Ինքնահռչակ առաջատար լրատվամիջոցներում համաշխարհային ճգնաժամերը միշտ բնակչությանը բացատրվում
են գիտական հետազոտությունների արդյունքներով։
Թե կլիմայի փոփոխություն լինի, թե կորոնավիրուսային ճգնաժամ, հաղորդագրությունը միշտ նույնն է՝ «Գիտնականները համաձայն են»։
Բայց արդյո՞ք դա իսկապես այդպես է։
Գիտությունը չէ՞ որ ծաղկում է հարցադրումների, կասկածների և տարբեր տեսակետների քննարկումների շնորհիվ։
Ռիչարդ Ֆեյնմանը, ամերիկացի ֆիզիկոս և Նոբելյան մրցանակակիր, ընդգծել է կասկածի կենտրոնական դերը գիտության մեջ դեռևս 1965 թվականին։
Նա հայտարարել է, որ փորձագետների անտեղյակության նկատմամբ հավատը գիտության հիմնական առանձնահատկությունն է,
որը ընդգծում է կասկածի և սքեպտիցիզմի անհրաժեշտությունը։
Այս սկզբունքը գիտական առաջընթացի համար կենսական նշանակություն ունի, քանի որ այն թույլ է տալիս նոր
հարցեր հնչեցնել և ընդլայնել գիտելիքի սահմանները։
Ֆեյնմանը ընդգծել է, որ առաջընթացի համար ոչ միայն պետք է տեղ թողնել կասկածի համար, այլև ակտիվորեն խրախուսել այն։
Այնուամենայնիվ, իրականությունը բավականին տարբեր է։
Հանս-Յոախիմ Զիլմերը, փորձարարական Երկրի պատմության հեղինակն ու հետազոտողը, գիտի սա։
Նա վճռականորեն չի համաձայնում և ասում է. «Ընդհանուր տարածված սխալ պատկերացում է, որ նոր գիտական
հետազոտությունների արդյունքները ավտոմատ կերպով գերիշխում են»:
Զիլմերի համաձայն, լրատվամիջոցները այս հարցում կարևոր դեր են խաղում։
Քաղաքական շահերից ելնելով՝ նրանք որոշում են, թե որ եզրակացությունները և մոդելները տարածվեն, և որոնք՝ ոչ։
Նույն կերպ հին տեսությունները ճնշվում են, եթե դրանք հակասում են ներկայիս աշխարհայացքին։
Երկուսն էլ հին տեսությունները և Զիլմերի մեջբերումը՝ «Ռադիկալ նոր և, հավանաբար, արժեքավոր գաղափարները որևէ
աջակցություն չեն ստանում դրանք հանրայնացնելու համար»։
Գիտնական պրոֆ. դոկտ. Քրիստոֆ Քուհբանդները կորոնավիրուսային ճգնաժամի ընթացքում հայտնվեց հիմնական մամուլի
խիստ ուշադրության կենտրոնում, քանի որ նա նույնպես կասկածի տակ դրեց կոչված փորձագիտական կարծիքները։
Գուննար Կայզերի հետ զրույցում նա արտահայտում է այն, ինչը, իր կարծիքով, գիտության էությունը է։
. «Որպես գիտնական, ես, հիմնականում, երբեք չեմ խոսում ճշմարտությունների մասին։»
Ֆիզիկոս և Նոբելյան մրցանակակիր Ռիչարդ Ֆեյնմանը ասել է. «Գիտության էությունը իրականում փորձագետներին հարցադրում անելն է»:
Այսպիսով, երբ ես գիտականորեն եմ մտածում, իմ խնդիրն է կասկածի տակ դնել փորձագետների կարծիքները և զարգացնել մարդկային գիտելիքները։
Եվ գիտության հաղորդակցության մեջ որոշ մարդկանց մոտ հաճախ դերերի խառնաշփոթ է լինում։
Իրականում ես պետք է միշտ ինքս ինձ հարցնեմ՝ արդյոք ես խոսում եմ որպես գիտնական, թե՞ որպես փորձագետ։
«Որպես գիտնական՝ դու անգամ պարտավոր ես կասկածի տակ դնել փորձագետների առաջարկած ցանկացած ճշմարտություն։»
Դա գիտության իսկական առաքելությունն է։
