У самазваных вядучых СМІ глабальныя крызісы заўсёды тлумачацца насельніцтву з дапамогай навуковых даных.
Ці то змяненне клімату, ці то каранавірусны крызіс, рэфрэн заўсёды адзін: «Навукоўцы згодныя».
Але ці сапраўды так?
Хіба навука не квітнее на пытаннях, сумневах і дыскусіях розных поглядаў?
Рычард Фейнман, амерыканскі фізік і лаўрэат Нобелеўскай прэміі, падкрэсліў цэнтральную ролю сумневу ў навуцы ўсяго ў 1965 годзе.
Ён заявіў, што вера ў невуцтва экспертаў з'яўляецца асноўнай рысай навукі, што падкрэслівае неабходнасць сумневаў і скепсісу.
Гэтае прынцып мае вырашальнае значэнне для навуковага прагрэсу, бо ён дазваляе задаваць новыя пытанні і пашыраць межы ведаў.
Фейнман падкрэсліваў, што для прагрэсу нельга проста пакідаць месца для сумневаў, а трэба актыўна заахвочваць іх.
Аднак рэальнасць зусім іншая.
Ганс-Ёахім Цільмер, аўтар і даследчык эксперыментальнай гісторыі Зямлі, гэта ведае.
Ён катэгарычна не згаджаецца, кажучы: «Распаўсюджаная памылковая думка — вера ў тое, што новыя
навуковыя даследаванні аўтаматычна перамагаюць».
Паводле Зільмера, СМІ адыгрываюць у гэтым ключавую ролю.
Кіраваныя палітычнымі меркаваннямі, яны вырашаюць, якія высновы і мадэлі распаўсюджваць, а якія — не.
Падобным чынам, старыя тэорыі прыгнятаюцца, калі яны супярэчаць сучаснаму светапогляду.
І старыя тэорыі, і цытата Зільмера: «Радыкальна новыя і, магчыма, каштоўныя ідэі не
атрымліваюць падтрымкі для іх публічнага выказвання».
Навуковец, прафесар і доктар Крыстоф Кухбаннер — гэта чалавек, які падчас каранавіруснага крызісу трапіў пад
пільную ўвагу асноўных СМІ, таму што ён таксама ставіў пад сумнеў так званыя экспертныя меркаванні.
У размове з Гунарам Кайзерам ён выказвае тое, што, на яго думку, з'яўляецца сутнасцю навукі.
«Як навуковец, я, па сутнасці, ніколі не гавару пра ісціны.
Ёсць цытата Рычарда Фейнмана, фізіка і лаўрэата Нобелеўскай прэміі, які сказаў: «Сутнасць навукі —
гэта, па сутнасці, ставіць пад сумнеў экспертаў».
Таму, калі я думаю навукова, мая задача — ставіць пад сумнеў меркаванні экспертаў і прасоўваць чалавечыя веды.
І сярод некаторых людзей часта ўзнікае блытаніна роляў у навуковай камунікацыі.
Насамрэч, я заўсёды павінен пытацца ў сябе: я выступаю як навуковец ці як эксперт?
"Як навукоўцу, вам нават абавязак ставіць пад сумнеў любую праўду, якую прапануюць эксперты."
У гэтым і заключаецца сапраўдная місія навукі.
Аднак навукоўцы, якія так робяць, хутка адчуваюць наступствы.
Спецыяліст па камунікацыях прафесар Майкл Майен пад пастаяннымі нападамі з боку асноўных СМІ,
што прывяло да яго поўнай прафесійнай ізаляцыі.
У сваёй новай кнізе «Wie ich meine Uni verlor» («Як я страціў свой універсітэт») Мейен не толькі апісвае падрабязнасці
кампаніі, у выніку якой ён страціў амаль усё, што вызначала яго як навукоўца, але і аналізуе больш глыбокі, сістэмны кантэкст:
радыкальную рэструктурызацыю ўніверсітэтаў за апошнія 30 гадоў.
Гэта пра камерцыялізацыю, канфармізм, страх і палітызацыю даследаванняў.
Мейэн піша: «Мы хочам дэмакратыю, але мы выбіраем, хто мае права ўдзельнічаць».
Фізік і кліматычны актывіст Сабіне Хосенфельдэр цяпер ставіць пад сумнеў метадалогію, якая выкарыстоўваецца для звязвання
пэўных экстрэмальных пагодных з'яў са змяненнем клімату.
