Ertaga odamlar hali ham nima yeyayotganliklarini bilishlari kerakmi?
Oldin qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari tarkibidagi ingredientlarni ro'yxatlab ko'rsatishi, genetik
jihatdan o'zgartirilgan oziq-ovqat mahsulotlari esa tegishli yorliq bilan belgilashi kerak edi.
Bu korporatsiyalar va siyosatchilarning istaklariga muvofiq o'zgartirilishi rejalashtirilgan!
Shveytsariyadagi vaziyat
Shveytsariyada Federal Kengash genetik muhandislik bo'yicha moratoriyani 2030 yilgacha uzaytirdi, eski
genetik muhandislik texnologiyasidan foydalangan holda ochiq maydon sinovlari taqiqlanganicha qolmoqda.
Shu bilan birga, u bunday mahsulotlarni bozorga tezroq chiqarish maqsadida yangi genetik muhandislik bo'yicha
hukumat tartib-qoidalarini va standartlarini bekor qilmoqchi.
"Eski" genetik muhandislikda, masalan, bakteriyalar yordamida o'simlik hujayralariga begona genetik material kiritiladi.
Qo'shish natijasida kerakli o'zgarish yuzaga kelgan bir nechta o'simliklarni sinchkovlik bilan tanlash kerak edi.
"Yangi" genetik muhandislik yordamida CRISPR/Cas kabi maxsus protseduralar o'simlikda xohlagan joyga begona
genetik materialni kiritish uchun ishlatilishi mumkin.
Bu eski genetik muhandislik usullari bilan imkoni bo'lmagan genetik materialga o'zgartirishlar kiritishga imkon beradi. Biroq,
bu bilan xavflar va mumkin bo'lgan yon ta'sirlar ham ortadi.
Yangi selektsion texnologiyalarga asoslangan o'simliklar to'g'risidagi Shveytsariya federal qonun loyihasi hozirda
maslahatlashuv jarayonidan o'tmoqda, unda kantonlar, siyosatchilar va manfaatdor
tomonlardan o'z fikrlarini bildirish so'ralmoqda.
Hatto qonunning nomi ham yaxshi alomat emas. Yangi genetik muhandislik bu yerda "yangi naslchilik
texnologiyalari" atamasi ostida mahorat bilan yashirilgan.
Qonunning mazmuni: Yangi naslchilik texnologiyalari hozirda amalda bo'lgan genetik muhandislik qonunidan ozod etilishi kerak.
Bu genetik jihatdan o'zgartirilgan o'simliklar uchun murakkab tasdiqlash tartiblari va xavf
baholashlarini bekor qilish mumkinligini anglatadi.
Bu bozorga tezroq tasdiq olishga olib keladi va shuning uchun tadqiqot uchun iqtisodiy jihatdan samaraliroq bo'ladi.
Biroq, bu aldovchi qadoqlash xabardor iste'molchilarga genetik jihatdan o'zgartirilgan oziq-ovqat va
o'simliklarni shunday deb tanib olishni imkonsiz qiladi.
Avvalo: 60 ta tashkilot kuchlarini birlashtirib, "SAG" (Shveytsariyani GMOdan holi qilish bo'yicha
Shveytsariya alyansi)ni tuzdilar, ushbu yangi qonun loyihasiga qarshi kampaniya olib borish uchun.
Ular talab qilishadi: Agar unda genetik muhandislik bo'lsa, yorliqda shunday ko'rsatilishi kerak!
Shu bilan birga, "GMO-siz oziq-ovqat uchun" assotsiatsiyasi 2026 yil mart boshigacha ommaviy tashabbusni olib bormoqda, uning
maqsadi nafaqat yangi genetik muhandislikni tartibsizlikdan saqlash, balki
Shveytsariyada GMO-siz ishlab chiqarishni ta'minlashdir.
Agar taklif etilgan qonun loyihasi maslahatlashuv jarayonida Shveytsariya kantonlari, siyosiy partiyalar va manfaatdor
tomonlar tomonidan ma'qullansa va qonun kuchga kirsa, ilgari patentlanishi mumkin bo'lmagan o'simliklar huquqiy
bo'shliq tufayli birdaniga patentlanadigan bo'lib qoladi!
SAG axborot byulleteni №134 ga ko'ra, bunday patent arizalari tufayli allaqachon 1 000 dan ortiq yevropa navlari ta'sirlangan.
Bizning "Oziq-ovqat ta'minotidagi Buyuk Qayta Tiklash" mavzusidagi ma'lumotli dasturimiz bu patentlash
ishtiyoqining oqibatlarini yanada batafsil ko'rsatadi!
Yangi genetik muhandislik texnologiyasi aslida nimadan iborat?