Այնուամենայնիվ, գիտնականները, ովքեր այդպես են վարվում, արագ զգում են հետևանքները։
Հաղորդակցության գիտնական պրոֆ. Մայքլ Մայենը մշտապես գտնվում է հիմնական լրատվամիջոցների հարձակման տակ,
ինչը հանգեցրել է նրա ամբողջական մասնագիտական օտարմանը։
Իր նոր գրքում՝ «Wie ich meine Uni verlor» («Ինչպես կորցրեցի իմ համալսարանը»), Մեյենը ոչ միայն նկարագրում է արշավի մանրամասները,
որի արդյունքում նա գրեթե ամեն ինչ կորցրեց, ինչը նրան որպես գիտնական սահմանում էր, այլև վերլուծում է ավելի
խորը, համակարգային ֆոնը՝ վերջին 30 տարիների ընթացքում համալսարանների արմատական վերակառուցումը։
Այն վերաբերում է առևտրայնացմանը, համապատասխանությանը, վախին և հետազոտությունների քաղաքականացմանը։
Մեյենը գրում է. «Մենք ուզում ենք ժողովրդավարություն, բայց մենք ընտրում ենք, թե ովքեր կարող են մասնակցել»։
Ֆիզիկոս և կլիմայական ակտիվիստ Սաբին Հոսսենֆելդերը այժմ կասկածի տակ է դնում որոշ ծայրահեղ եղանակային երևույթները կլիմայի
փոփոխության հետ կապելու համար կիրառվող մեթոդաբանությունը։
Նա ասում է. «Շատ կլիմայական գիտնականներ գիտեն, թե որքան թերի են այս եղանակային վերագրման կենտրոնից
դուրս եկող ուսումնասիրությունները, սակայն լռում են»:
«Կան բազմաթիվ կլիմայական գիտնականներ, որոնք լավ գիտեն, որ այսպես կոչված հետազոտությունը հուսալի չէ, սակայն նրանք ոչ
մի բառ չեն ասում, քանի որ դա քաղաքականապես անհարմար կլիներ»
Անկե Ուլհենվինքելը, աշխարհագրության և տնտեսագիտության կրթության համալսարանական պրոֆեսոր, վերջերս հրատարակել է գիրք՝
Խնդիրներ ստեղծողները պետք է հեռանան – Կարեւոր պրոֆեսորների հեռացումը համալսարաններից
AUF 1-ին տված հարցազրույցում նա պատմում է, թե ինչպես ավելի ու ավելի շատ պրոֆեսորներ են կորցնում իրենց աշխատանքը՝ ոչ թե թույլ
ակադեմիական աշխատանքի պատճառով, այլ անհարմար հարցեր տալու համար։
Այն, ինչ նախկինում ազատ բանավեճի վայրեր էին, այժմ վախի, ցենզուրայի և քաղաքական համապատասխանության հաստատություններ են։
Ով չի համապատասխանում գերիշխող պատմվածքին, մերժվում է։
Էլզա Միթմանսգրուբերի հետ զրույցում նա քննարկում է իշխանության չարաշահումը, կոնֆորմիզմը և գիտության գաղափարի դավաճանությունը։
Նա նաև կարծում է, որ քաղաքացիները կարող են ձևավորել իրենց սեփական կարծիքները միայն այն դեպքում, եթե
նրանք ունեն ամբողջական գիտական փաստերի հասանելիություն։
«… և որքան ավելի լավ եք տիրապետում այն բաներին, որոնց մասին իրականում կարող եք իմանալ, և որոնք շատ
ավելի են, քան սովորաբար քննարկվում են հանրային դաշտում։»
Որքան շատ գիտես, այնքան ավելի լավ կարող ես ձևավորել քո սեփական հիմնավորված կարծիքը և նաև ձևավորել հանրային կարծիքը։
«Մինչդեռ գիտությունը իրականում գիտության ներսում ամեն ինչ բացահայտ կերպով է հաղորդակցում, այո, մենք դա տեսնում ենք
RKI-ի պրոտոկոլներում, որտեղ գիտությունը քննարկվում էր, սակայն հրապարակայնացվածը, կարելի է ասել, ամբողջովին այլ բան էր։»