Яна кажа: «Многія кліматолагі ведаюць, наколькі недасканалымі з'яўляюцца даследаванні, што выходзяць з
гэтага цэнтра прыпісання пагодных з'яў, але маўчаць».
«Ёсць шмат кліматолагаў, якія выдатна ведаюць, што гэтае так званае даследаванне ненадзейнае, але яны ні
слова не кажуць, таму што гэта было б палітычна невыгадна».
Анке Уленвінкль, універсітэцкі прафесар геаграфіі і адукацыі ў галіне эканомікі, нядаўна апублікавала кнігу:
Тых, хто стварае праблемы, трэба прыбраць – Выдаленне крытычных прафесараў з універсітэтаў.
У інтэрв'ю AUF 1 яна апісвае, як усё больш і больш прафесараў губляюць свае працоўныя месцы — не з-за дрэннай
акадэмічнай працы, а таму, што яны задаюць нязручныя пытанні.
Тое, што калісьці былі месцамі свабодных дэбатаў, цяпер з'яўляюцца ўстановамі страху, цэнзуры і палітычнай канфармізму.
Кожнага, хто не ўпісваецца ў пануючы наратыў, адхіляюць.
У размове з Эльзай Мітмансгрубер яна абмяркоўвае злоўжыванне ўладай, канфармізм і здраду ідэі навукі.
Яна таксама лічыць, што грамадзяне могуць фарміраваць уласныя меркаванні, толькі калі
маюць доступ да поўнага спектру навуковых фактаў.
«... і чым лепш вы дасведчаны пра тое, пра што насамрэч можаце ведаць, і гэта нашмат больш,
чым звычайна абмяркоўваецца ў публічнай сферы».
Чым больш вы ведаеце, тым лепш можаце сфарміраваць уласнае абгрунтаванае меркаванне і таксама сфарміраваць грамадскую думку.
"Паколькі навука насамрэч абмяркоўвае рэчы адкрыта ў навуковых колах, так, мы бачым гэта ў пратаколах RKI, дзе
абмяркоўвалася навука, але тое, што было апублікавана, так бы мовіць, было нечым зусім іншым.
Так, і ёсць навукоўцы ў гэтым каранавіруснаму крызісе, якія, на маю думку, сапраўды мелі штосьці значнае сказаць,
але іх проста не пачулі; іх, так бы мовіць, адсунулі ўбок.
Мы таксама прыходзім да такой высновы, таму што некаторыя з удзельнікаў нашага даследавання дакладна належаць да гэтай
катэгорыі, і калі б іх пачулі, з'явіліся б прынамсі дзве думкі, і тады грамадзяне самі змаглі б вырашыць,
якую з іх яны ў выніку палічылі больш пераканаўчай.
Калі гэтага не адбудзецца, калі мы скажам, так бы мовіць, «арыентуйцеся на навуку» — што насамрэч
з'яўляецца не менш ненавуковым выслоўем, чым што-небудзь іншае, бо «навука» нічога не дыктуе.
Навука не гаворыць пра добрае ці дрэннае, а хутчэй мы гаворым пра пэўныя факты, гіпотэзы, эксперыменты — пра ўсё, што мы робім.
Вы таксама можаце праводзіць апытанні і казаць: «Добра, цяпер з гэтага выйшлі тое, гэта і тое, але
гэта не абавязкова азначае "добрае" і "дрэннае"».
Замест гэтага там проста сказана, што пэўны працэнт рэспандэнтаў сказаў тое ці гэта.
А потым, як грамадзянін, я магу сфарміраваць уласнае меркаванне, калі буду цалкам інфармаваны, ці палічу яго
сумнеўным, ці скажу: «Ну што ж, усе мае сябры кажуць тое ж самае, дык пра што вы ўвогуле засмучаецеся?»
У рэшце рэшт, я магу вырашыць гэта сам.
Але калі ў мяне няма гэтага дыяпазону рэальных вынікаў і яны кажуць: «Так, але ёсць адзін вынік, і мы яго прытрымліваемся»,
тады я ўжо не магу гэтага рабіць, і грамадства становіцца не свабодным, бо індывід больш не мае свабоды прымаць рашэнні.
У інтэрв'ю прафесар Анке Уленвінкль таксама гаворыць пра так званае фінансаванне з боку трэціх асоб,
якое выкарыстоўваецца для фінансавання даследаванняў.