Agar genetik jihatdan muhandislik qilingan DNK bo'lagi tabiiy o'simlikdan sun'iy ravishda ishlab chiqarilib patentlanishi
mumkin bo'lsa, unda patent tabiiy DNK bo'lagiga ega o'simliklarga ham tatbiq etilishi kerak, garchi tabiiy
o'simliklarni patentlash odatda taqiqlangan bo'lsa ham.
Bundan tashqari, ushbu tabiiy, ammo patentlangan o'simliklardan yangi navlarni yetishtirishda yoki ularning
urug'larini qishloq xo'jaligida ekishda foydalanganda, tegishli litsenziya to'lovlari to'lanishi kerak!
Bu keng qamrovli oqibatlarga olib kelardi, ayniqsa ko'plab kichik fermalar uchun, chunki ular yuzaga keladigan
xarajatlar va xatarlarni o'zlari ko'tarishga majbur bo'lardi.
Misol Jordan virusi 2014 yilda kashf etilgan va Evropada pomidor hamda qalampir ishlab chiqarishga ham tahdid solmoqda.
Bayer, BASF, Rijk Zwaan va Syngenta kabi kompaniyalar yovvoyi pomidor o'simliklarida qarshilik genlarini
aniqladilar va keyinchalik Jordan virusiga chidamli o'simliklar uchun patentlar olishdi.
Shu jarayonda pomidor o'simtasidan olingan o'nlab gen ketma-ketliklari yirik korporatsiyalar tomonidan da'vo qilinadi.
Natija shuki, patentlar o'rmoniga aylanib, an'anaviy seleksiya uchun pomidor o'simliklarini manba
material sifatida foydalanishga to'sqinlik qiladi.
Tabiiy, ammo patentlangan o'simliklardan an'anaviy selektsiya uchun foydalanish ham moliyaviy jihatdan maqbul
bo'lmaydi, chunki selektsioner mahsulotni bozorga chiqarishga yaqinlashgani sayin litsenziya to'lovlari keskin oshadi.
Qisqasi:
Agar biz Shveytsariyada va butun Yevropada yangi genetik muhandislikni tartibga solishni bekor qilishga qarshi
chiqmasak, Bayer, Corteva va Syngenta kabi yirik korporatsiyalar barcha patent huquqlarini o'zlashtirib oladi.
Birgalikda ular allaqachon yangi genetik muhandislik texnologiyasining asosi bo'lgan
CRISPR bo'yicha patent karteliga egalik qilishadi.
Yangi genetik muhandislik usullari an'anaviy selektsionerlarni litsenziya shartnomalariga bog'liq qilib
qo'yishi va ularni bozordan siqib chiqarishi mumkin.
Uzoq muddatda bu o'yin Kla.TVda ko'p marta tilga olingan Buyuk Qayta Tiklash bilan yakunlanadi:
Mutlaqo tabiiy bo'lgan narsalar asossiz bahonalar bilan taqiqlanib yoki kamsitilib, patentlanishi mumkin bo'lgan sun'iy
va genetik jihatdan o'zgartirilgan laboratoriya mahsulotlari bilan almashtirilmoqda – natijada bir nechta korporatsiyalar
oziq-ovqat ta'minotiga tobora ko'proq ta'sir o'tkazmoqda.
Korporatsiyalar buning evaziga katta foyda ko'radi va aholiga "oddiy pomidor" yetishtirishga ruxsat berilmaydi.
Korporatsiyalar o'z qudratini oshirib, tobora boyib bormoqda, aholi esa tobora bog'liq va kambag'al bo'lib bormoqda.
Buning uchun nima qilish mumkin?
Shveytsariyalik saylovchilar oziq-ovqat xavfsizligi tashabbusiga imzo qo'yish va 2026-yil
3-martgacha qo'shimcha imzolar to'plash imkoniyatiga ega.
Tashabbus Genetik Muhandislik to'g'risidagi qonunda yangi genetik muhandislik
texnikalarini qat'iy tartibga solishni talab qiladi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari uchun Bresseldagi doimiy vakillarining aksariyati
deregulyatsiya taklifini ma'qullagani ko'rinadi.
Biroq, Yevropa Parlamenti, a'zo davlatlar (Yevropa Ittifoqi Kengashi) va Yevropa Komissiyasi
o'rtasidagi muzokaralar hanuzgacha davom etmoqda.
Ertaga nima yeyishini bilishni davom ettirishni va o'zi qaror qilishni istagan har kim darhol o'zining Yevropa Parlamentidagi
vakiliga murojaat qilib, yangi genetik muhandislik texnikasining tasdiqlanishini oldini olishni talab qilishi kerak.
Tabiiy oziq-ovqat manbalarimizni saqlashga qo'shgan hissangiz uchun katta rahmat!