Այո, և այս կորոնավիրուսային ճգնաժամի ընթացքում կան որոշ գիտնականներ, որոնք, իմ կարծիքով, իսկապես ունեին
ինչ-որ իմաստալից բան ասելու, սակայն նրանց պարզապես չեն լսել. նրանց, կարելի է ասել, դուրս մղեցին եզրային դիրքեր։
Մենք նույնպես այդ եզրակացությանն ենք գալիս, քանի որ մեր ուսումնասիրության որոշ մասնակիցներ անշուշտ պատկանում են այդ
կատեգորիային, և եթե նրանց ձայնը լսելի լիներ, կլինեին առնվազն երկու կարծիք, և քաղաքացիները կկարողանային ինքնուրույն
որոշել, թե վերջում որն էին նրանք համարում ավելի համոզիչ։
Եթե դա չպատահի, եթե, ասենք, «հետևեք գիտությանը»՝ արտահայտություն, որը, իրոք, ոչ մի գիտական բնույթ
չունի, քանի որ «գիտությունը» ոչինչ չի պարտադրում։
Գիտությունը չի խոսում լավի կամ վատի մասին, այլ մենք խոսում ենք որոշակի փաստերի, հիպոթեզների,
փորձերի և այն ամենի մասին, ինչ մենք անում ենք։
Դուք կարող եք նաև անցկացնել հարցումներ և ասել՝ «Լավ, հիմա դրանից դուրս են եկել այս, այն և
այն, բայց դա պարտադիր չէ նշանակի "լավ" և "վատ"»։
Փոխարենը այն պարզապես նշում է, որ հարցվածների որոշակի տոկոսը ասել է այս կամ այն։
Եվ ապա, որպես քաղաքացի, երբ ես լիովին տեղեկացված եմ, կարող եմ ձևավորել իմ սեփական կարծիքը՝ լինի դա
կասկածելի, թե ասեմ՝ լավ, բոլոր իմ ընկերներս նույնն են ասում, ուրեմն ինչի՞ վրա եք իրականում նեղվում։
Վերջում ես ինքս կարող եմ դա որոշել։
Բայց եթե ես չունեմ այս իրական արդյունքների բազմազանությունը, և նրանք ասում են՝ «այո, բայց կա միայն մեկ արդյունք, և մենք դրանով
ենք առաջնորդվում», ապա ես այլևս չեմ կարող դա անել, և հասարակությունը դառնում է ոչ ազատ, քանի որ
անհատը այլևս չունի որոշումներ կայացնելու ազատություն։
Հարցազրույցում պրոֆ. Անկե Ուլհենվինքելը նաև քննարկում է կոչված երրորդ կողմի ֆինանսավորումը, որը
օգտագործվում է հետազոտությունների ֆինանսավորման համար։
. «Այո, երրորդ կողմի ֆինանսավորումը այստեղ շատ կարևոր կետ է։»
Ուստի, որպես կանոն, նշվում է, թե ինչ «լավ» բաներ են ցանկալի, և կան նաև մի քանի, այսպես կոչված, «բուզվորդներ»,
որոնք անպայման պետք է ներառել երրորդ կողմի ֆինանսավորման հայտերում՝ որևէ հնարավորություն ունենալու համար։
Եվ այժմ հասանելի է նաև երրորդ կողմի ֆինանսավորում, որը գովազդվում է և արդեն գործնականում հատկացվել է։
պրոֆ. դոկտ. Վերներ Քիրշտայնը նույնպես անդրադարձել է այս ֆինանսավորման խնդրին 14-րդ AZK-ում և
հորինել է «պոլիտոգենիկ կլիմայական փոփոխություն» տերմինը։
. «Այնուհետև ես կվերադառնամ այն փաստին, որ այստեղ մեծ ֆինանսավորում է տրամադրվում,
բնականաբար՝ ԵՄ-ի և առանձին պետությունների կողմից։»
Շատ գիտնականներ հետևաբար ներգրավվում են կլիմայական ծրագրեր մշակելու և դրանց վերաբերյալ հետազոտություններ
անցկացնելու համար՝ ֆինանսավորում ստանալու նպատակով։
Գործը նրանում է, որ ես ինքս համալսարանից եմ գալիս, որտեղ մենք տեսանք, որ համալսարանների հիմնական ֆինանսավորումը
բավարար չէ գործերը պատշաճ կերպով կազմակերպելու համար։
Ուրեմն, ի՞նչ է անում գիտնականը?
