыннан хупланса һәм закон гамәлгә керсә, элек патентлана алмаган үсемлекләр 03:02.016 --> 03:06.151 юридик тишек аркасында кинәт патентлана алачак! 03:06.151 --> 03:15.087 SAG хәбәрнамәсе №134 буенча, мондый патент гаризалары нәтиҗәсендә инде 1000 дән артык Европа сортлары зыян күргән. 03:15.087 --> 03:21.557 Безнең «Азык-төлек тәэминатында зур яңадан көйләү» турында мәгълүмати программабыз бу 03:21.557 --> 03:26.194 патент алу дәртен тагын да тулырак итеп күрсәтә! 03:26.194 --> 03:29.888 Яңа генетик инженерия технологиясе нәкъ менә нәрсәдән гыйбарәт? 03:29.888 --> 03:39.244 Әгәр табигый үсемлектән генетик яктан үзгәртелгән ДНК кисәген ясалма рәвештә җитештереп патентларга мөмкин булса, патент 03:39.244 --> 03:49.615 табигый ДНК кисәге булган үсемлекләргә дә кагылырга тиеш, хәтта табигый үсемлекләрне гадәттә патентлау тыелган булса да. 03:49.615 --> 03:57.470 Моннан тыш, бу табигый, ләкин патентланган үсемлекләрне яңа сортлар үрчетү өчен яки аларның орлыкларын авыл хуҗалыгында 03:57.470 --> 04:02.480 чәчү өчен кулланганда, тиешле лицензия түләүләре түләнергә тиеш! 04:02.480 --> 04:08.667 Бу еракка сузылган нәтиҗәләргә китерәчәк, бигрәк тә күп кенә кечкенә фермалар өчен, чөнки алар барлык чыгымнарны 04:08.667 --> 04:12.440 һәм куркынычларны үз өсләренә алырга мәҗбүр булачаклар. 04:12.440 --> 04:21.900 Мисал Йордан вирусы 2014 елда ачыкланды һәм Европаda помидор һәм борыч җитештерүгә дә яна. 04:21.900 --> 04:30.532 Bayer, BASF, Rijk Zwaan һәм Syngenta кебек компанияләр кыргый помидор үсемлекләрендә каршылык геннарын ачыкладылар һәм аннары 04:30.532 --> 04:35.576 Йордан вирусына каршы торучы үсемлекләр өчен патентлар алдылар. 04:35.576 --> 04:41.842 Шушы процесс барышында зур корпорацияләр томат үсемлегеннән алынган дистәләгән ген секвенцияләрен үзләштерәләр. 04:41.842 --> 04:46.854 Нәтиҗәдә барлыкка килгән патент джунгли томат үсемлекләрен традицион үрчетү өчен 04:46.854 --> 04:50.610 чыганак материалы буларак куллануга керүне тыя. 04:50.610 --> 04:57.796 Табигый, ләкин патентланган үсемлекләрне традицион үрчетүдә куллану мөмкинлеге дә финанс яктан отышлы 04:57.796 --> 05:05.669 булмас иде, чөнки үрчетүче продуктны базарга чыгаруга якынайган саен лицензия түләүләре кинәт арта. 05:05.669 --> 05:07.747 Кыскача әйткәндә: 05:07.747 --> 05:14.137 Әгәр без Швейцариядә һәм бөтен Европада яңа генетик инженерияне регламентацияләүне бетерүгә каршы тормасак, 05:14.137 --> 05:20.508 Bayer, Corteva һәм Syngenta кебек зур корпорацияләр барлык патент хокукларын үзләренә яулап алачак. 05:20.508 --> 05:26.620 Бергәләп алар инде яңа генетик инженерия технологиясенең нигезе булган CRISPR буенча патент картелена ия. 05:26.620 --> 05:31.875 Яңа генетик инженерия ысуллары традицион үрчетүчеләрне лицензия килешүләренә бәйлелеккә дучар 05:31.875 --> 05:35.200 итә һәм аларны базардагы урыннарыннан мәхрүм итә. 05:35.200 --> 05:40.856 Озак вакыт эчендә бу уен Кла.ТВда еш телгә алынган Бөек яңадан көйләү белән тәмамланачак: 05:40.856 --> 05:49.511 Берәр тулысынча табигый әйберне нигезсез сәбәпләр белән тыярга яки кимсетергә һәм патентлана торган, ясалма һәм генетик яктан 05:49.511 --> 05:56.020 үзгәртелгән лаборатория продуктлары белән алыштырырга – нәтиҗәдә берничә корпорация азык-төлек 05:56.020 --> 06:00.212 тәэминаты өстендә көннән-көн көчлерәк йогынты ала. 06:00.212 --> 06:07.679 Корпорацияләр моның белән зур табыш ала, ә халыкка инде «гадәти помидорлар» үстерергә рөхсәт ителми. 06:07.679 --> 06:15.365 Корпорацияләр үз көчләрен арттыра һәм көннән-көн байый бара, ә халык көннән-көн бәйле һәм ярлырак була бара. 06:15.365 --> 06:17.626 Моның белән нишләргә була? 06:17.626 --> 06:24.264 Швейцария сайлаучылары Азык-төлек иминлеге инициативасына имза куярга һәм 2026 елның 3 06:24.264 --> 06:28.074 мартына кадәр өстәмә имзалар җыярга мөмкин. 06:28.074 --> 06:34.928 Бу инициатива Генетик инженерия турындагы законда яңа генетик инженерия ысулларын кырыс көйләүне таләп итә. 06:34.928 --> 06:44.743 Европа Берлеге илләре өчен, Брюссельдәге даими вәкилләренең күпчелеге регуляцияне йомшарту тәкъдимен хуплаган кебек. 06:44.743 --> 06:52.820 Ләкин Европа парламенты, әгъза дәүләтләр (Европа Берлеге Шурасы) һәм Европа Комиссиясе арасындагы сөйләшүләр әле дәвам итә. 06:52.820 --> 07:00.686 Киләчәктә нәрсә ашауларын белергә һәм үзләре хәл итәргә теләгән һәркем шунда ук үз ЕП депутатына мөрәҗәгать итеп, яңа 07:00.686 --> 07:05.397 генетик инженерия ысулын раслануын булдырмаска өндиргә тиеш. 07:05.397 --> 07:09.801 Табигый азык чыганакларын саклауда керткән өлешегез өчен бик зур рәхмәт!