«Так, фінансаванне з боку трэціх асоб — вельмі важны фактар тут.
Такім чынам, як правіла, там пералічваецца, якія «добрыя» рэчы пажаданыя, а таксама ёсць некалькі, так бы мовіць, «модных слоў»,
якія вы абавязкова павінны ўключыць у гэтыя заяўкі на фінансаванне з боку трэціх асоб, каб увогуле мець хоць нейкі шанец.
І цяпер таксама даступнае фінансаванне з боку трэціх асоб, якое рэкламуецца і ўжо фактычна выдзелена.
Праф. д-р Вернер Кірштайн таксама закрануў гэтае пытанне фінансавання на 14-й AZK і
ўвёў тэрмін «палітагенныя змены клімату».
"Тады я вярнуся да таго факта, што тут, вядома ж, ЕС і асобнымі штатамі, выдзяляецца значнае фінансаванне."
Таму многіх навукоўцаў набіраюць для распрацоўкі праграм па клімаце і правядзення
даследаванняў па іх, каб атрымаць фінансаванне.
Справа ў тым, што я сам з універсітэта, і мы бачылі, што базавага фінансавання
ўніверсітэтаў недастаткова для належнага функцыянавання.
Дык што ж робіць навуковец?
Ён паглядзіць каталог фінансавання ЕС і нямецкі каталог фінансавання, а іншыя краіны таксама маюць падобныя каталогі.
І вось вы бачыце, вы знаходзіце нейкую тэму, якая адпавядае змяненню клімату, а потым я раблю
прапанову, фармулюю прапанову і падаю яе ў адпаведны орган.
І вось, як толькі ў любым кантэксце ўзнікаюць словы «глабальнае пацяпленне» або «павышэнне тэмпературы», грошы пачынаюць цячы.
Самае дзіўнае, што я калі-небудзь перажыў, — гэта калі група біёлагаў, зусім не кліматолагаў — яны нават не ведалі, што такое
змяненне клімату, а глабальнае пацяпленне, добра, з гэтым яшчэ можна разабрацца — і вось іх тэмай
была: «Паводзіны лагуормаў пры павышэнні тэмпературы»!
Вось да чаго справа дайшла; гэтае пытанне ўжо зусім не актуальнае. Галоўнае — гэта змены клімату, а грошы самі патокнуцца.
Так, тады вы бачыце шчодрых спонсараў, значыць, не толькі ЕС падтрымлівае такія рэчы, федэральныя
міністэрствы таксама падтрымліваюць такія заяўкі, і даследаванні тут таксама маюць дачыненне.
Шмат маіх калег, таму я ім кажу: «Што вы насамрэч робіце, вы ж не правяраеце праўдзівасць ці што?»
Так, нам патрэбны грошы, грошы павінны цячы. Як мы павінны існаваць, калі ў нас няма грошай?
І потым, вядома, вы зноў можаце наняць аспірантаў, можаце купіць камп'ютары, можаце інвеставаць у
абсталяванне, персанал і г.д., і тады ўсё пачынае наладжвацца.
Але для гэтага патрэбна фінансаванне, і тады ўжо не так важна, якую тэму вы абярэце, галоўнае,
каб яна была звязана з глабальным пацяпленнем.
Гэта сумна, але што ёсць, тое ёсць.
Навукоўцам не дазваляецца згаджацца, таму што навука квітнее на пытаннях, сумневах і адкрытых спрэчках.
Відавочна, што навуковыя даследаванні залежаць ад палітыкі і таму кантралююцца ёю праз размеркаванне фінансавання.
Грамадскасць даведваецца пра навуковыя высновы, якія палітычна выгадныя, толькі праз асноўныя сродкі масавай інфармацыі.
Гэта ставіць навукоўцаў у пастку, бо іх навуковая рэпутацыя і часта сродкі да існавання знаходзяцца
пад пагрозай, калі яны адхіляюцца ад гэтай сістэмы.
Вось чаму мы звяртаемся да кожнага шчырага даследчыка — тых навукоўцаў, якія хочуць весці сумленныя даследаванні, — не
дазваляць сабе паддацца карупцыі, а падняць свой голас, прадставіць супрацьлеглыя
доказы і быць смелымі ў барацьбе з злоўжываннямі.