Նա կնայի ԵՄ ֆինանսավորման կատալոգին և Գերմանիայի ֆինանսավորման կատալոգին, և այլ երկրներ նույնպես ունեն նման կատալոգներ։
Եվ հիմա տեսնում եք՝ գտնում եք կլիմայի փոփոխությանը համապատասխան մի թեմա, ապա ես կազմում եմ առաջարկը,
ձևակերպում այն և ներկայացնում համապատասխան մարմնին։
Եվ ահա, որքան շուտ որ «գլոբալ տաքացում» կամ «ջերմաստիճանի բարձրացում» բառերը որևէ համատեքստում հնչեն, փողը սկսում է հոսել։
Ամենահետաքրքիրը, ինչ երբևէ ապրել եմ, այն էր, երբ մի խումբ կենսաբաններ՝ ոչ մի կերպ կլիմայագետներ չէին՝ նրանք անգամ չէին
հասկանում, թե ինչ է իրականում կլիմայի փոփոխությունը, գլոբալ տաքացումը, լավ, դրա հետ կարելի է հաշտվել, և հետո կենսաբանների
թեման էր՝ «լագվորմների վարքը բարձրացող ջերմաստիճաններում»։
Այսքան է առաջ գնացել; խնդիրը այլևս ընդհանրապես արդիական չէ։ Գլխավորը կլիմայի փոփոխությունն է, և հետո գումարները հոսում են։
Այո, ապա տեսնում եք մեծահոգի հովանավորներին, այնպես որ միայն ԵՄ-ն չէ, որ աջակցում է նման բաներին, ֆեդերալ
նախարարությունները նույնպես աջակցում են նման դիմումներին, և հետազոտությունն էլ ինչ-որ առնչություն ունի։
Իմ շատ գործընկերներ, ու ես ասում եմ նրանց. «Իրականում ի՞նչ եք անում, չէ՞ որ չեք
ստուգում ճշմարտությունը կամ թե ինչ է կատարվում?»
Այո, մեզ փող է պետք, փողը պետք է հոսի։ Ինչպե՞ս պիտի գոյատևենք, եթե փող չունենք։
Եվ հետո, իհարկե, կարող եք կրկին վարձել դոկտորանտներ, գնել համակարգիչներ, ներդրում կատարել սարքավորումների,
անձնակազմի և այլն մեջ, և այդժամ ամեն ինչ սկսում է հոսել։
Բայց դրա համար քեզ ֆինանսավորում է պետք, և հետո իրականում նշանակություն չունի, թե ինչ թեմա
կընտրես, եթե միայն այն կապված է գլոբալ տաքացման հետ։
Դա տխուր է, բայց դա պարզապես այդպես է։
Գիտնականներին թույլատրվում չէ համաձայնվել, քանի որ գիտությունը ծաղկում է հարցադրումների, կասկածների և բաց բանավեճի շնորհիվ։
Պարզ է, որ հետազոտությունները կախված են քաղաքականությունից և, հետևաբար, ֆինանսավորման բաշխման
միջոցով քաղաքականության կողմից վերահսկվում են։
Հանրությունը գիտական այն բացահայտումների մասին, որոնք քաղաքականապես ցանկալի են,
իմանում է միայն հիմնական լրատվամիջոցների միջոցով։
Սա գիտնականներին թակարդի մեջ է դնում, քանի որ եթե նրանք շեղվեն այս համակարգից, նրանց գիտական
հեղինակությունն ու հաճախ նաև ապրուստի միջոցները վտանգվում են։
Դրա համար մենք կոչ ենք անում յուրաքանչյուր անկեղծ հետազոտողին՝ այն գիտնականներին, ովքեր ցանկանում են անցկացնել ազնիվ
հետազոտություններ, չթույլ տալ կոռումպացվել, այլ բարձրացնել իրենց ձայնը, ներկայացնել
հակափաստարկներ և լինել համարձակ՝ չարաշահումների դեմ պայքարում։